Güvenli Olmayan Sağlık Hizmetleri Pakistan'daki HIV Krizini Derinleştirirken Çocuklarda Enfeksiyonlar Artıyor

10 dakikalık okuma
Unsafe Medical Care Drives Pakistan's HIV Crisis as Child Infections Rise

Enfeksiyonlar üçe katlandı, çocuklara yönelik tehdit büyüyor

Pakistan'da 2024 yılında tahminen 48.000 yeni HIV enfeksiyonu kaydedildi. Bu sayı 2010'da 16.000'di. Rutin tıbbi bakım, çocuklar ve diğer hastalar için önemli bir bulaş yolu olarak öne çıktı. Pencap eyaletinin Taunsa kentinde Kasım 2024 ile Ekim 2025 arasında 331 çocuğun testi pozitif çıktı. Bu vakaların yarısından fazlasında olası kaynağın kontamine iğneler olduğu değerlendirildi. Etkilenen çocukların annelerinin HIV ile yaşama oranı ise %5'in altındaydı.

İçindekiler
  1. Enfeksiyonlar üçe katlandı, çocuklara yönelik tehdit büyüyor
  2. Taunsa'daki salgının ortaya koydukları
  3. Çocuk salgınları yıllara yayıldı
  4. Gündelik enjeksiyonlar neden bu kadar büyük risk taşıyor?
  5. Tedaviye erişim arttı, ancak çoğu kişi hâlâ bakımın dışında
  6. Çocuklar korunmadaki iki ayrı aksaklıktan etkileniyor
  7. Damgalanma ve yol masrafları tanıya erişimi engelliyor
  8. Denetimler enjeksiyonları, kanı ve klinikleri kapsamalı
  9. Finansman ve yerel erişim sıradaki sınav
  10. Öne Çıkanlar

Bu rakamlar, krizin HIV'den tarihsel olarak en çok etkilenen kesimlerin ötesine yayıldığını gösteriyor. Güvenli olmayan enjeksiyonlar, yeterince taranmamış kan ve enfeksiyon kontrolündeki aksaklıklar, sıradan hastalıklar için tedavi arayan kişileri yaşam boyu bakım gerektiren bir virüse maruz bırakıyor. Cinsel yolla bulaşma, enjeksiyon yoluyla uyuşturucu kullanımı ve gebelik, doğum ya da emzirme sırasında bulaşma salgının bir parçası olmayı sürdürüyor; ancak her salgını açıklamaya yetmiyor.

Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) ve UNAIDS, Pakistan Sağlık Bakanlığı ile birlikte yayımladıkları 1 Aralık 2025 tarihli Dünya AIDS Günü açıklamasında, HIV'in çocuklara, eşlere ve daha geniş topluma yayıldığı uyarısında bulundu. Kurumlar, test, korunma ve tedavideki eksiklerin yanı sıra güvenli olmayan kan yönetimi ve enjeksiyon uygulamalarına dikkat çekti.

Ulusal tahminler, gereken müdahalenin boyutunu ortaya koyuyor: 2024'te yaklaşık 350.000 kişi HIV ile yaşıyordu, ancak bunların yalnızca %21'i durumunu biliyordu. Tahmini toplam ve tanı oranı esas alındığında yaklaşık 276.500 kişi enfeksiyonundan habersizdi. Bu rakamlar, tek tek doğrulanmış vakaların sayımı değil, tahminlerdir; ancak salgının ne kadar büyük bir bölümünün rutin bakımın dışında kaldığını gösteriyor.

Reklam

Taunsa'daki salgının ortaya koydukları

Taunsa'daki bulgular, tehlikenin yalnızca ruhsatsız kliniklerle sınırlı olmadığını, bir devlet hastanesinde de görüldüğünü ortaya koyuyor. Gizli çekim yapan bir soruşturma, personelin birden fazla doz içeren ilaç flakonlarından ilaç çekmek için şırıngaları yeniden kullandığını, tıbbi atıkları güvenli olmayan biçimde işlediğini ve yetkililerin müdahale sözü vermesinin ardından da tehlikeli uygulamaları sürdürdüğünü kayda aldı.

Lancet HIV yorum yazısı, 331 çocuk vakasının yarısından fazlasında kontamine iğnelerin olası kaynak olduğunu belirtiyor. Bu değerlendirme, tıbbi yolla bulaşma kaygısını destekliyor; ancak her çocuk için kesin bulaş yolunu ortaya koymuyor. Anneleri HIV ile yaşayan çocukların oranının düşük olması, anne-çocuk bulaşmasının bu kümelenmedeki vakaların çoğunu açıklayamayacağını gösteriyor.

14 Nisan 2026'da ayrıntıları yayımlanan Taunsa hastanesine ilişkin soruşturma, 2025'in sonlarında 32 saatlik çekim sırasında şırıngaların ilaç flakonlarında yeniden kullanıldığı 10 olayı belgeledi. Dört olayda, kontamine olma ihtimali bulunan aynı flakondaki ilaç farklı çocuklara verildi. Hastanenin başhekimi Mart 2025'te görevden uzaklaştırılmıştı. Bu durum, idari adımın daha sonra kaydedilen görüntülerden önce atıldığını, ancak kayda geçen riskleri ortadan kaldırmadığını gösteriyor.

Birden fazla doz vermek için kullanılan flakona, kullanılmış bir şırıngayla kontamine kan bulaşırsa flakon ortak bir enfeksiyon kaynağına dönüşebilir. Yalnızca iğneyi değiştirmek, kullanılmış şırıngayı güvenli hâle getirmez; çünkü şırınganın gövdesinde bulaş kalabilir. Temel önlem, her hasta ve şırınga gerektiren her işlem için yeni, steril bir iğne ve şırınga kullanmaktır.

Çocuk salgınları yıllara yayıldı

Taunsa, daha uzun süredir devam eden bir örüntünün parçası. DSÖ, 2019'da Larkana'da başlayıp 2025'te çeşitli bölgelerde görülen, güvenli olmayan enjeksiyon ve kan nakilleriyle ilişkili salgınları listeliyor. Lancet HIV yorum yazısına göre, ele aldığı salgınlarda tespit edilen vakaların %80'inden fazlasını çocuklar oluşturuyordu; DSÖ ise bu oranın birkaç salgında görüldüğünü belirten daha sınırlı bir ifade kullanıyor. Bu açıklamaların hiçbiri, ülke genelindeki tüm HIV enfeksiyonlarının aynı oranda çocuklarda görüldüğü anlamına gelmiyor.

Bu sıralama, tek bir hastaneyle sınırlı bir aksaklıktan ziyade farklı bölgelerde tekrarlanan uyarılara işaret ediyor:

  • 2019: Larkana'daki salgın, enfeksiyonların çocuklar arasında yoğunlaştığını ortaya çıkardı.
  • 2023: DSÖ, Jacobabad ve Shikarpur'daki salgınları kayda geçirdi.
  • 2024: Taunsa ve Mirpur Khas'ta salgınlar görüldü.
  • Kasım 2024-Ekim 2025: Araştırmacılar Taunsa'da test sonucu pozitif çıkan 331 çocuk tespit etti.
  • 2025: DSÖ, Haydarabad, Naushahro Feroze ve Pathan Colony'nin de aralarında bulunduğu Sindh eyaletindeki yeni salgınları listeledi.
  • Ocak-Mart 2026: Lancet HIV yorum yazısına göre Sindh'de 329 çocuğun daha testi pozitif çıktı.

Pakistan Tabipler Birliği, tarama olanakları kısıtlı olduğu için 2026'nın ilk çeyreğine ilişkin rakamın ardındaki gerçek sayının dört kat daha yüksek olabileceği uyarısında bulundu. Bu, olası eksik sayıma ilişkin bir uyarıdır; doğrulanmış bir toplam değildir. Ayrıca bu dönemde testi pozitif çıkan bir çocuğun HIV'i ne zaman edindiğini de göstermez.

Reklam

Gündelik enjeksiyonlar neden bu kadar büyük risk taşıyor?

Lancet HIV yorum yazısına göre Pakistan'da kişi başına yılda ortalama sekiz ila 14 tedavi amaçlı enjeksiyon uygulanıyor. Bunlar, tıbbi bakım dışında uyuşturucu enjekte etmekten farklı olarak tedavi için yapılan enjeksiyonlardır. Sık enjeksiyon, ekipman, ilaçların kullanımı veya atıkların bertarafı güvenli olmadığında tekrar tekrar maruz kalma riski yaratıyor.

Enfeksiyon kontrolünün iyileştirilmesi için çalışan hekim ve Lahor Sağlık Bilimleri Üniversitesi'nin eski profesörü Naveed Akram, hasta beklentileri ile denetim eksikliğinin sorunun sürmesine nasıl zemin hazırladığını anlattı.

"Pek çok toplulukta enjeksiyonların hâlâ daha etkili bir tedavi olduğu düşünülüyor. Yetersiz denetim de hem kamu hem özel sağlık kuruluşlarında güvenli olmayan uygulamaların sürmesine imkân tanıyor," dedi Akram.

Her sağlık kuruluşundaki riskler aynı değil. Kalabalık devlet hastanelerinde personel ve malzeme eksikliği yaşanırken, yoksul topluluklardaki hastalar nitelikli bakım uzak veya karşılanamayacak kadar pahalı olduğu için ruhsatsız sağlık hizmeti sunanlara yönelebiliyor. Taunsa'daki bulgular, denetimlerin özel ve kayıt dışı uygulamaların yanı sıra devlet hastanelerini de kapsaması gerektiğini gösteriyor.

Sindh'de HIV ile yaşayan çocukları tedavi eden doktor Amina Khan, tedavi sırasında edinilen enfeksiyonları iyatrojenik olarak tanımladı. Bu terim, hastayı kliniğe getiren ilk hastalıktan değil, tıbbi bakım sırasında oluşan zarardan kaynaklanan durumu ifade ediyor.

Bu çocuklar ateş, ishal ya da sıradan hastalıklarla hastanelere geliyor ve yaşam boyu sürecek bir virüsle ayrılıyor," dedi Khan. "Enfeksiyon çoğu zaman iyatrojenik, yani tıbbi bakım sırasında ediniliyor. Yeniden kullanılan bir şırınga, bütün bir ailenin geleceğini mahvedebilir.

Tedaviye erişim arttı, ancak çoğu kişi hâlâ bakımın dışında

Pakistan'da antiretroviral tedavi (ART) gören kişi sayısı 2013'te yaklaşık 6.500 iken 2024'te 55.500'e yükseldi. Tedavi merkezlerinin sayısı da 2010'da 13'ten 2025'te 95'e çıktı. Bunlar önemli ilerlemeler olsa da hizmete ihtiyaç duyduğu tahmin edilen nüfusun artışına yetişemedi.

DSÖ'ye göre 2024'te HIV ile yaşayan kişilerin %16'sı tedavi görüyordu ve yalnızca %7'sinde viral baskılanma sağlanmıştı. Viral baskılanma, ilaçların kandaki HIV miktarını çok düşük bir düzeye indirmesi anlamına geliyor. Tedavi sağlığı korurken virüsün uzun süre baskılanması cinsel yolla bulaşmasını da önlüyor.

Tanı, tedavi ve viral baskılanma oranlarının tümü HIV ile yaşayan tahmini nüfusu esas alıyor. Bu oranlar, önceki grupların ardışık yüzdeleri olarak okunmamalı. 350.000 kişilik tahmine göre %7, viral baskılanma sağlanan yaklaşık 24.500 kişiye karşılık geliyor.

Lancet HIV yorum yazısı ayrıca Mart 2025'e kadar HIV ile yaşıyor olarak kayıt altına alınan 76.167 kişiden söz ediyor. Bu rakam ile 350.000 kişilik tahmin farklı ölçümleri ifade ediyor: belirli bir tarihteki kayıtlar ve nüfus genelindeki tahmini enfeksiyonlar. Aradaki fark, bu rakamlardan birinin yanlış olduğunu kanıtlamaktan ziyade teşhis konmamış enfeksiyonlara ve hizmetlerin sınırlı erişimine dikkat çekiyor.

2024'te AIDS'e bağlı ölümlerin 14.000'i aştığı tahmin ediliyor. Yorum yazısı, bu sayının 2010'dan bu yana %500'den fazla arttığını belirtiyor. HIV virüsün adıdır; AIDS ise enfeksiyonun en ileri aşamasıdır ve zamanında, etkili tedaviyle önlenebilir.

Reklam

Çocuklar korunmadaki iki ayrı aksaklıktan etkileniyor

DSÖ'ye göre 0-14 yaş grubundaki çocuklarda yeni HIV enfeksiyonları 2010'da 530 iken 2023'te 1.800'e yükseldi. Bu, önceki sayının yaklaşık 3,4 katı; kabaca %240'lık bir artış demek. 2023'te çocuklar arasında AIDS ile ilişkili 1.100'den fazla ölüm olduğu tahmin ediliyor.

Güvenli olmayan tıbbi bakım, bulaş yollarından biri. Gebelik sırasındaki bakım eksiklikleri ise bir diğeri. DSÖ'ye göre çocuklarına bulaşmayı önlemek için tedavi görmesi gereken hamile kadınların yalnızca %14'ü bu tedaviyi alıyor. Gebelik takibi sırasında rutin HIV testi ve vakit kaybetmeden tedaviye başlamak bu riski azaltabilir; ancak güvenli enjeksiyon ve taranmış kanın yerini tutamaz.

HIV ile yaşayan 0-14 yaş grubundaki çocukların yalnızca %38'i tedavi görüyor. Bu da çoğunluğun virüsü kontrol altında tutmak için gereken tedaviden yoksun olduğu anlamına geliyor. Rakamlar, korunma ve bakımda birbirinden ayrı aksaklıklara işaret ediyor: Çocuklar güvenli olmayan işlemler ya da tedavi edilmemiş anne enfeksiyonu yoluyla HIV'e yakalanabiliyor; sonrasında tanı ve ilaçlara erişimde başka engellerle karşılaşıyor.

Taunsa'daki bulgular bu bulaş yollarını birbirinden ayırmaya özellikle yardımcı oluyor. Etkilenen çocukların annelerinin HIV ile yaşama oranı %5'in altındayken vakaların yarısından fazlasında olası nedenin kontamine iğneler olduğu değerlendirildi. Bu nedenle ulusal eylem planı hem klinik işlemlerin güvenli hâle getirilmesini hem de doğum hizmetlerinin güçlendirilmesini gerektiriyor.

Damgalanma ve yol masrafları tanıya erişimi engelliyor

Aileler için tanı, tıbbi masrafların yanı sıra toplumsal dışlanmayı da beraberinde getirebiliyor. Güney Pencap'tan bir baba, oğlunun yerel bir klinikteki tedaviden sonra HIV'e yakalandığını belirterek bunun sonuçlarını anlattı. Hastalığa ilişkin damgalanma nedeniyle adını açıklamak istemedi.

Çocuğumuzu doktora emanet ettik. Şimdi insanlar HIV'in utanç verici olduğunu düşündükleri için bizden uzak duruyor. Oğlumun ömür boyu ilaç kullanması gerekiyor ama tedavi merkezine ulaşmak bile karşılayabileceğimizden pahalı.

Bu anlatı, tedavi merkezlerinin sayısını artırmanın bakımı kendiliğinden erişilebilir kılmadığını gösteriyor. Ailelerin hâlâ ulaşım masraflarını karşılaması, tekrar tekrar hastaneye gitmesi ve yardım ararken ayrımcılığa uğramayacağına güvenmesi gerekiyor. HIV sıradan sosyal temasla bulaşmadığından, hastalığı taşıyan ailelerden uzak durmak bulaşmayı önlemez.

HIV farkındalık ekibinde gönüllü olarak çalışan kamu görevlisi Sajid Abdullah, bildirilen vaka sayısındaki artışın daha fazla kişinin test yaptırmak için başvurmasından da kaynaklanabileceğini söyledi. Bu ayrım önemli: Tanı konan vaka sayısı taramaya bağlıyken yeni enfeksiyon tahminleri bulaşmayı ölçmeyi amaçlıyor. Daha iyi tespit, insanları bakıma yönlendirirken kayıtlı vaka sayısını da artırabilir.

Abdullah ayrıca korku ve sessizliğin test yaptırmayı geciktirdiği, kişilerin hastalık ilerledikten sonra başvurduğu uyarısında bulundu. Bu nedenle farkındalık çalışmaları, HIV'i utanç verici davranışların kanıtı gibi göstermeden korunma ve tedaviyi anlatmalı.

Reklam

Denetimler enjeksiyonları, kanı ve klinikleri kapsamalı

Pakistan kullanılmış ve yeniden kullanılabilir şırıngaları resmen yasakladı; ancak denetimlerin zayıf olması nedeniyle şırıngalar güvenli olmayan biçimde kullanılmaya devam ediyor. Kliniklerde malzeme yoksa, personel güvenli uygulamaları göz ardı ediyorsa ya da denetçiler ihlalleri tespit edemiyorsa kâğıt üzerindeki bir kural hastaları koruyamaz.

Lancet HIV yorum yazısı üç temel önlem öneriyor: Her şırınganın yalnızca bir kez kullanılmasını sağlamak için sistematik denetimler, nakil öncesi tüm kanların HIV açısından taranması ve gebelik takibi sırasında rutin test yapılarak testi pozitif çıkan kadınların vakit kaybetmeden tedavi edilmesi. Her önlem önlenebilir bulaşın farklı bir yolunu hedefliyor.

Sağlık uzmanı Javed Akram, niteliksiz uygulayıcılarla mücadeleye ek olarak kan taramasının ve testlerin güçlendirilmesi, cezaların uygulanması ve kamuoyunun bilgilendirilmesi çağrısında bulundu. Pakistan ulusal HIV görev gücü de klinik ve eczanelerin denetlenmesini, tek kullanımlık şırıngaların satışına ve yeniden kullanılmasına karşı daha sert önlemler alınmasını önerdi. Bunlar önerilerdir; ülke çapında bir denetim programının tamamlandığını göstermez.

Aralık 2025'teki etkinlikte Pakistan Sağlık Genel Müdürü Dr. Ayesha Majeed Isani, toplulukların, düzenleyici kurumların ve sağlık çalışanlarının tümünün sürece katılması gerektiğini söyledi.

Enjeksiyonlarda ve kan nakillerinde güvenli olmayan uygulamaları sona erdirmek için herkesin katılımına ihtiyacımız var. İnsanları bilgilendirmeliyiz. Sağlık çalışanlarımızı da yanımıza almalıyız.

Gereksiz enjeksiyonları azaltmak, güvenli olmayan maruziyet fırsatlarını da azaltır. Kullanımdan sonra devre dışı kalacak şekilde tasarlanmış şırıngalar ek bir güvence sağlayabilir; ancak ilaçların güvenli kullanımı, kan taraması ve atıkların doğru biçimde bertaraf edilmesi de gereklidir.

Finansman ve yerel erişim sıradaki sınav

Bridge Consultants Foundation'ın düzenlediği ve 21 Haziran 2026'da yayımlanan bir haberde aktarılan Karaçi seminerinde, korunma, test, tedavi ve bakım için yurt içi finansmanın artırılması çağrısı yapıldı. Katılımcılar dış bağışçılara bağımlılığı, sürveyansın zayıflığını ve kayıt dışı hizmet sunanların sınırlı denetimini sürdürülebilir müdahalenin önündeki engeller olarak sıraladı.

Öneriler arasında HIV için kendi kendine test olanağının yaygınlaştırılması, hamile kadınlar ve tüberküloz hastalarına rutin test yapılması ve ART hizmetlerinin birinci basamak sağlık hizmetlerine entegre edilmesi yer aldı. Katılımcılar ayrıca şırınga ve tıbbi atıkların daha güvenli şekilde bertaraf edilmesini, gereksiz enjeksiyonların azaltılmasını ve aile hekimlerinin HIV bakımına katılmasını istedi.

Bu öneriler, rakamların ortaya koyduğu iki temel aksaklığı bir arada ele alıyor: Enfeksiyonu bulaştırabilen sağlık hizmetleri ve ihtiyaç duyan kişilerin çoğuna hâlâ ulaşamayan HIV bakım ağı. Tedavinin yerel hizmetlere entegre edilmesi yol masraflarını azaltabilir; ancak bu hizmetlerin de enfeksiyon kontrol standartlarını karşılaması gerekir.

DSÖ ve UNAIDS, AIDS'in halk sağlığına yönelik bir tehdit olmaktan çıkarılması için 2030'u hedef olarak belirledi. UNAIDS'in Pakistan direktörü Trouble Chikoko, ulusal kaynakların yanı sıra uluslararası finansmanın yeniden artırılması çağrısında bulundu. Önerilen denetimlerin, kan taramasının yaygınlaştırılmasının ya da tedaviye yerelden erişimin genişletilmesinin ne zaman uygulanacağı belirtilmedi. Bu adımların kapsamı, finansmanı ve denetimi hâlâ belirsiz.

Reklam

Öne Çıkanlar

  • Tahmini yeni HIV enfeksiyonları 2010'da 16.000 iken 2024'te 48.000'e yükseldi.
  • Güvenli olmayan enjeksiyonlar ve kan nakilleri, çocukların da etkilendiği tekrarlayan salgınlarla ilişkilendirildi.
  • Taunsa'da 12 ay içinde 331 çocuğun testi pozitif çıktı; vakaların yarısından fazlasında olası nedenin kontamine iğneler olduğu değerlendirildi.
  • 2024'te HIV ile yaşayan kişilerin yalnızca %21'i durumunu biliyor, %16'sı tedavi görüyor, %7'sinde viral baskılanma sağlanıyordu.
  • Korunma öncelikleri arasında güvenli enjeksiyon, taranmış kan ve rutin gebelik testiyle birlikte vakit kaybetmeden tedavi yer alıyor.
  • Testlerin yaygınlaştırılması ve tedaviye yerelden erişim için finansman, düzenli denetim ve ayrımcılığa karşı koruma gerekiyor.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir