İlk Çalışan Toryum Nükleer Saatleri Atom Çekirdeklerini Zaman Tutucuya Dönüştürüyor

12 dakikalık okuma
First Working Thorium Nuclear Clocks Turn Atomic Nuclei Into Timekeepers

Nükleer saat bir günden uzun süre çalışıyor

Viyana'daki bir prototip, toryum çekirdekleriyle lazer senkronizasyonunu müdahale olmadan 24 saatten uzun süre korurken Pekin'deki bağımsız bir ekip, daha güçlü bir morötesi lazerle benzer bir saat geliştirdi ve kristallerinden birini büyütmek için yalnızca 1,4 mikrogram toryum 229 kullandı. 7 Ekim 2026'da Nature'da yayımlanan iki sonuç, nükleer saatleri umut vadeden bir atom çekirdeği üzerinde yapılan ölçümlerden, kendi tıklamalarını düzenleyebilen cihazlara dönüştürüyor.

İçindekiler
  1. Nükleer saat bir günden uzun süre çalışıyor
  2. Toryum 229'u farklı kılan ne?
  3. Kristal lazeri nasıl düzeltiyor?
  4. İki laboratuvar, farklı mühendislik tercihleri
  5. Prototipler ne kadar hassas?
  6. Kristal sonucu hâlâ etkiliyor
  7. Sinyal vermeyen bir karanlık madde arayışı
  8. Çalışan saatlere giden dönüm noktaları
  9. Pratik kullanımdan önce nelerin gelişmesi gerekiyor?
  10. Öne Çıkanlar

TU Wien'den Thorsten Schumm ile Almanya'nın ulusal metroloji enstitüsü PTB'den Ekkehard Peik'in liderlik ettiği Avrupa işbirliği, bir günlük ortalama alma sonrasında katrilyonda bire yaklaşan frekans kararsızlığına ulaştı. Tsinghua Üniversitesi'nden Shiqian Ding'in liderlik ettiği Çin işbirliği ise daha düşük bir kararsızlık katsayısı bildirdi; bu, açıklanan ortalama alma ilişkisine göre yaklaşık altı kat daha iyi kararlılık anlamına geliyor.

Prototiplerin hiçbiri en iyi optik atom saatlerini geride bırakmadı. Atılımın önemi, bir nükleer geçişin artık çalışan bir saati kontrol etmek için gereken geri bildirimi sağlaması. Viyana ekibi bu yetenekten yararlanarak hafif karanlık madde arayışına da başladı. Bir sinyal bulamadı, ancak öne sürülen bazı etkileşimlere sınırlar getirdi.

TU Wien, nükleer saat duyurusunda, toryum çekirdeklerinin tepkisi değiştiğinde lazer frekansını otomatik olarak düzelten bir sistemi anlatıyor. Üniversitenin Atom ve Atomaltı Fiziği Enstitüsü'nde profesör olan Schumm, temel hedefi şöyle açıklıyor:

Asıl istediğiniz şey, kendi kendini dengeleyen bir nükleer saat.

Bu özellik, söz konusu gösterimleri toryum çekirdeklerini uyaran ya da geçiş frekanslarını ölçerken ışığı dengelemek için harici bir saate dayanan önceki deneylerden ayırıyor.

Reklam

Toryum 229'u farklı kılan ne?

Optik atom saati, frekans referansı olarak elektron enerji düzeyleri arasındaki bir geçişi kullanır. Nükleer saat ise bu referansı, protonların ve nötronların farklı kuantum durumlarında bulunabildiği atom çekirdeğine taşır. Her iki durumda da ışığın düzenli salınımları saatin tiklerini oluştururken seçilen geçiş, lazerin doğru frekansta kalmasını sağlar.

Nükleer geçişlerin çoğu, geleneksel lazerlerin sağlayabileceğinden çok daha fazla enerji gerektirir. Toryum 229, geçişine mevcut lazer teknolojisiyle doğrudan erişilebildiği bilinen tek çekirdektir. İzomer adı verilen olağan dışı düşük enerjili uyarılmış durumu, temel durumun yaklaşık 8,4 elektronvolt üzerindedir. Bu enerji, 148 nanometre civarındaki morötesi ışığa karşılık gelir.

Bu ışık, üretilmesi ve kullanımı güç olan vakum morötesi aralığındadır. Her iki ekibin de karşılaştığı başlıca mühendislik zorluklarından biri, bu dalga boyunda yeterince kararlı ve dar bir lazer frekansı aralığı üretmekti.

Nükleer sözcüğü, saatin reaktörle, fisyonla ya da füzyonla çalıştığı anlamına gelmiyor. Toryum 229 radyoaktiftir, ancak bozunması saatin tiklerini oluşturmaz. Saat, çekirdeğin içindeki bir geçişi incelemek için lazer ışığı kullanır.

Çekirdekler atomlardan on bin kattan daha küçüktür ve çevrelerindeki elektronlar tarafından kısmen korunur. Dışarıdan gelen elektriksel ve manyetik bozuculara genellikle daha az tepki verirler; bu da daha kararlı frekans referansları için bir yol sunar. Mevcut deneyler, çekirdeklerin kristal içine yerleştirilmesinin çevresel etkilerin tümünü ortadan kaldırmadığını da gösteriyor.

Kristal lazeri nasıl düzeltiyor?

Her iki ekip de toryum 229'u kalsiyum florür kristallerine yerleştirdi ve bu kristalleri 148,4 nanometre civarında sürekli lazer ışığıyla aydınlattı. Işık seçilen nükleer geçişle eşleştiğinde çekirdekler ışığı soğuruyor. Bir dedektör, iletilen ışığı ölçerek araştırmacıların lazerin rezonans frekansından uzaklaşıp uzaklaşmadığını belirlemesini sağlıyor.

Ardından elektronik bir geri besleme döngüsü, lazer frekansını değiştirerek onu yeniden doğru değere getiriyor. Çekirdek artık yalnızca ölçülen bir nesne değil; tepkisi saat sinyalini sağlayan osilatörü yönlendiriyor.

Luca Toscani de Col'un liderlik ettiği Avrupa ekibinin Viyana saati makalesi, oda sıcaklığında çalışan ve yalnızca birkaç milimetre genişliğindeki bir kristalde soğurma spektroskopisine dayalı hızlı geri bildirimi açıklıyor. Ayrı bir optik kovuk, kısa aralıklardaki kararlılığı sağlarken nükleer geçiş uzun vadeli kaymayı düzeltiyor.

Soğurma kritik önem taşıyor; çünkü uyarılmış çekirdeklerin ışık yaymasını beklemek yavaş olabilir. Viyana makalesine göre soğurma, saniyede floresans algılamaya kıyasla yaklaşık bin kat daha fazla sinyal fotonu sağlıyor. Böylece uyarılmış durumun ömründen daha kısa zaman aralıklarında düzeltme yapılabiliyor ve geçişteki değişiklikler daha hızlı aranabiliyor.

Reklam

İki laboratuvar, farklı mühendislik tercihleri

Avrupa işbirliğinde Almanya, Avusturya ve Çekya'dan araştırmacılar yer alıyor. Pekin'deki çalışmada Tsinghua Üniversitesi, Pekin Kuantum Bilgi Bilimleri Akademisi ve Çin'in farklı bölgelerinden işbirlikçiler bulunuyor. Çin çalışmasının yazar listesinde Beichen Huang ilk sırada yer alıyor.

Viyana'da toryum yoğunluğu daha yüksek bir kristal kullanılırken Pekin'de sınırlı izotop miktarı, çok daha yüksek lazer gücüyle telafi edildi. Farklı yaklaşımlar aynı sorunu çözmeyi amaçlıyor: lazerin nükleer rezonansa ne kadar uzak olduğunu belirleyebilmek için yeterli ve kullanışlı bir soğurma sinyali elde etmek.

Çin ekibinin Tsinghua saat makalesi, kadmiyum buharındaki lazer alanlarını birleştiren bir süreçle 10 mikrowatt morötesi ışık üreten bir kaynağı anlatıyor. Bu ışığın yaklaşık 5 mikrowattı kristalin ön yüzeyine ulaştı. Avrupa düzeneğinde stronsiyum tetraborat kristali içeren farklı bir doğrusal olmayan dönüşüm yöntemi kullanıldı.

Pekin ekibinin geliştirdiği kalsiyum florür kristali, yalnızca 1,4 mikrogram toryum 229 içeren ve etkinliği 10 kilobekerel olan bir çözeltiden büyütüldü. Bu etkinlik, saat tiklerini değil radyoaktif bozunmaları ölçer. Makale, izotop kıtlığının kristal büyütmeyi iyileştirmek için tekrar tekrar deneme yapma olanağını neredeyse ortadan kaldırdığını belirtiyor.

Tsinghua Üniversitesi'nde fizikçi olan Shiqian Ding, birbirinden bağımsız gösterimlerin, saatin farklı teknik tasarımlarla da çalıştığına duyulan güveni artırdığını söylüyor:

Birbirlerinden bağımsız çalışarak, farklı deneysel yaklaşımlar kullanıp aynı dönemde çalışan toryum 229 nükleer saatlerine ulaştılar. Bunun çok umut verici olduğunu düşünüyorum; çünkü kavramın sağlam olduğunu ve belirli bir teknik uygulamaya bağlı olmadığını gösteriyor.

Her iki ekip de sistemlerini geliştirmeyi ve iki yaklaşımdan edindikleri dersleri bir araya getirmeyi amaçlıyor. Daha fazla çekirdek ve kullanılabilir morötesi ışık, ayrı ayrı sağladıkları avantajlardan daha güçlü bir sinyal üretebilir.

Prototipler ne kadar hassas?

Viyana makalesi, saniye cinsinden ortalama alma süresinin kareköküne bölünen 3 × 10^-12'lik kesirli frekans kararsızlığı bildiriyor. Çin makalesi aynı ölçekleme biçiminde 5 × 10^-13 değerini veriyor. Bu katsayılar arasındaki altı katlık fark, iki saat arasındaki karşılaştırmanın temelini oluşturuyor.

Frekans kararsızlığı, ölçüm sırasında bir saatin hızının ne kadar dalgalandığını ifade eder. Ortalama alma, rastgele dalgalanmaları azaltabilir. Doğruluk farklı bir soruya yanıt verir: Yanlılıklar hesaba katıldıktan sonra ölçülen frekans doğru değere ne kadar yakındır? Tekrarlanabilirlik ise başka bir çalıştırmada ya da başka bir kristalde aynı sonucun elde edilip edilmediğini gösterir.

İspanya Metroloji Merkezi Mekanik Büyüklükler ve Mühendislik Bölümü Direktörü Dolores del Campo Maldonado, Çin saatinin kısa aralıklarda daha iyi kararlılığını ve Avusturya deneyinin iterbiyum saatiyle karşılaştırmasını birbirinden ayrı güçlü yönler olarak değerlendiriyor. Bu bulguların hiçbiri, her ölçütte en iyi atom saatlerinden üstünlük sağlandığını göstermiyor.

Raporlarda biriken zaman hatasına ilişkin dönüşümler farklılık gösteriyor. TU Wien, 10^-15'e yakın hassasiyete dayanarak Viyana prototipi için yaklaşık 30 milyon yılda bir saniye hata hesaplıyor. Başka bir anlatımda Avrupa saati için yaklaşık 3 milyon yılda, Çin cihazı içinse 19 milyon yılda bir saniye hata veriliyor. Çin sonucunun daha önceki bir açıklamasında kararsızlık, bir günlük sürenin ardından 10 trilyonda bire yakın olarak belirtilmişti. Nihai makale ise ölçülen aralık boyunca ortalamanın 10^-15 düzeyine ulaştığını bildiriyor.

Bu değerler, mutlak doğruluk için birbirinin yerine kullanılabilecek garantiler olarak görülmemeli. En güvenilir karşılaştırmalar, yayımlanan kararsızlık ölçümlerini ve bunların hangi ortalama alma koşullarında elde edildiğini temel alır. Yayımlanan performansı, onlarca milyar yılda bir saniyeye denk gelen en iyi optik atom saatleri hâlâ önde; bunlar arasında 23 milyar yıla karşılık gelen bir iterbiyum örneği de bulunuyor.

Reklam

Kristal sonucu hâlâ etkiliyor

Viyana çalışması, farklı günlerde ölçülen frekansların yalnızca yaklaşık 5 × 10^-13 düzeyinde tekrarlanabildiğini ve bunun kesintisiz bir çalışmada ulaşılan kararsızlıktan daha kötü olduğunu buldu. Her çalıştırmadan önce lazerin yeniden hizalanması gerekiyordu; bu da lazerin kristalin biraz farklı bölgelerinden geçmesine yol açıyordu.

Farklı konumlardaki ölçümler, geçişin merkez frekansında 1,7 kilohertze varan kaymalar ortaya çıkardı. Araştırmacılar, kristal yapısındaki düzensizlikten kaynaklanan yerel gerilimin buna neden olabileceğini düşünüyor. Aynı konumda yapılan ölçümler tekrarlanabilir sonuç verdi; bu da lazerin malzeme içindeki yolunu kontrol etmenin önemini destekliyor.

Pekin ekibi, birbirinden bağımsız üretilmiş iki kristali test etti. Ölçülen geçiş frekansları yaklaşık 560 hertz, yani kesirli olarak 2,8 × 10^-13 farklıydı; ölçüm belirsizliği 0,6 × 10^-13'tü. Her iki sonuç da ABD'deki JILA'da başka kalsiyum florür kristalleri üzerinde yapılan önceki ölçümlerle, birleşik belirsizlikler içinde uyumluydu.

Çin düzeneği sıcaklık dalgalanmalarını kontrol etti ve manyetik kalkan kullandı. Geliştirilmiş kristal, önceki kristaldeki yaklaşık %1'e kıyasla morötesi ışığın %7'sini iletti. Bu iyileştirmeler, dedektör değişiklikleri ve daha güçlü bir soğurma sinyaliyle birlikte ölçüm gürültüsünü önemli ölçüde azalttı.

Japonya Ulusal Metroloji Enstitüsü'nden Akio Kawasaki, dış elektrik alanlarını saat belirsizliğinin başlıca kaynaklarından biri olarak görüyor. Nükleer geçişler bu tür bozuculara karşı koruma sağlayabilir; ancak prototip sonuçları malzeme kalitesinin, sıcaklık kontrolünün ve frekans kaymalarının dikkatle değerlendirilmesinin neden hâlâ gerekli olduğunu gösteriyor.

Sinyal vermeyen bir karanlık madde arayışı

Viyana ekibi, saatlerini Avusturya Federal Metroloji ve Ölçme Dairesi'ndeki bir iterbiyum iyon saatiyle, dengelenmiş bir optik fiber bağlantısı kullanarak karşılaştırdı. Deneyde yaklaşık 23 saat boyunca frekans oranındaki periyodik değişimler ve yavaş kaymalar arandı; 20 saniyeden yaklaşık bir güne uzanan zaman ölçekleri incelendi.

Bazı kuramlar, hafif karanlık maddenin temel sabitlerde küçük salınımlara yol açabileceğini öngörüyor. Nükleer ve elektronik geçişler bu değişikliklere farklı tepkiler vereceğinden iki saatin karşılaştırılması yararlı bir sınama sunuyor. İstatistiksel açıdan anlamlı bir periyodik sinyal görülmedi ve ölçülen yavaş kaymanın sıfırla uyumlu olduğu belirlendi.

Sinyal bulunmaması, ekibin fotonlarla, güçlü nükleer kuvvetle ve kuark kütleleriyle olası etkileşimlere sınırlar getirmesini sağladı. Fotonlara ilişkin sınırlar, karşılaştırılabilir önde gelen atom saatlerinin sonuçlarıyla yarışıyor. Belirli güçlü kuvvet ve kuark etkileşimlerinde makale, daha önceki atom saati deneylerine kıyasla sınanan parametre aralıklarında 10 ila 1.000 kat daha ileriye ulaşan hassasiyet bildiriyor.

Toryumun avantajı, alışılmadık enerji dengesinden kaynaklanıyor. Çok daha büyük elektromanyetik ve nükleer katkılar neredeyse birbirini götürüyor ve geriye küçük olan 8,4 elektronvolt değerindeki geçiş kalıyor. Dolayısıyla bu katkılardaki küçük bir değişim, saat frekansında görece büyük bir değişiklik yaratabilir.

Reklam

Heidelberg'deki Max Planck Nükleer Fizik Enstitüsü'nden araştırmacı José R. Crespo López-Urrutia, belirli varsayımsal karanlık madde etkilerine duyarlılığın en iyi optik atom saatlerindekinden yaklaşık 10.000 kat yüksek olduğunu tahmin ediyor. Bu, seçili etkilere verilebilecek olası tepkiyi tanımlıyor; zaman tutmada genel bir iyileşme ya da karanlık maddenin tespit edildiği anlamına gelmiyor. Yazar gruplarından bazılarıyla daha önce işbirliği yaptığını açıkladı, ancak bu çalışmalarda doğrudan yer almadı.

Viyana makalesi, bazı nükleer parametreler hâlâ bilinmediğinden duyarlılık katsayılarının kesin olarak hesaplanamayacağı uyarısında da bulunuyor. Bulgular, karanlık maddenin olası tüm biçimleri yerine belirli modelleri ve etkileşimleri sınırlandırıyor.

Çalışan saatlere giden dönüm noktaları

Sonuçlardan önce, uyarılmış durumun varlığını kanıtlamak, enerjisini belirlemek ve uygun lazerler geliştirmek için yıllarca süren çalışmalar yapıldı. Schumm, ekibinin 2008'den bu yana nükleer saat üzerinde çalıştığını söylüyor. Peik ile Christian Tamm ise toryum saati yaklaşımını 2003'te önermişti.

  • 2016: Viyana makalesinin tarihçe bölümüne göre araştırmacılar, bozunma süreci üzerinden toryum izomerinin varlığını gösterdi.
  • 12 Eylül 2019: TU Wien, çalışan bir saat henüz yokken geçiş hakkındaki bilgileri geliştiren iki deneyi duyurdu.
  • Nisan 2024: TU Wien ve PTB işbirliği, toryum nükleer geçişini doğrudan lazer ışığıyla uyardı.
  • 2024 sonbaharı: Araştırmacılar, toryum uyarma düzeneğini geleneksel bir optik atom saatine bağladı.
  • 2025: Sürekli morötesi lazer kaynakları ve soğurma ölçümleri, geçişin uzun süre incelenmesini sağladı.
  • 7 Ekim 2026: Nature'daki iki çalışma, geri beslemeyle çalışan nükleer saatleri bildirdi.

TU Wien'in 2019 dönüm noktası duyurusu, uranyum 233'ün bozunmasıyla üretilen toryum iyonları kullanılarak yapılan dolaylı bir ölçümü ayrıntılandırıyor. İyonların yaklaşık %2'si uyarılmış duruma geçti. İyonların grafenden geçirilmesiyle yükleri nötrleştirildi ve ardından yayılan elektronların enerjisi, nükleer durumun enerjisinin belirlenmesine yardımcı oldu.

Japonya'daki ayrı bir deneyde, çok daha yüksek enerjili bir nükleer durumu oluşturmak için yoğun sinkrotron X ışınları kullanıldı; bu durum daha sonra çoğunlukla hedeflenen izomere bozundu. Bunlar, geçişi bulup ölçme yolunda atılan adımlardı; çalışan saat gösterimleri değildi.

quantA'nın akademik bir incelemesi, geçiş enerjisini 12 ondalık basamağa kadar belirleme ve yüksek harmonik üretim yoluyla morötesi uyarma geliştirme çalışmalarını Schumm'ın ekibine atfediyor. Prototip yapımını, quantA Mükemmeliyet Kümesi ve bir ERC Sinerji Projesi kapsamında mühendislik aşaması olarak tanımlıyor. Yeni geri besleme gösterimleri, önceki aşamanın ötesine geçiyor.

Pratik kullanımdan önce nelerin gelişmesi gerekiyor?

Öncelikli ihtiyaçlar daha güçlü ve kararlı lazerler, daha iyi dedektörler ve daha saf, daha düzgün kristaller. Viyana ekibinin çalıştırmalar arasındaki tekrarlanabilirliği artırması gerekiyor. Pekin ekibi daha iyi konak malzemeleri ve olası bir toryum iyon saati üzerinde çalışıyor. Böyle bir saat çekirdekleri daha iyi yalıtabilir, ancak yapımı teknik açıdan daha zor olur.

Rezonans genişliklerine ilişkin raporlar da farklılık gösteriyor. Peik, ölçülen genişliğin 30 kilohertz olduğunu belirtirken Viyana makalesi saat performansı analizinde yaklaşık 100 kilohertz değerini kullanıyor. Çin makalesi, geliştirilmiş kristalde seçilen geçiş için 27 kilohertz bildiriyor. Bu ölçümleri tek bir genişlik değeriymiş gibi birleştirmemek gerekiyor. Üçü de beklenen doğal nükleer rezonans genişliğinden çok daha fazla; bu da geliştirme olanağı bulunduğuna işaret ediyor.

Uydu seyrüseferi, telekomünikasyon, senkronize veri aktarımı ve ölçüm çalışmaları olası kullanım alanları arasında. TU Wien'in 2024 tarihli uygulama açıklaması, yerçekiminin saat hızlarını değiştirmesinden yararlanarak Dünya'nın kütleçekim alanını ölçmeyi de ele alıyor. Bu yöntemin maden aramalarında ve levha tektoniği çalışmalarında olası kullanımları var. Deprem tahminine yapılan atıf, kanıtlanmış bir yetenek değil, olası bir gelecek uygulaması.

Reklam

İspanya Metroloji Merkezi'nden fizikçi Daniel de Mercado, geçişlerin hassas biçimde ölçülmesinin gözlenen değerlerin kuramsal tahminlerden farklı olup olmadığını sınamaya yarayacağını açıklıyor. Böyle farklar bilinmeyen etkileşimlere işaret edebilir. Mevcut prototiplerde bu araştırma rolü, gündelik altyapıda kullanılan saatlerin yerini almaktan daha yakın bir hedef.

Del Campo, 10^-19'un ötesinde doğruluğu gelecekteki olası bir avantaj olarak görüyor; ancak nükleer saatlerin 2030'da saniyenin olası yeniden tanımlanmasını etkileyebilecek düzeye gelmesi konusunda kuşkulu. Bu gösterimlere eşlik eden doğrulanmış bir kullanıma geçiş tarihi ya da mevcut zaman standartlarının planlı biçimde değiştirilmesi söz konusu değil. Bir sonraki görev, geliştirilmiş cihazların düşük kararsızlığı, tekrarlanabilir frekansları ve iyi anlaşılmış doğruluğu bir arada sağlayabildiğini kanıtlamak.

Öne Çıkanlar

  • Avrupa ve Çin'den bağımsız ekipler, 7 Ekim 2026'da Nature'da çalışan toryum nükleer saatlerini duyurdu.
  • Her iki saat de lazer frekanslarını düzeltmek için toryum içeren kalsiyum florür kristallerinde morötesi soğurma kullanıyor.
  • Viyana prototipi müdahale olmadan 24 saatten uzun süre çalıştı.
  • Çin saatinin bildirilen kararsızlık katsayısı, Avrupa saatindekinden altı kat daha düşük.
  • Prototiplerin hiçbiri henüz en iyi optik atom saatlerini geride bırakmıyor.
  • Viyana'daki karanlık madde arayışında sinyal bulunmadı, ancak seçili kuramsal etkileşimlere sınırlar getirildi.
  • Kristal düzgünlüğü, lazer gücü ve tekrarlanabilirlik, pratik kullanımdan önce çözülmesi gereken başlıca zorluklar arasında.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir