Büyüme hedefleri daha sıkı bütçeyle karşı karşıya
Kazakistan, ulusal bütçe açığını 2027’de gayrisafi yurt içi hasılanın yüzde 2,3’ünden 2029’da yüzde 0,4’üne düşürürken yıllık ortalama yüzde 5,4 ekonomik büyümeyi sürdürmeyi planlıyor. Önerilen bütçe, insanlara ve altyapıya yönelik önemli harcamaları petrol gelirlerine bağımlılığın kademeli olarak azaltılmasıyla bir araya getirerek önümüzdeki üç yıl için iddialı bir hedef ortaya koyuyor.
İçindekiler
- Büyüme hedefleri daha sıkı bütçeyle karşı karşıya
- Büyüme tahmini ne varsayıyor?
- Tahmini imalat, inşaat ve ulaştırma taşıyor
- Gelir toplamları dikkatle değerlendirilmeli
- Açığın küçülmesi petrol bağımlılığını sona erdirmiyor
- Sosyal harcamalar enflama sınavında
- Milletvekilleri harcama kalitesine ilişkin yanıt istiyor
- Ekonomik açıdan temel sınav üretim kapasitesi
- Bundan sonra ne olacak?
- Öne Çıkanlar
Kurultay’ın 2027–2029 cumhuriyet bütçesi yasa tasarısını ilk okumada ele alması bekleniyor. Kurultay Bürosu, Meclis Başkanı Aibek Dadebay’ın başkanlığında 9 Ekim’de gündemi belirledi. Hükümet onayı ve komite görüşmeleri tamamlandı ancak teklif yasama sürecini henüz bitirmedi.
Rakamlar, görevin boyutunu ortaya koyuyor. 2027’de harcamaların 30,2 trilyon tenge olması planlanıyor; bunun 10,5 trilyon tengesi beşeri sermayeye, 3,8 trilyon tengesi reel ekonomiye ayrılacak. Transferler hariç gelirlerin 2029’da 23,4 trilyon tengeye ulaşması, bütçe açığının ise yaklaşık 1 trilyon tengeye gerilemesi öngörülüyor.
Başbakan Olzhas Bektenov, tahmin ve bütçe tasarısını onaylayan hükümet toplantısına başkanlık etti. Hükümet açıklamasında ekonomik istikrar, sosyal yükümlülükler ve altyapı ile sosyal tesislerin yapımının hızlandırılması başlıca öncelikler olarak sıralanıyor.
Plan değerlendirilirken iki ayrımı göz önünde bulundurmak gerekiyor. Ekonomik büyüme tahminleri, yalnızca fiyatların yükselmesini değil üretimdeki artışı ifade ediyor. Bütçe gelir rakamları da transferlerin hesaba katılıp katılmamasına göre değişiyor. Bu farklar, manşet rakamlardan bazılarını açıklamaya yardımcı olsa da yayımlanan veriler bütçenin her kalemini tam olarak uzlaştırmıyor.
Büyüme tahmini ne varsayıyor?
Temel senaryoda reel GSYH büyümesinin 2027’de yüzde 5,3, 2028’de yüzde 5,5 ve 2029’da yüzde 5,4 olması öngörülüyor. Bu oranların aritmetik ortalaması yüzde 5,4’e denk geliyor ve hükümetin yıllık ortalama büyümenin yüzde 5’i aşacağı yönündeki resmi açıklamasını daha kesin biçimde ortaya koyuyor.
Cari fiyatlarla üretimi ölçen nominal GSYH’nin 2027’deki 199,3 trilyon tengeden 2029’da 245 trilyon tengeye yükselmesi öngörülüyor. Bu, 45,7 trilyon tenge ya da yaklaşık yüzde 22,9 artış anlamına geliyor. Nominal GSYH fiyat değişimlerini de yansıttığı için bu oran üretimdeki eşdeğer bir artış olarak değerlendirilmemeli.
Yakın dönem başlangıç noktası daha mütevazı. Hükümet, ekonominin ocak-temmuz döneminde yüzde 4,1 büyüdüğünü belirtiyor ve yıl genelinde en az yüzde 5 büyüme hedefliyor. Ayrı bir açıklamada 2026’nın ilk yarısı için de aynı yüzde 4,1 oranı veriliyor; dolayısıyla bildirilen dönemler farklı.
Söz konusu açıklamada ayrıca yılın ilk yarısında petrol üretiminin yüzde 8,4 gerilediği, petrol dışındaki ekonominin ise yüzde 5’ten fazla büyüdüğü aktarılıyor. İmalat, inşaat, ticaret ve ulaştırmanın ekonomik büyümenin yüzde 80’inden fazlasına katkıda bulunduğu, imalat üretiminin ise yüzde 9,8 arttığı bildiriliyor.
Önerilen büyüme patikası, S&P Global Ratings’e atfedilen ve 2027–2029 döneminde ortalama büyümenin yüzde 4 ila yüzde 4,5 arasında olacağını öngören değerlendirmeden daha güçlü. Buna göre hükümetin yüzde 5,4’lük ortalaması 0,9 ila 1,4 puan daha yüksek. Bu, varsayımlar arasında önemli bir fark olduğunu gösteriyor; ancak sonuçlardan herhangi birinin garanti edildiği anlamına gelmiyor.
Tahmini imalat, inşaat ve ulaştırma taşıyor
İmalatın yıllık ortalama yüzde 5,9, madenciliğin ise yüzde 2 büyümesi bekleniyor. Tahminde metalürji, makine imalatı, inşaat malzemeleri, kimya ve gıda üretimi başlıca katkı sağlayacak alanlar olarak gösteriliyor. Tarımın her yıl en az yüzde 5 büyümesi öngörülüyor.
İnşaat için öngörülen büyüme çok daha hızlı: 2027’de yüzde 16, 2029’da yüzde 17,3. Başbakan Yardımcısı ve Ulusal Ekonomi Bakanı Serik Zhumangarin bu büyümeyi, konut, kamu hizmetleri ve sosyal altyapıdaki iyileştirmelerin yanı sıra ulaştırma ve lojistik, enerji ve su projelerine bağladı.
Hizmetler de büyüme planının önemli bir parçası. Yıllık ortalama büyümenin ticarette yüzde 5,7, bilgi ve iletişimde yüzde 9,2, ulaştırma ve depolamada yüzde 10,4 olması bekleniyor. Bu varsayımlar, bütçenin büyüme senaryosunun fabrika üretimi ve kamu inşaatlarının ötesine uzandığını gösteriyor.
Ulaştırma tahmini, Trans Hazar Uluslararası Taşımacılık Güzergâhı’nda, diğer adıyla Orta Koridor’da, trafikte yaşanan önemli artışın ardından geldi. Kazakistan üzerinden geçen yıllık yük hacmi yedi yılda 0,8 milyon tondan 4,5 milyon tona çıkarak beş kattan fazla arttı. Bildirilen teslimat süreleri yaklaşık 28–32 günden 13–17 güne düştü.
Bununla birlikte koridor, yerleşik kuzey güzergâhlarına kıyasla çok daha az yük taşıyor ve güzergâha katılan ülkeler hâlâ darboğazları gidermeye çalışıyor. Geçmişteki büyüme, ulaştırma tahmini için bir bağlam sunuyor ancak yüzde 10,4’lük büyümenin bütçe dönemi boyunca sürdürülebileceğini kanıtlamıyor.
Gelir toplamları dikkatle değerlendirilmeli
Maliye Bakan Yardımcısı Abzal Beisenbekuly, yasa tasarısını milletvekillerine sunarken 2027 gelirlerinin 25,4 trilyon tenge olacağını, transferler hariç gelirin ise 19,9 trilyon tengeye ulaşacağını öngördü. Aradaki 5,5 trilyon tenge fark, manşet gelir toplamının ne ölçüde diğer gelirlerle birlikte sayılan transferlere bağlı olduğunu gösteriyor.
Transferler hariç gelirlerin 2027’deki 19,9 trilyon tengeden 2029’da 23,4 trilyon tengeye çıkması öngörülüyor. Bu, 3,5 trilyon tenge ya da yaklaşık yüzde 17,6 artış anlamına geliyor. Harcamaların 2027’de 30,2 trilyon, 2028’de 29,4 trilyon ve 2029’da 29,6 trilyon tenge olması planlanıyor.
Bu rakamlara göre 2029 harcamaları, nominal olarak 2027 seviyesinin 600 milyar tenge altında olacak; bu da yaklaşık yüzde 2’lik bir düşüş demek. Dolayısıyla hedeflenen mali düzenleme, yalnızca daha hızlı ekonomik büyümeye değil, gelir artışıyla birlikte harcamaların sınırlandırılmasına dayanıyor.
Yayımlanan bazı toplamların hâlâ açıklığa kavuşturulması gerekiyor. 2027 için belirtilen 25,4 trilyon tenge gelirden 30,2 trilyon tenge harcama çıkarıldığında 4,8 trilyon tenge fark ortaya çıkıyor. Ancak bildirilen bütçe açığı 4,6 trilyon tenge ya da GSYH’nin yüzde 2,3’ü. Aradaki 200 milyar tenge farkın uzlaştırılması için ayrıntılı bir muhasebe dökümü gerekiyor; manşet rakamlar tek başına bunu açıklamıyor.
Açığın küçülmesi petrol bağımlılığını sona erdirmiyor
Manşet bütçe açığının 2027 ile 2029 arasında GSYH’nin yüzde 2,3’ünden yüzde 0,4’üne gerilemesi, yani 1,9 puan düşmesi öngörülüyor. 2029 için öngörülen 245 trilyon tenge nominal GSYH’nin yüzde 0,4’ü 980 milyar tengeye denk geliyor ve yuvarlanmış 1 trilyon tenge hedefiyle örtüşüyor.
Petrol gelirleri hariç bütçe açığının aynı dönemde GSYH’nin yüzde 5,3’ünden yüzde 2,5’ine düşmesi bekleniyor. Bu gösterge, petrol gelirleri hesaba katılmadığında ortaya çıkan mali açığı yansıtıyor. Açığın bu düzeyde kalması, manşet bütçenin neredeyse dengelenmesinin Kazakistan’ın hidrokarbon gelirlerine bağımlılığını ortadan kaldırmayacağını gösteriyor.
Ulusal Fon’dan 2027’de 4,4 trilyon tenge çekilmesi planlanıyor. Bu tutarın 2,4 trilyon tengesi genel bütçeyi destekleyecek, 2 trilyon tengesi ise kritik altyapıyı finanse edecek. Altyapıya ayrılan bölüm, o yılki planlı çekimlerin yaklaşık yüzde 45,5’ine karşılık geliyor.
Ulusal Ekonomi Birinci Bakan Yardımcısı Azamat Amrin, büyük sosyal ve altyapı projeleri için hedefli transferlerin 2027’de 2 trilyon tenge, 2028 ve 2029’da ise yıllık 1,5 trilyon tenge olacağını söyledi. Üç yıldaki toplam tutar 5 trilyon tengeye ulaşıyor.
Bu çekimlere rağmen Ulusal Fon’un döviz varlıklarının 2027’de 65,2 milyar dolardan 2029’da 70,6 milyar dolara yükselmesi, yani 5,4 milyar dolar ya da yaklaşık yüzde 8,3 artması bekleniyor. Tahmin, fon kullanılmaya devam ederken varlıkların da büyümesini öngörüyor; ancak bildirilen rakamlar bu sonuca ulaşmak için gereken girişler ve yatırım getirileri hakkında tam bir döküm sunmuyor.
Sosyal harcamalar enflama sınavında
Beşeri sermaye için ayrılan 10,5 trilyon tenge, 2027’deki planlı harcamaların yaklaşık yüzde 34,8’ini oluşturuyor ve açıklanan yüzde 35’lik payla örtüşüyor. Beisenbekuly, harcamaların sosyal koruma, sağlık, eğitim ve gelişim olanaklarına yöneltileceğini, en büyük payların sosyal güvenlik ve sağlığa ayrılacağını söyledi.
Bütçe bilgilendirmesinde planlanan yüzde 8,5’lik emekli aylığı artışı ve değişmeden kalacak asgari ücret de ele alındı. Satın alma gücüne etkisi gerçekleşen enflasyona bağlı olacak. Emekli aylıklarındaki yüzde 8,5’lik artış, 2027 için öngörülen yüzde 7,5 ila yüzde 9,5’lik enflasyon aralığında kalıyor; dolayısıyla fiyat artışlarının üstünde de altında da olabilir.
Raporlarda nihai enflasyon hedefi farklı biçimlerde ifade ediliyor. İlk okuma planına ilişkin açıklamada enflasyonun 2029 sonuna kadar yüzde 6’ya düşmesi gerektiği belirtiliyor. Daha kapsamlı tahmin açıklamalarında ise hem 2028 hem de 2029 için yüzde 6 ila yüzde 8 aralığı veriliyor. Yüzde 6, tahminin bu aralığındaki alt sınır; tahminin aynı şekilde ifade edilmiş hali değil.
Plan için sunulan en güncel karşılaştırma Eylül 2026’ya ait. Yıllık enflasyonun ağustostaki yüzde 9,8’den yüzde 9,3’e gerilediği bildiriliyor. Ulusal İstatistik Bürosu’na atfedilen verilere göre yıl içinde gıda fiyatları yüzde 8,5, gıda dışı ürünlerin fiyatları yüzde 11 ve ücretli hizmetlerin fiyatları yüzde 8,9 arttı.
Enflasyonun düşmesi, fiyatların daha yavaş artması anlamına gelir; önceki seviyelere dönmesi değil. Hükümet yüzde 6 hedefine ulaşsa bile hane halklarının karşı karşıya olduğu maliyetler artmaya devam edecek. Emekli aylığı düzenlemelerinin, ücretlerin ve sosyal harcamaların yaşam giderlerindeki artışı karşılayıp karşılamadığını değerlendirirken bu ayrım önem taşıyor.
Milletvekilleri harcama kalitesine ilişkin yanıt istiyor
Kurultay Başkan Yardımcısı Daniya Yespayeva, tasarıyı yeni kurulan yasama organının ilk bütçe dönemi olarak nitelendirdi ve harcamaların dikkatle planlanması ile petrol gelirlerine bağımlılığın kademeli olarak azaltılması çağrısında bulundu. Ayrıca yeni Bütçe Kanunu kapsamında sunulan ve tek tek gelir ve harcama kalemlerinin ötesinde incelemeyi desteklemeyi amaçlayan daha kapsamlı mali bilgilere dikkat çekti.
Maliye ve Bütçe Komitesi Başkanı Olga Perepechina, milletvekillerinin harcamaların gerçekleşmesini yakından izleyeceğini söyledi. Kaynakların şeffaf ve hedefe yönelik kullanılmasını istedi; harcamaları artırmaya yönelik tekliflerin başka alanlarda kesintilerle dengelenmesi gerektiğini belirtti.
Komite görüşmelerinde hükümetin büyüme tahminleri ile dış değerlendirmeler arasındaki fark, planlanan bütçe açığı azaltımı ve Ulusal Fon’dan finanse edilecek projelerin seçimi ile bütçe onay süreçleri ele alındı.
Milletvekilleri ayrıca tarımsal finansmanı, Tarımsal Kredi Kurumu’nun sermayesinin artırılmasının beklenen sonuçlarını ve bilimsel araştırmaların kullanımını ve ticarileştirilmesini inceledi. Daha sonraki bilgilendirme toplantısında sorular kırsal altyapı, verimsiz bütçe programlarında yapılacak kesintiler ve Yüksek Denetim Odası’nın açıklamaları üzerinde yoğunlaştı. Açıklamalarda denetim kurumunun ayrıntılı bulgularına veya hükümetin verdiği tüm yanıtlara yer verilmiyor.
Onay toplantısında başbakan sıfatıyla konuşan Bektenov, tasarının sağlamayı hedeflediği dengeyi şöyle açıkladı:
Cumhuriyet bütçesi yasa tasarısı, makroekonomik istikrarın korunması gereği ile nüfusun sosyal güvenliğini sağlama ve ekonomik büyümeyi teşvik etme görevleri aynı anda gözetilerek hazırlandı,
Bektenov ayrıca bütçe yöneticilerine harcanan her tengeden alınan verimi artırma ve mali disiplini güçlendirme talimatı verdi. Bu talimat, büyüme hedeflerini uygulamaya bağlıyor: Yalnızca ödenek ayrılması, projelerin amaçlanan sonuçları vereceğini göstermiyor.
Ekonomik açıdan temel sınav üretim kapasitesi
Mali analist Rassul Rysmambetov, Kazakistan’ın üretim kapasitesini genişletmesi koşuluyla yüzde 4,5 ila yüzde 5,5 aralığında büyümenin mümkün olduğunu düşünüyor. Elektrik üretimini, fabrikaları ve işleme sanayisini pratik gereklilikler olarak sıraladı:
Bunun için elektrik üretiminin bir miktar artırılması, daha fazla fabrika kurulması ve işleme kapasitesinin geliştirilmesi gerekir. Bunlar temel unsurlar: üretim kapasitesi.
Üretim kapasitesi, bir ekonominin çalışanları, ekipmanı, enerjisi ve altyapısıyla güvenilir biçimde ne kadar üretim yapabildiğini ifade eder. İnşaat, proje sürerken GSYH’yi artırabilir. Projenin kalıcı değeri, tamamlanan varlığın işletmelerin ve hane halklarının daha verimli çalışmasına ya da daha fazla üretim yapmasına imkân verip vermediğine bağlıdır.
Ticaret tahmini de başka bir kısıta işaret ediyor. Mal ihracatının 2027’de 82,8 milyar dolardan 2029’da 88,5 milyar dolara, ithalatın ise 80,5 milyar dolardan 88,4 milyar dolara çıkması bekleniyor. Yuvarlanmış bu rakamlara göre dış ticaret fazlası 2,3 milyar dolardan yaklaşık 100 milyon dolara gerileyecek.
Bu, ülkenin tüm dış mali durumunu değil, mal ticaretini kapsayan bir tahmin. Yine de hükümet imalat ve ulaştırmanın büyümesini beklerken ithalatın ihracattan daha hızlı arttığını gösteriyor. İnşaat aşamasının ötesinde yatırımların ekonomiyi güçlendirip güçlendirmediğinin ölçütlerinden biri, ithal mallara yönelik talep karşılanırken yurt içi üretimin de artırılması olacak.
Bundan sonra ne olacak?
Teklif, milletvekili Tatyana Savelyeva’nın yürüteceği bütçe görüşmeleriyle yasama incelemesine giriyor. Hükümet, yasa tasarısının sunulmasına ilişkin koordinasyonu Zhumangarin’e verdi; bu süreçte maliye ve ekonomi bakanlıkları ile Başbakanlık Ofisiyle birlikte çalışılacak.
Bildirilen gelişmelerin ve hedeflerin sıralaması şöyle:
- Eylül 2026: Yıllık enflasyon ağustostaki yüzde 9,8’den yüzde 9,3’e geriliyor.
- 9 Ekim: Kurultay Bürosu, bütçenin ilk okuması da dahil olmak üzere yaklaşan oturumun gündemini belirliyor.
- 2027: Planda yüzde 5,3 reel GSYH büyümesi, yüzde 7,5 ila yüzde 9,5 enflasyon ve GSYH’nin yüzde 2,3’ü düzeyinde bütçe açığı hedefleniyor.
- 2028: Reel GSYH büyümesinin yüzde 5,5, harcamaların ise 29,4 trilyon tenge olması öngörülüyor.
- 2029: Reel GSYH büyümesinin yüzde 5,4 olması, transferler hariç gelirin 23,4 trilyon tengeye ulaşması ve bütçe açığının GSYH’nin yüzde 0,4’üne düşmesi öngörülüyor.
Açıklamalarda ilk okuma, nihai oylama veya yasanın yürürlüğe girmesi için kesin bir tarih belirtilmiyor. Dolayısıyla harcama ödenekleri ve ekonomik varsayımlar hâlâ teklif niteliğinde. Yasama incelemesinde muhasebe sorularının çözüme kavuşturulması, proje seçiminin değerlendirilmesi ve bütçe açığı azalırken planlanan gelir artışının sosyal yükümlülükleri karşılayıp karşılayamayacağının sınanması gerekiyor.
Öne Çıkanlar
- Kazakistan’ın 2027–2029 bütçe tasarısı, yıllık ortalama reel GSYH büyümesinin yüzde 5,4 olacağını varsayıyor.
- Manşet bütçe açığının GSYH’nin yüzde 2,3’ünden yüzde 0,4’üne düşmesi öngörülürken petrol gelirleri hariç açık daha yüksek kalıyor.
- 2027’de toplam 30,2 trilyon tenge harcama planlanıyor; bunun 10,5 trilyon tengesi beşeri sermayeye ayrılıyor.
- Büyük projeler için Ulusal Fon’dan yapılacak hedefli transferler üç yılda toplam 5 trilyon tengeye ulaşıyor.
- Raporlarda 2029 enflasyon hedefi ya yüzde 6 ya da yüzde 6 ila yüzde 8 aralığı olarak ifade ediliyor.
- Yasa tasarısı, harcama verimliliği ve üretim kapasitesinin hedeflere ulaşmada belirleyici olduğu daha ileri bir yasama incelemesini bekliyor.






