Ticaret müzakereleri kasım ayındaki son tarihe karşı yarışıyor
Bangladeş, 24 Kasım 2026'da Birleşmiş Milletler'in en az gelişmiş ülkeler kategorisinden çıkması planlanırken ihracatını korumak amacıyla 10 ülke ve ekonomik blokla ticaret anlaşmaları yapmaya çalışıyor. Riskler yeni anlaşmalar sağlamanın ötesine uzanıyor: BM Ticaret ve Kalkınma (UNCTAD), ticaret imtiyazlarının kaybedilmesinin ihracatı yüzde 32,24 azaltabileceğini, öngörülen düşüşün yaklaşık yüzde 97'sini hazır giyim ve ayakkabının oluşturduğunu tahmin ediyor.
İçindekiler
- Ticaret müzakereleri kasım ayındaki son tarihe karşı yarışıyor
- Erteleme için koşullu bir fırsat
- İhracat riskinde Avrupa neden başı çekiyor?
- AB görüşmeleri somut ticaret reformlarıyla birlikte ilerliyor
- Çeşitli müzakere gündeminde Japonya ve Güney Kore önde
- Bölgesel üyelik hesabı değiştiriyor
- ABD tarife meselesi ayrı bir kulvarda ilerliyor
- Ek süre iç reformların yerini tutmaz
- BM ve DTÖ'de henüz karara bağlanmayanlar
- Öne Çıkanlar
Ticaret Bakanlığının 7 Ekim'de Parlamento Daimi Komitesine sunduğu ilerleme raporuna göre Bangladeş, potansiyel ticaret ortakları hakkında 38 fizibilite çalışmasını tamamladı. Gündeminde Avrupa Birliği, Singapur, Malezya, Yeni Zelanda, Türkiye, Nepal, Kanada ve Mauritius ile serbest ticaret anlaşmalarının yanı sıra Güney Kore ve Birleşik Arap Emirlikleri ile Kapsamlı Ekonomik Ortaklık Anlaşmaları bulunuyor. Bangladeş ayrıca Bölgesel Kapsamlı Ekonomik Ortaklık'a (RCEP) üyelik arıyor.
Bu müzakereler, mezuniyetin üç yıl ertelenerek Kasım 2029'a alınması talebiyle eş zamanlı ilerliyor. Talep, önceki haberlerde aktarılan ilk incelemenin ötesine geçti. BM Kalkınma Politikası Komitesi, Bangladeş'in kalıcı yapısal kırılganlıkları gidermeye yönelik iç reformlarda önemli ilerleme kaydetmesi koşuluyla ertelemenin uygun olacağı sonucuna vardı. Ancak nihai onay yetkisi BM Genel Kurulunda.
Bu ayrım, siparişlerini, yatırımlarını ve üretimlerini planlayan işletmeler açısından önem taşıyor. Olumlu bir tavsiye, mezuniyet tarihini kendiliğinden değiştirmiyor; ticaret anlaşmasının imzalanması da gümrük tarifesi avantajlarının hemen kullanılabileceği anlamına gelmiyor. Bangladeş, ihracatçılarının rekabet ettiği koşulları iyileştirirken her iki süreci de yönetmek zorunda.
Erteleme için koşullu bir fırsat
Birleşmiş Milletlerin mezuniyet durumu bildirimi, Kalkınma Politikası Komitesinin Bangladeş'in talebini 18 Şubat 2026'da gelişmiş izleme mekanizmasının kriz müdahalesi hükmü kapsamında aldığını doğruluyor. Komite bulgularını hükümetle ve Ekonomik ve Sosyal Konsey (ECOSOC) başkanıyla paylaştı.
ECOSOC, 21 Temmuz'da komitenin sonuçlarını kayda aldı ve Genel Kurulun 24 Kasım 2026'dan önce harekete geçmesini tavsiye etti. Ticaret Bakanı Khandakar Abdul Muktadir, eylül ayında düzenlenen bilgilendirme toplantısında nihai kararın Genel Kurulun 81. oturumunda alınmasının beklendiğini söyledi. Bu karar alınana kadar planlanan mezuniyet tarihi değişmiyor.
Dolayısıyla talep, koşulsuz bir ara vermek yerine reform şartı getiriyor. Bangladeş, küresel ekonomik baskıları ve iç yapısal değişiklik ihtiyacını gerekçe gösterdi. Komitenin değerlendirmesi, ek hazırlık süresini bu temel zayıflıklarda ilerleme kaydedilmesine bağlıyor.
Ticaret ve mezuniyet süreçlerinin birlikte nasıl ilerlediğini başlıca dönüm noktaları gösteriyor:
- 24 Kasım 2021: BM Genel Kurulu, Bangladeş'in 2026'da mezun olmasını onayladı.
- 6 Şubat 2026: Bangladeş, Japonya ile Ekonomik Ortaklık Anlaşması imzaladı.
- 18 Şubat 2026: BM komitesi, üç yıllık erteleme talebini aldı.
- 21 Temmuz 2026: ECOSOC, planlanan mezuniyet tarihinden önce Genel Kurulun harekete geçmesini tavsiye etti.
- 7 Ekim 2026: Ticaret Bakanlığı, ticaret müzakerelerindeki ilerleme raporunu parlamento komitesine sundu.
- 24 Kasım 2026: Genel Kurul takvimi değiştirmezse mezuniyet tarihi olarak geçerliliğini koruyor.
İhracat riskinde Avrupa neden başı çekiyor?
UNCTAD'ın 2025 Ticaret Tercihleri Görünümü, Bangladeş'in mezuniyet sonrasında 17,5 milyar doları aşan ihracat kaybı yaşayabileceğini tahmin ediyor. Bu, incelenen mezuniyet aşamasındaki ülkeler arasındaki en büyük öngörülen kayıp. Bu rakam, tercihlerin kaybedilmesinin etkilerine ilişkin bir tahmin; halihazırda gerçekleşmiş bir ihracat düşüşü ya da kaybın tamamının mezuniyet günü yaşanacağına dair bir öngörü değil.
Riskin yoğunlaştığı yer dikkat çekici. Öngörülen düşüşün yaklaşık yüzde 77'si, Bangladeş hazır giyim ve ayakkabı ürünlerinin Silahlar Dışında Her Şey (EBA) düzenlemesi kapsamında şu anda gümrüksüz erişimden yararlandığı AB'deki tercihlerin aşınmasıyla bağlantılı. Bu oran 17,5 milyar dolara uygulandığında, yalnızca AB pazarıyla bağlantılı tutar yaklaşık 13,5 milyar dolara ulaşıyor.
AB, Bangladeş'in 2024'teki toplam ihracatının yaklaşık yüzde 47'sini oluştururken ABD'nin payı yüzde 16,15'ti. Kanada ve Japonya'nın toplam payı ise yaklaşık yüzde 5,82 oldu. İhracat düşüşünün yüzde 8,6'sının Kanada, yüzde 6,9'unun Birleşik Krallık kaynaklı olacağı tahmin ediliyor.
Bangladeş için öngörülen yüzde 32,24'lük düşüş, Laos Demokratik Halk Cumhuriyeti için yüzde 12,8 ve Nepal için yüzde 3,82 olan tahminleri de aşıyor. Bu rakamlar, mezuniyetin Bangladeş için neden özellikle zorlu bir uyum süreci oluşturduğunu açıklamaya yardımcı oluyor: ülkenin ihracatı, az sayıda ürüne ve tercihli tarifelerin önem taşıdığı pazarlara büyük ölçüde bağımlı.
Bangladeş Politika Araştırma Enstitüsünün başekonomisti Ashikur Rahman, bu bağımlılığı ihracat ekonomisindeki zayıflıklarla ilişkilendirdi:
"Bu tahmin ilk bakışta çok yüksek görünse de ihracatın yüzde 90'dan fazlası bu tür tercihlerden yararlanıyor. En Az Gelişmiş Ülke rejimi sonrasındaki düzene geçiş, özellikle az sayıda ürün ve pazara aşırı bağımlılığımız olmak üzere yapısal zayıflıkları açığa çıkaracak," dedi.
AB görüşmeleri somut ticaret reformlarıyla birlikte ilerliyor
Başbakan Tarique Rahman, nisan ayında Avrupa Komisyonu Başkanı Ursula von der Leyen'e yazarak serbest ticaret anlaşması talebinde bulundu. Bakanlığın ekim ayındaki güncellemesine göre iki taraf da müzakere ekiplerini atadı ve ilk çevrim içi görüşmelerin ekim sonu ya da kasım ayında yapılması bekleniyor.
Eylülde yapılan bilgilendirme toplantısında ise biraz daha erken bir takvim açıklanmıştı. AB Büyükelçisi Michael Miller, Avrupa Komisyonunun Bangladeş'in serbest ticaret anlaşması ve yatırım koruma anlaşması önerisine olumlu yanıt verdiğini, AB üyesi ülkelerin gerekli onayları tamamlaması hâlinde ortak teknik görüşmelerin aynı hafta başlayabileceğini söyledi. İki açıklama, görüşmeler için farklı başlangıç zamanlarına işaret ediyor. Hiçbiri resmi müzakerelerin başladığını doğrulamıyor.
Bangladeş, AB'nin belirlediği 61 ticaret engelinin 48'ini de çözüme kavuşturdu; 13 engel hâlâ duruyor. Böylece listelenen engellerin yaklaşık yüzde 79'u giderilmiş oldu. Bunlar, maliyetleri artırabilen ya da ticareti geciktirebilen ruhsat gereklilikleri ve gümrük prosedürleri gibi, tarifeler dışındaki engeller.
Değişiklikler arasında, tamamen yabancı sermayeli lojistik şirketlerinin ruhsat yenileme sorunlarının çözülmesi, ihraç edilen ürünlerin izlenmesinde kullanılan akıllı kartlara yönelik gümrük prosedürlerinin ele alınması ve yıllık ticari numune ithalat sınırının 10.000 dolardan 20.000 dolara çıkarılması yer alıyor. Böylece numune izni iki katına çıktı. Bu, ürün geliştiren ve yurt dışındaki alıcılarla çalışan şirketler için somut bir değişiklik.
Bu önlemler, pazara erişimin iyileştirilmesinin tarife listelerini müzakere etmekten ibaret olmadığını gösteriyor. Miller ayrıca kamu ihalelerinde adil rekabetin de yer aldığı şeffaf, istikrarlı ve rekabetçi bir iş ortamı çağrısında bulundu. Bu tür değişiklikler, anlaşma müzakereleri sürerken de ticareti destekleyebilir.
Çeşitli müzakere gündeminde Japonya ve Güney Kore önde
Bangladeş, Japonya ile Ekonomik Ortaklık Anlaşması'nı 6 Şubat 2026'da imzaladı. Ticaret Bakanlığı bunu ülkenin ilk resmi serbest ticaret anlaşması olarak tanımlıyor; ancak anlaşma henüz onaylanmadı. İmza, metin üzerinde uzlaşıldığını gösteriyor; onay ise anlaşma hükümleri doğrultusunda uygulamaya geçilmesi için gereken süreç.
Bakanlığın güncellemesine göre Güney Kore ile müzakereler tamamlandı ve önerilen anlaşma kabine onayını bekliyor. Dakka, anlaşmanın aralık ayına kadar imzalanmasını hedefliyor. Dolayısıyla bu iki anlaşma, diğer bazı girişimlerden daha ileri aşamada. Ancak gerekli onay ve uygulama adımları tamamlanmadan hiçbirinin yeni tarife avantajları sağladığı varsayılmamalı.
Bangladeş, Singapur ile dört tur görüşme yaptı ve koşulların altı tur sonunda kesinleştirilmesini bekliyor. Malezya ile 20 bölümü kapsayacak bir anlaşmanın görev tanımı kesinleştirildi. İlk müzakere turunun 27-29 Ekim'de Dakka'da yapılması planlanıyor.
BAE sürecinin takvimi daha belirsiz. Bakanlığın açıklamasına göre müzakereler mart ayında üçüncü tura geçiyor ve yıl sonuna kadar tamamlanması hedefleniyor; ancak mart turunun hangi yıla ait olduğu belirtilmiyor. Bu belirsizlik, takvimin ekim ayındaki ilerleme raporuyla nasıl örtüştüğüne dair kesin bir değerlendirme yapılmasını engelliyor.
Nepal ile yürütülen çalışmalarda, tercihli ticaret anlaşması için taslak metinler karşılıklı olarak sunuldu. Nepal, önerilen daha geniş serbest ticaret ortakları listesinde de yer alıyor. Tercihli anlaşmalar genellikle seçili ticari imtiyazlar sağlarken serbest ticaret anlaşmaları çoğunlukla ticaretin daha geniş bir bölümünü kapsıyor. Bangladeş ayrıca 2020 tarihli tercihli ticaret anlaşması kapsamında Bhutan ile ticareti artırmaya çalışıyor.
Bölgesel üyelik hesabı değiştiriyor
Bangladeş'in RCEP üyelik başvurusu usulen ilerledi. Ticaret Bakanlığı, bloğun Ortak Komitesinin bir Katılım Çalışma Grubu kurulması yönündeki tavsiyesini onayladığını doğruladı. Grup, Bangladeş'in yanı sıra Şili, Sri Lanka ve Çin'e bağlı Hong Kong'u değerlendirecek. Bu sürecin kurulması üyeliğe doğru atılmış bir adım; üyelik onayı değil.
Bölgesel bütünleşme, mezuniyet tartışmasının birkaç yıldır parçası. UNCTAD'ın 13 Haziran 2023'te UNCTAD/ALDC/2022/9 numarasıyla yayımlanan bölgesel bütünleşme çalışması, Bangladeş'in uluslararası destek önlemlerine dayalı rekabetçilikten beceri ve verimliliğe dayalı rekabetçiliğe geçmesi gerektiğini savundu. Çalışmada ayrıca COVID-19 ve Ukrayna'daki savaşın etkileri, mezuniyet hazırlıklarını zorlaştıran ek baskılar olarak gösterildi.
Kalkınma için Araştırma ve Politika Entegrasyonu başkanı Mohammad Abdur Razzaque, Bangladeş'e her anlaşmanın maliyet ve faydalarını değerlendirmesi çağrısında bulundu. Tercihlerin kaybedilmesinin ihracat sepetinin neredeyse yarısını baskı altına sokabileceğini belirterek AB ile yapılacak bir düzenlemeyi zorunlu görüyor. Buna karşılık Singapur, malların çoğuna zaten sıfır tarife uyguladığı için ikili bir anlaşmanın sağlayabileceği ek tarife avantajı sınırlı.
Razzaque, Malezya ile ayrı bir anlaşmanın RCEP üyeliği yoluyla sağlanabilecek avantajlarla örtüşebileceği uyarısında da bulunuyor. Bu, ikili anlaşmanın hiçbir değer taşımayacağı anlamına gelmiyor; ancak her yolun kapsamını, zamanlamasını ve yükümlülüklerini önemli hâle getiriyor. Hükümetin önerdiği Ticaret Müzakere Havuzu ve pazara erişim yol haritası, bu yoğun gündemde öncelikli pazarları belirlemeyi ve takvim oluşturmayı amaçlıyor.
ABD tarife meselesi ayrı bir kulvarda ilerliyor
Ülkeler bloklar yerine tek tek sayıldığında ABD, Bangladeş'in en büyük ihracat pazarı olmaya devam ediyor. ABD'ye ihracat, 2026 mali yılında önceki yıla göre yüzde 4,09 artarak 9,05 milyar dolara ulaştı. Erişimin korunması hem Ticaret Bakanlığı hem de Bangladeş Hazır Giyim Üreticileri ve İhracatçıları Birliği için öncelik taşıyor.
9 Şubat'ta imzalanan karşılıklı ticaret anlaşması, ABD'nin sanayi ve tarım ürünlerine tercihli erişimi karşılığında Bangladeş mallarına yüzde 19 gümrük vergisi getirdi. Ancak Bangladeş'in belirli tekstil kotalarına sıfır tarife uygulanmasına ilişkin görüşülen hükümler henüz yürürlükte değil. Bakanlığın açıklamasında hazır giyim ürünlerine uygulanan ortalama tarife yüzde 25,62 olarak veriliyor.
Anlaşmadaki yüzde 19'luk oran ile hazır giyim için bildirilen ortalama oran birbirinin yerine kullanılmamalı. Bunlar farklı ölçütler ve hazır giyim oranı, anlaşmada öne çıkan oranın ihracatçıların karşılaştığı tarife yükünü tek başına açıklamadığını gösteriyor.
ABD Ticaret Temsilciliği ayrıca Bangladeş, Kamboçya, Endonezya ve Malezya için üç yıl süreli bir tarife oranı kotasını değerlendiriyor. Bu düzenleme, ABD pamuğu ve tekstil girdileri içeren ürünleri 301. Madde tarifelerinden muaf tutabilir. Tarife oranı kotası, belirli miktardaki ürünün farklı bir tarife oranıyla ithal edilmesine izin veriyor; uygunluk koşulları ve miktar sınırları, uygulamadaki değerini belirliyor.
Öneri hâlâ değerlendiriliyor. Nihai kota dağılımı, yürürlük tarihi veya kesinleşmiş uygunluk kuralları açıklanmadığı için ihracatçılar, sipariş fiyatlarını belirlerken önerilen muafiyete henüz güvenemez.
Ek süre iç reformların yerini tutmaz
Mezuniyet, tüm tercihlerin hemen sona ermesi anlamına gelmiyor. UNCTAD'ın 2025 Ticaret Tercihleri Görünümü, AB, Birleşik Krallık ve Kanada'daki mekanizmaların mezuniyet sonrasında üç yıl boyunca tercihli erişimi sürdürdüğünü belirtiyor. Birleşik Krallık düzenlemesi Geliştirilmiş Tercihleri, Kanada programıysa Genel Tercihli Tarife Artı sistemini içeriyor.
Bu pazarlardaki geçiş düzenlemeleri, Bangladeş'in mezuniyeti erteleme talebinden farklı. Biri, ülke en az gelişmiş ülke kategorisinden çıktıktan sonra belirli avantajları koruyor; diğeri ise çıkış tarihini ileri alıyor. Farklı türde ek süre sağlıyorlar ve aynı koruma olarak değerlendirilmemeliler.
İhracata yönelik iç desteklerin de yeniden düzenlenmesi gerekiyor. Asya Kalkınma Bankasının Aralık 2025'te yayımladığı ihracat destek belgesi, ihracata bağlı sübvansiyonların aşamalı olarak kaldırılmasını ve verimlilik ile yeniliğe dayalı önlemlerin benimsenmesini öneriyor. Temel kaygısı, en az gelişmiş ülkelere tanınan ayrıcalıklar sona erdikten sonra Dünya Ticaret Örgütü yükümlülüklerine uyarken rekabetçiliği korumak.
Dakka Ticaret ve Sanayi Odasının eski başkanı Abul Kasem Khan da benzer şekilde ticaret anlaşmalarının yapısal reformların yerini alamayacağını savundu. Öncelikleri arasında tedarik zinciri verimliliği, lojistik, enerji güvenliği, iş gücü becerileri, ihracat çeşitlendirmesi ve güncellenmiş bir yabancı yatırım stratejisi bulunuyor.
Karşılıklı anlaşmalar Bangladeş'in de taviz vermesini gerektiriyor. Pazarını açması, yerli üreticiler için rekabeti artırabilir, uyum maliyetleri doğurabilir ve gümrük gelirlerini azaltabilir. Bu nedenle ölçüt imzalanan anlaşmaların sayısı değil, sağlayacakları faydaların bu maliyetleri aşıp aşmadığı ve işletmelerin sunulan erişimden yararlanıp yararlanamadığı olmalı.
BM ve DTÖ'de henüz karara bağlanmayanlar
Bangladeş, hem ticaret anlaşmaları hem de mezuniyetin ertelenmesi için DTÖ diplomasisi yürüttü. Yaoundé'de düzenlenen 14. Bakanlar Konferansı gündeminde AB ile planlanan görüşmeler, RCEP üyeleriyle temas ve Güney Kore, Singapur ve Yeni Zelanda ile ortaklık görüşmeleri yer aldı.
Ticaret Bakanı Khandakar Abdul Muktadir, konferans öncesinde heyetin hedeflerini şöyle anlattı:
"Zirvedeki olağan istişare toplantılarına katılmanın yanı sıra çeşitli ülkeler ve ticaret bloklarıyla ticaret anlaşmalarını ve iş dünyasına ilişkin konuları görüşmeyi planlıyoruz," dedi Muktadir.
Gündem tarife konularının ötesine uzanıyordu. En Az Gelişmiş Ülkeler koordinatörlüğünü yürüten Gambiya, 1990 ABD doları döviz kurlarıyla ölçülen kişi başına gerçek geliri 1.000 doların altında olan en az gelişmiş ülkeler ve mezuniyet aşamasındaki ülkeler için sübvansiyonların sürdürülmesini önerdi. İlaçlar da dâhil olmak üzere patent muafiyetlerini korumak amacıyla Ticaretle Bağlantılı Fikri Mülkiyet Hakları Anlaşması (TRIPS) kapsamındaki düzenlemelerin uzatılmasını da talep etti. Bunlar, yürürlükte yeni haklar değil, önerilerdi.
Yakın vadeli kararlar belirli: 24 Kasım'dan önce erteleme konusunda Genel Kurulun harekete geçmesi, Japonya anlaşmasının onaylanması, Güney Kore anlaşmasının kabinece onaylanıp aralık ayında imzalanmasının hedeflenmesi ve AB ile Malezya'yla yapılacak bir sonraki müzakere turları. RCEP'e katılım ve önerilen ABD tekstil kotası da henüz sonuçlanmadı. Bu süreçlerdeki ilerleme, hangi korumaların fiilen kullanılabilir hâle geleceğini; iç reformlar ise ihracatçıların bunlardan ne ölçüde yararlanabileceğini belirleyecek.
Öne Çıkanlar
- Bangladeş'in planlanan en az gelişmiş ülke statüsünden çıkış tarihi, Genel Kurul kararı beklenirken 24 Kasım 2026 olarak kalıyor.
- BM komitesi, iç reformlarda önemli ilerleme kaydedilmesi koşuluyla ertelemeyi destekliyor.
- UNCTAD, 17,5 milyar doları aşan ihracat kaybı öngörüyor; bunun yaklaşık yüzde 77'si AB pazarıyla bağlantılı.
- Bangladeş, AB'nin belirlediği 61 ticaret engelinin 48'ini çözdü ve anlaşma görüşmelerine hazırlanıyor.
- Japonya anlaşması onay bekliyor; Güney Kore ile müzakerelerin ardından kabine onayı gerekiyor.
- RCEP'e katılım süreci bir çalışma grubu aşamasına ilerledi, ancak üyelik onaylanmadı.
- Geçiş dönemi tercihleri, ticaret anlaşmaları ve verimliliği artırmaya yönelik iç reformlar, ihracat sorunlarının farklı yönlerini ele alıyor.






