Kirlilikte yüzde 75'lik azalma daha fazla ısınmayı ortaya çıkardı
14 Temmuz 2025'te yayımlanan araştırmaya göre, büyük ölçüde Çin'in öncülük ettiği Doğu Asya genelindeki kükürt dioksit salımlarında yaklaşık yüzde 75'lik azalma, 2010 dolaylarından bu yana küresel ısınmanın hızlanmasına muhtemelen katkıda bulundu. Sekiz Dünya Sistemi Modeli'nden elde edilen simülasyonlar, gezegeni güneş ışığından kısmen koruyan parçacıkların ortadan kalkmasıyla temizlik çalışmalarının küresel sıcaklığı 0,07 ± 0,05°C artırdığını tahmin ediyor.
İçindekiler
- Kirlilikte yüzde 75'lik azalma daha fazla ısınmayı ortaya çıkardı
- Temiz hava güneş ışığının daha fazlasının geçmesini sağlıyor
- Uydular ve salım kayıtları ne gösteriyor?
- Ekip temizlik çalışmalarının etkisini nasıl ayrıştırdı?
- Hızlanmanın ne kadarını açıklayabilir?
- Pasifik'teki ısınma ve yağış etkileri genişletiyor
- Bulutlarla ilgili belirsizlik kesin sonuca varmayı güçleştiriyor
- Geçici bir hızlanma, geçici olmayan bir ısınma
- Asya artan sıcaklıklar ve finansman açığıyla karşı karşıya
- Öne çıkan noktalar
Communications Earth & Environment dergisinde yayımlanan bulgu, daha temiz havanın istenmeyen bir şey olduğu anlamına gelmiyor. Kirliliğin, sera gazlarının yol açtığı ısınmanın bir bölümünü maskelediğini gösteriyor. Kirliliğin ortadan kaldırılması önemli sağlık yararları sağlarken, birikmiş salımlarla bağlantılı ısının daha fazlasını görünür kılıyor.
Yayımlanan araştırma makalesi, Doğu Asya'daki aerosol azalışlarının 2010–2023 döneminde küresel ısınma hızına on yılda 0,05 ± 0,04°C eklemiş olabileceğini tahmin ediyor. Yazarlar, bu katkı tahminini, temizlik çalışmalarının yakın dönemdeki ısınmanın ne kadarına yol açtığının kesin bir ölçümü olarak değil, üst sınır olarak değerlendiriyor.
Bölgesel sonuçlar, küresel ortalamanın küçük görünmesine rağmen daha büyük. Simülasyonlarda Çin'in doğu ve kuzeyinin bazı kesimlerinde mevsimsel ısınma 1°C'ye yaklaşıyor. Isınma Kuzey Pasifik'e, kış aylarında ise Kuzey Amerika ve Arktik'e de yayılıyor.
Araştırmanın başyazarı ve CICERO Uluslararası İklim Araştırmaları Merkezi'nde kıdemli araştırmacı olan Bjørn H. Samset, temel bulguyu şöyle anlattı:
Temel bulgumuz, Doğu Asya'daki aerosol temizliğinin yakın dönemde küresel ısınmanın hızlanmasına ve Pasifik'teki ısınma eğilimlerine büyük olasılıkla önemli ölçüde katkıda bulunduğu.
Temiz hava güneş ışığının daha fazlasının geçmesini sağlıyor
Santrallerden ve fabrikalardan salınan kükürt dioksit, atmosferde asılı duran küçük parçacıklar olan sülfat aerosollerinin oluşumuna katkı sağlıyor. Bu parçacıklar gelen güneş ışığını saçıyor. Ayrıca bulutları etkileyerek bulutların ne kadar güneş ışığını yansıttığını ve bazen ne kadar süre varlığını koruduğunu değiştiriyor.
Dolayısıyla kükürt dioksit salımlarının azaltılması, soğutucu etkinin bir bölümünü ortadan kaldırıyor. Araştırma bunu yeni bir sera gazı kaynağı olarak değil, sera gazlarının yol açtığı ısınmanın üzerindeki perdenin kalkması olarak tanımlıyor.
Araştırmanın ortak yazarı ve Columbia Üniversitesi Lamont-Doherty Dünya Gözlemevi'nde yardımcı araştırma profesörü olan Daniel Westervelt, mekanizmayı üniversitenin araştırma duyurusunda şöyle açıkladı:
İnsan faaliyetleri sonucunda salınan çok sayıda aerosol parçacığı, gelen güneş ışığını yansıtır ve yüzeyi soğutur. Atmosferdeki yoğunlukları azaldıkça, araştırmamız bunun yakın dönemdeki ısınmada başlıca etkenlerden biri olabileceğini gösteriyor.
Makalenin atıfta bulunduğu bir değerlendirmeye göre, insan kaynaklı aerosol salımları 2019'da küresel yüzey sıcaklığını sanayileşme öncesi koşullara kıyasla yaklaşık 0,4°C düşürdü. Bu değer, aerosollerin tarih boyunca toplam etkisini ifade ediyor; Çin'deki yakın dönem temizlik çalışmalarına atfedilebilecek ısınmayı değil.
Sağlık açısından riskler önemini koruyor. Columbia'nın duyurusuna göre, dış ortam hava kirliliği Çin'de yılda bir milyondan fazla ölüme yol açıyor. Dolayısıyla araştırma, zararlı kirliliği soğutma önlemi olarak korumaya değil, hava kirliliğiyle birlikte sera gazlarını da azaltmaya işaret ediyor.
Uydular ve salım kayıtları ne gösteriyor?
Araştırmacılar, güncellenmiş kirlilik kayıtlarını kullanan simülasyonları gözlemlerle karşılaştırdı. Community Emissions Data System'ın Aralık 2024'te yayımlanan verileri, 2010 dolaylarından bu yana Doğu Asya'daki kükürt dioksit salımlarında yılda yaklaşık 20 milyon tonluk kalıcı bir düşüş olduğunu ortaya koydu.
Terra ve Aqua uydularındaki MODIS cihazlarından alınan ölçümler, Doğu Asya'daki aerosol optik derinliğinin 2005–2010 referans dönemi ile 2014–2023 arasında 0,13 birim azaldığını gösterdi. Aerosol optik derinliği, havadaki parçacıkların atmosferden geçen ışığı ne ölçüde engellediğini ölçüyor. Bu, insanların sokak düzeyinde soluduğu havadaki kirlilik yoğunluğunun doğrudan ölçümü değil.
Uydu verilerindeki coğrafi dağılım eşit değildi: Çin üzerinde aerosol yükü belirgin biçimde azalırken Hindistan üzerinde arttı. Bu önemli; çünkü iklim üzerindeki etki, parçacıkların nerede salındığına, çevredeki bulutlara ve atmosferik dolaşıma bağlı.
Simülasyonlarda azalan aerosol yükü, Doğu Asya genelinde yüzeye ulaşan güneş ışınımını metrekare başına 7,7 ± 2,5 watt artırdı. Modellerde aerosol optik derinliği ortalama 0,11 ± 0,05 birim azaldı; bu, gözlemlenen düşüşle genel olarak uyumlu olsa da modeller arasında önemli farklılıklar vardı.
Ekip temizlik çalışmalarının etkisini nasıl ayrıştırdı?
RAMIP olarak bilinen Bölgesel Aerosol Modeli Karşılaştırma Projesi, araştırmacıların belirli bir bölgedeki salım değişikliklerini yalıtmasına olanak sağladı. Ekip, hava kalitesi politikalarının zayıf olduğu bir referans senaryoyu, Doğu Asya'daki aerosol salımlarının daha sıkı kirlilik kontrolü izlediği simülasyonlarla karşılaştırdı.
Deneyde her birinin 10 topluluk üyesi bulunan sekiz Dünya Sistemi Modeli kullanıldı; böylece toplam 80 simülasyon elde edildi. Topluluk üyeleri, farklı başlangıç koşullarıyla yinelenen simülasyonlardır. Bunlar, salımlardaki değişime verilen tepkiyi iklimi geçici olarak ısıtabilen veya soğutabilen doğal dalgalanmalardan ayırmaya yardımcı oluyor.
Zamanlamayla ilgili önemli bir kısıt var. Simülasyonlar 2015–2049 dönemini kapsıyor, ancak eski salım varsayımları Doğu Asya'daki temizlik çalışmalarını gerçekte olduğundan daha ileri bir tarihe yerleştiriyor. Bu nedenle araştırmacılar, 2035–2049 dönemindeki simüle edilmiş tepkiyi yaklaşık 2010–2023 döneminde gerçekleşen gerçek salım azaltımının göstergesi olarak kullandı.
Simülasyonlardaki bu gelecek tarihler, tahmin edilen 0,07°C'lik ısınmanın ilk kez 2030'larda gerçekleşeceği anlamına gelmiyor. Bu tarihler, modeldeki salım farkının gözlemlenmiş temizlik çalışmalarıyla karşılaştırılabilir olduğu dönemi gösteriyor.
Yazarlar, simülasyonları geçmiş sıcaklıklarla karşılaştırırken yakın dönemdeki azalmanın yol açtığı ısınma etkisinin tamamının şimdiden gerçekleştiğini varsayıyor. Diğer modellemeler, etkinin büyük bölümünün yaklaşık iki yıl içinde ortaya çıktığını, daha küçük bir bölümünün ise daha yavaş geliştiğini gösteriyor. Yazarların katkı tahminini üst sınır olarak nitelemesinin nedenlerinden biri de bu varsayım.
Hızlanmanın ne kadarını açıklayabilir?
Makale, 1980–2009 döneminde gözlemlenen küresel ısınma hızını on yılda 0,18 ± 0,02°C olarak hesaplıyor. 2010–2023 döneminde bu hız on yılda 0,33 ± 0,17°C'ye çıkıyor; yıllar arasındaki dalgalanmaların etkisi ayıklandığında ise on yılda 0,25 ± 0,06°C oluyor.
Gözlemlenen bu eğilimlere ilişkin belirsizlik aralıkları yüzde 95 güven aralıklarıdır. Buna karşılık, modelin sıcaklık tepkisine eklenen ± 0,05°C, sekiz model arasındaki dağılımı ifade ediyor. Bu iki belirsizlik türü birbirinin yerine kullanılabilecek şekilde yorumlanmamalı.
Basit bir karşılaştırma, aerosol bulgusunun neden önemli olduğunu gösteriyor. Temizlik çalışmalarının tahmin edilen katkısı olan on yılda 0,05°C, önceki on yılda 0,18°C olan ısınma hızına eklenince on yılda 0,23°C elde ediliyor. Bu değer, dalgalanmalar ayıklandıktan sonraki yakın dönem hızı olan 0,25°C'ye yakın. Bu hesaplama, sera gazlarının yol açtığı temel ısınma hızının değişmediğini varsayıyor.
Bu, Doğu Asya'daki temizlik çalışmalarının hızlanmanın her bölümünü açıkladığını kanıtlamıyor. 2020'de başlayan deniz taşımacılığı salımlarındaki azalmalar dahil olmak üzere diğer aerosol değişiklikleri de katkıda bulunabilir. Bulut örtüsündeki değişiklikler, güneş etkinliği ve volkanik etkiler, yakın dönem sıcaklık rekorlarını etkileyebilecek unsurlar olarak tartışıldı.
Araştırmanın yayımlanma süreci de ifadelerdeki değişimi gösteriyor. Şubat 2025'te yayımlanan ön baskı, temizlik çalışmalarının ısınma hızlanmasının çoğunluğunu açıklayabileceğini belirtiyordu. Temmuz ayında dergide yayımlanan makale ise bu çalışmaların başlıca etkenlerden biri olmaya yetecek ölçüde katkı sağladığını söylüyor. Her iki sürümde de küresel sıcaklıktaki temel tepki 0,07 ± 0,05°C olarak veriliyor.
Pasifik'teki ısınma ve yağış etkileri genişletiyor
Modellenen ısınma Çin'le sınırlı değil. Hem yaz hem de kış aylarında Kuzey Pasifik'in büyük bölümünde, araştırmanın istatistiksel anlamlılık testini karşılayan 0,2°C'den fazla ısınma görülüyor. Kış aylarındaki ısınma Kuzey Amerika'ya ve Arktik'in geneline de yayılıyor.
Gözlemlenen hızlanma, kısmen benzer bir Pasifik örüntüsü sergiliyor: biri Doğu Asya kıyılarına yakın, diğeri ise Kuzey Amerika'nın batısında başlayıp okyanusun ortasına uzanan iki tepe noktası var. Bu benzerlik öne sürülen bağlantıyı destekliyor; ancak gözlemlenen örüntünün tamamına aerosol azalışlarının yol açtığını kanıtlamıyor.
Pasifik On Yıllık Salınımı önemli bir uyarı niteliğinde. Okyanus sıcaklıklarındaki bu doğal değişkenlik örüntüsü, araştırma döneminde büyük ölçüde değişti ve yalnızca 13 yıl üzerinden ölçülen bir eğilimi güçlü biçimde etkileyebilir.
Simülasyonlarda küresel ortalama yağışın günde 0,009 ± 0,004 milimetre, yani yaklaşık yüzde 0,3 ± 0,1 arttığı da görülüyor. İlgili sıcaklık tepkisine kıyasla tahmin edilen yağış hassasiyeti, ısınmanın her bir derecesi için yüzde 4 ± 2.
Bölgesel değişiklikler arasında Çin'in doğusunda ve Doğu Asya kıyıları boyunca yaz yağışlarının artması, ayrıca Kuzey Pasifik fırtına rotaları boyunca Kuzey Amerika yönünde daha yağışlı koşullar yer alıyor. Tropikal yağış kuşağının kuzeye kaydığı da görülüyor. Yağış sonuçları coğrafi açıdan sıcaklık sonuçları kadar sağlam değil; çünkü yağışta doğal değişkenlik daha fazla ve modeller arasındaki farklılıklar daha büyük.
Bulutlarla ilgili belirsizlik kesin sonuca varmayı güçleştiriyor
Modeller, ortalama tepkinin yönü konusunda büyüklüğüne kıyasla daha fazla uzlaşıyor. Modellerden biri küresel ölçekte yaklaşık 0,15°C ısınma üretirken bir diğeri yaklaşık 0,02°C'lik hafif bir soğuma öngörüyor. Makale, bu farklılığın büyük bölümünü modellerin Kuzey Pasifik'teki bulutlar üzerindeki aerosol etkilerini ve Arktik'teki ısınmayı nasıl temsil ettiğine bağlıyor.
Araştırmaya katılmayan Jayanarayanan Kuttippurath, Hindistan Teknoloji Enstitüsü Kharagpur'un Okyanus, Nehir, Atmosfer ve Yer Bilimleri Merkezi'nde doçent olarak görev yapıyor. Aerosol etkilerini hesaplamanın neden hâlâ zor olduğunu şöyle açıkladı:
Bulut-aerosol etkileşimi önemli, ancak araştırma amacıyla doğru biçimde simüle edilmesi zor.
Simülasyonlar, atmosferin üst sınırındaki gezegen enerji dengesizliğinde metrekare başına 0,06 ± 0,04 wattlık artış tahmin ediyor. Bu dengesizlik, Dünya'ya gelen güneş enerjisi ile Dünya'dan ayrılan enerji arasındaki farktır. Pozitif bir değişim, daha fazla enerjinin tutulduğu anlamına gelir.
NASA'da barındırılan makalede, metrekare başına 0,06 ile 0,21 watt arasında bir etkin ışınımsal zorlama tahmini de veriliyor. Bu değer, daha sonra ortaya çıkan sıcaklık tepkisini değil, hızlı atmosferik uyumların ardından salım azalmasının gezegenin enerji bütçesinde yol açtığı değişikliği ölçüyor. Her iki enerji ölçüsü de Doğu Asya yüzeyine ulaşan güneş ışığındaki çok daha büyük yerel artışla karıştırılmamalı.
Geçici bir hızlanma, geçici olmayan bir ısınma
Araştırmanın ortak yazarı, Reading Üniversitesi Ulusal Atmosfer Bilimleri Merkezi'nde doçent olan Laura Wilcox, hava kirliliğinin atmosferde kısa süre kalmasıyla karbondioksitin kalıcı etkisini birbirinden ayırdı:
Hava kirliliğinin iklim üzerindeki etkileri kısa ömürlü; karbondioksit salımlarının etkisi ise yüzyıllar boyunca hissedilebilir.
Wilcox, kirliliğin ortadan kaldırılmasıyla bağlantılı hızlanmanın muhtemelen geçici olduğunu söyledi. Aerosol yoğunlukları sabitlendiğinde ısınma hızına yapılan bu ek katkının zayıflaması bekleniyor. Bu, sıcaklıkların önceki düzeylerine döneceği veya sera gazlarının yol açtığı ısınmanın duracağı anlamına gelmiyor.
Salım envanterine göre, Doğu Asya'da azaltılması gereken yıllık kükürt dioksit salımı 10 milyon tonun altında; bu, 2010 düzeyinin yaklaşık yüzde 25'ine karşılık geliyor. Azalma hızı şimdiden belirgin biçimde yavaşladı. Bu durum, aynı ölçekte bir temizlik çalışmasının tekrarlanma olanağını sınırlıyor, ancak hızlanmanın sona ereceği kesin bir tarihi ortaya koymuyor.
Gözlemlerin ve yayınların kronolojisi şöyle:
- 1980–2009: Küresel sıcaklıklar on yılda tahminen 0,18°C arttı.
- 2010 dolaylarından itibaren: Hava kalitesi politikalarının sıkılaşmasıyla Doğu Asya'daki kükürt dioksit salımları keskin biçimde azaldı.
- 2014–2023: Uydu gözlemleri, aerosol optik derinliğinin 2005–2010 referans döneminin 0,13 birim altında olduğunu gösterdi.
- 19 Şubat 2025: Araştırmanın ön baskısı yayımlandı.
- Haziran 2025: Dünya Meteoroloji Örgütü, Asya'da İklimin Durumu 2024 raporunu yayımladı.
- 14 Temmuz 2025: Aerosol araştırması Communications Earth & Environment dergisinde yayımlandı.
Asya artan sıcaklıklar ve finansman açığıyla karşı karşıya
Dünya Meteoroloji Örgütü'nün Asya'da İklimin Durumu 2024 raporuna göre Asya, küresel ortalamanın iki katı hızla ısınıyor. Geniş kara alanı bu farkı açıklamaya yardımcı oluyor; çünkü kara, okyanustan daha hızlı ısınıyor. Raporda ayrıca 2024'te Hint ve Pasifik okyanuslarında deniz yüzeyi sıcaklıklarının olağanüstü yüksek olduğu kaydediliyor.
Bu bulgular, bölgenin genel iklim eğilimini ortaya koyuyor. Aerosol araştırması, Çin'deki temizlik çalışmalarının Asya'nın daha hızlı ısınmasının tamamına ya da belirli sıcak hava dalgalarına, siklonlara veya sellere yol açtığını göstermiyor.
Pune'deki Hindistan Tropikal Meteoroloji Enstitüsü'nde bilim insanı olan Roxy Mathew Koll, Asya genelinde, özellikle de Hint alt kıtasında, ısınmanın son yıllarda keskin biçimde arttığını söyledi:
Bu hızlanma sıcak hava dalgalarını şimdiden şiddetlendiriyor, muson düzenini bozuyor, siklonları besliyor, deniz seviyesini yükseltiyor ve buzulları eritiyor.
Artan riskler, büyük bir finansman açığıyla birlikte yaşanıyor. Uluslararası Para Fonu'nun bir makalesine göre, gelişmekte olan ve yükselen Asya ekonomilerinin iklim değişikliğini hafifletme ve uyum için yılda en az 1,1 trilyon ABD dolarına ihtiyacı var; yatırım açığı ise 800 milyar ABD doları. Bu rakamlara göre tahmini ihtiyacın yaklaşık yüzde 73'ü karşılanmıyor.
Kasım 2024'te Bakü'de düzenlenen COP29'da zengin ülkeler, gelişmekte olan ülkelerde iklim eylemi için 2035'e kadar yılda 300 milyar ABD doları toplanmasına yardımcı olmayı taahhüt etti. Bu taahhüt, Asya'ya ilişkin finansman tahmininden daha geniş bir ülke grubunu kapsıyor ve farklı bir son tarih içeriyor. Dolayısıyla iki rakam doğrudan karşılaştırılamaz.
ABD'nin 2025'te Paris Anlaşması'ndan çekilme ve Uluslararası İklim Finansmanı Planı'nı dağıtma yönündeki adımları belirsizliği artırdı. ABD'nin mart ayında Adil Enerji Dönüşümü Ortaklıkları'ndan çekileceğini açıklaması, Vietnam ve Endonezya'ya yönelik 3 milyar ABD dolarından fazla taahhüdü etkiledi.
Stockholm Çevre Enstitüsü'nde kıdemli araştırmacı ve Uyum Araştırmaları İttifakı sekreterya başkanı Albert Salamanca, daha güçlü salım azaltımları yapılması ve geçmişteki salımlarda sorumluluğu sınırlı olan toplulukların desteklenmesi çağrısında bulundu. Araştırma, bu politika ihtiyacının fiziksel temelini somutlaştırıyor: Daha temiz hava hastalıkları azaltırken ek ısınmayı görünür kılabiliyor; bu da sera gazlarının eş zamanlı olarak azaltılmasını daha acil hâle getiriyor.
Öne çıkan noktalar
- Doğu Asya'daki kükürt dioksit salımları, büyük ölçüde Çin'in kirlilik kontrolü önlemleri sayesinde yaklaşık yüzde 75 azaldı.
- Sekiz iklim modeli, küresel sıcaklıkta 0,07 ± 0,05°C'lik bir artış tahmin ediyor.
- Isınma hızlanmasına ilişkin katkı tahmini üst sınır niteliğinde; bulut davranışları ve Pasifik'teki doğal değişkenlik başlıca belirsizlikler arasında.
- Simülasyonlar, Çin'in ötesinde Kuzey Pasifik, Kuzey Amerika ve Arktik'te de ısınma gösteriyor.
- Kirlilik düzeyleri sabitlendikçe ek hızlanmanın zayıflaması bekleniyor, ancak sera gazlarının yol açtığı ısınma sürüyor.
- Daha temiz hava önemli bir halk sağlığı kazanımı olmaya devam ederken Asya, artan iklim riskleri ve büyük bir finansman açığıyla karşı karşıya.






