Bir torpido saldırısı savaşı Sri Lanka'nın kapısına getirdi
Bir ABD denizaltısı, 4 Mart 2026'da Sri Lanka'nın güney açıklarında İran savaş gemisi IRIS Dena'yı batırdı. Sri Lankalı kurtarma ekipleri 87 kişinin cesedini çıkardı, 32 kişiyi de kıyıya getirdi. Galle yakınlarındaki saldırı, ABD ile İran arasındaki çatışmaları İran kıyılarından uzakta, Hint Okyanusu'na taşıdı ve Sri Lanka'yı zorlu bir kurtarma ve diplomasi operasyonunun merkezine yerleştirdi.
İçindekiler
- Bir torpido saldırısı savaşı Sri Lanka'nın kapısına getirdi
- Kurtarma ekipleri Galle açıklarında ne buldu?
- Saldırının yeriyle ilgili açıklamalar örtüşmüyor
- Hindistan'daki etkinliklerden dönen bir savaş gemisi
- Bushehr'in motor arızası ikinci bir krize yol açtı
- Kurtarma ile askerî gözetim neden farklı?
- Tarafsızlık tüm hukuki soruları yanıtlamıyor
- Daha geniş deniz harekâtı ve Avustralya'nın bağlantısı
- Daha sonraki haberler çözüme kavuşmamış bir denizcilik sorununa işaret ediyor
- Öne Çıkanlar
Dena, Hindistan'ın ev sahipliği yaptığı deniz etkinliklerinden dönerken saldırıya uğradı. Günler içinde Sri Lanka, kaptanının motor arızasının ardından yardım istemesi üzerine ikinci bir İran deniz aracını, IRIS Bushehr'i de teslim aldı. Bu iki olay ayrı sorumluluklar doğurdu: denizdeki insanları kurtarmak, yaralıları tedavi etmek ve tarafsız bir ülkenin yabancı bir savaş gemisi ile personeline nasıl davranacağına karar vermek.
ABD Savunma Bakanı Pete Hegseth, Pentagon'daki basın toplantısında denizaltı saldırısını kamuoyuna doğruladı ve Dena'yı İran'ın "gözde gemisi" olarak niteledi. Geminin batırılmasını, ABD'nin İran donanmasına karşı yürüttüğü harekâtın bir parçası olarak sundu.
Bir Amerikan denizaltısı, uluslararası sularda güvende olduğunu sanan bir İran savaş gemisini batırdı. Gemi bir torpidoyla batırıldı.
ABD Savunma Bakanlığının yayımladığı görüntülerde, İran gemisinin altında su altında bir patlama ve ardından büyük bir su sütunu görülüyordu. Gemi parçalanmış gibi görünüyordu. Görüntüler saldırıyı belgelese de gemide kaç kişinin bulunduğuna veya saldırının tam olarak nerede gerçekleştiğine ilişkin birbiriyle çelişen açıklamaları netleştirmedi.
Kurtarma ekipleri Galle açıklarında ne buldu?
Sri Lanka Dışişleri Bakanı Vijitha Herath, 4 Mart'ta parlamentoya yaptığı açıklamada bir İran deniz aracının Galle Limanı'nın yaklaşık 40 deniz mili açığında tehlikede olduğunu söyledi. Tehlike sinyalinin alınmasının ardından Sri Lanka donanması ve hava kuvvetleri gemi ve uçak gönderdi.
Donanma Sözcüsü Komutan Buddhika Sampath, kurtarma ekipleri bölgeye ulaştığında savaş gemisinin ortadan kaybolduğunu söyledi. Sağlam bir gemi yerine "yalnızca bazı petrol lekeleri ve can salları" bulduklarını belirtti.
Suda yüzen insanlar bulduk.
Kurtarılan 32 kişi Galle'deki hastaneye kaldırıldı. Sağlık Bakanlığında üst düzey bir yetkili olan Dr. Anil Jasinghe, bir kişinin durumunun kritik olduğunu, yedi kişinin acil tedavi gördüğünü, diğerlerinin ise hafif yaralı olduğunu söyledi. Çıkarılan cenazeler kıyıya getirildi ve hastanedeki geçici morga götürüldü.
İlk açıklamalardaki kurtarma rakamları tutarlıydı: 87 kişinin cesedi çıkarıldı, 32 kişi kurtarıldı; toplam 119 kişi. Ancak gemideki toplam kişi sayısı konusunda farklı açıklamalar yapıldı. Sri Lankalı yetkililer başlangıçta gemide 180 kişi bulunduğunu belirtirken, İran Dışişleri Bakanı Abbas Araghchi daha sonra Dena'da "neredeyse 130" mürettebat bulunduğunu söyledi.
Sri Lanka'nın verdiği rakama göre ilk kurtarma toplamlarında 61 kişi kayıptı. Bir açıklamada bu sayı yaklaşık 60 olarak yuvarlandı. Araghchi'nin daha düşük tahminine göreyse aradaki fark çok daha az. Doğrulanmış bir yolcu listesi ve güncel arama değerlendirmesi olmadan bu rakamların hiçbiri kesin kayıp sayısı olarak kabul edilmemeli.
Saldırının yeriyle ilgili açıklamalar örtüşmüyor
Sri Lanka'ya olan mesafe de henüz netlik kazanmadı. Herath'ın parlamentodaki ilk açıklamasında tehlikedeki geminin Galle Limanı'nın yaklaşık 40 deniz mili açığında olduğu belirtildi. Donanmanın ilk duyurusuna ilişkin bir haberde de yaklaşık aynı mesafe verildi.
Devlet Başkanı Anura Kumara Dissanayake daha sonra Dena'ya Galle Limanı'nın yaklaşık 19 deniz mili açığında saldırıldığını ve tehlike sinyalinin bu bölgeden geldiğini söyledi. Bu konumu esas alan haberlerde olayın Sri Lanka'nın karasularına bitişik bölgede gerçekleştiği belirtilirken, başka açıklamalarda olay daha genel bir ifadeyle uluslararası sularda yaşanmış olarak aktarıldı.
Bu tanımlar hukuki açıdan mutlaka çelişkili değil. Karasuları, genel olarak bir kıyı devletinin hukuki esas hatlarından itibaren 12 deniz miline kadar uzanır. Bitişik bölge 24 deniz miline kadar uzanabilir ve bazı sınırlı denetimlere izin verir; ancak karasularıyla aynı şey değildir.
Galle Limanı'ndan ölçülen mesafe, hukuki esas hattan ölçülen mesafeyle otomatik olarak aynı değildir. Doğrulanmış koordinatlar olmadan 19 ve 40 deniz mili açıklamalarını güvenle uzlaştırmak mümkün değil. Her iki açıklamanın da ortaya koyduğu nokta, Sri Lanka'nın derhal kurtarma sorumluluğunu üstlenecek kadar yakın olduğudur.
Hindistan'daki etkinliklerden dönen bir savaş gemisi
Dena, İran'ın ana karasından uzakta görev yapabilecek donanıma sahip, daha yeni savaş gemilerinden biriydi. Silahları arasında ağır toplar, karadan havaya füzeler, gemisavar füzeler ve torpidolar bulunuyordu. Gemide bir helikopter de vardı.
Batırılmadan önce Hindistan'ın ev sahipliği yaptığı deniz etkinliklerine katılmış ve İran'a doğru yola çıkmıştı. Hindistan Savunma Bakanlığı, bu etkinliklere en az 74 ülkenin katıldığını söyledi. ABD Donanması da keşif uçakları ve deniz devriyesi tatbikatlarıyla etkinliklerde yer aldı.
Bakanlığın açıklamasına göre Hindistan, Dena'dan gelen tehlike sinyalini aldı; ancak Hindistan kendi arama kurtarma operasyonunu başlattığında Sri Lanka'nın kurtarma çalışmaları zaten başlamıştı.
Dena, Şubat 2023'te ABD Hazine Bakanlığının yaptırım listesine alınmıştı. Bu karar, silahlı çatışma sırasında gemiye saldırmanın hukuka uygun olup olmadığı sorusundan ayrıydı. Yaptırımlar, yaptırım listesine alınmış bir kuruluşla veya varlıkla işlem yapılmasını kısıtlar; tek başına askerî saldırıya izin vermez.
Araghchi, geminin batırılmasını "denizde işlenmiş bir vahşet" olarak niteledi ve ABD'nin saldırıdan "acı biçimde pişman olacağını" söyledi. Bu açıklama, Hegseth'in geminin batırılmasını askerî başarı olarak sunmasıyla çelişiyor ve uluslararası bir deniz toplantısından dönen gemiye yönelik saldırı hakkındaki keskin görüş ayrılığını ortaya koyuyordu.
Bushehr'in motor arızası ikinci bir krize yol açtı
Dena'nın batmasının ardından İran lojistik gemisi IRIS Bushehr, Sri Lanka karasularının dışında demirliyken yardım istedi. Dissanayake, geminin motorlarından birinin arızalandığını ve Sri Lankalı yetkililerin gemiyi kontrol altına almaya karar vermeden önce talebi İranlı yetkililer ve kaptanla görüştüğünü söyledi.
Komutan Sampath başlangıçta 204 İranlı denizcinin Colombo yakınlarındaki Welisara Deniz Üssü'ne götürüldüğünü açıkladı. Denizciler sınır işlemlerinden geçirildi ve sağlık kontrolünden alındı; herhangi bir sağlık sorunu tespit edilmedi. Yaklaşık 15 kişi, Sri Lankalı personele operasyonel talimatları, kılavuzları ve seyir kayıtlarını açıklamak için gemide kaldı.
Plan, Bushehr'i Sri Lanka'nın doğu kıyısındaki Trincomalee'ye götürmek ve ikinci bir duyuruya kadar Sri Lanka'nın gözetiminde tutmaktı. Daha sonraki haberlerde geminin 9 Mart'tan beri burada demirli olduğu belirtildi.
Dissanayake, limana giriş izni verme kararında İran'ı ya da ABD'yi desteklemek gibi basit bir tercihin değil, Sri Lanka'nın uluslararası yükümlülüklerinin dikkate alınması gerektiğini açıkladı.
Bunun olağan bir durum olmadığını anlamalıyız. Taraflardan birine ait bir geminin limanımıza girme talebi söz konusu. Bunu uluslararası antlaşmalar ve sözleşmeler çerçevesinde değerlendirmeliyiz.
Süreç birkaç aya yayıldı:
- 4 Mart 2026: Bir ABD denizaltısı Dena'yı Galle açıklarında batırdı. Sri Lanka kurtarma operasyonu başlattı.
- 5 Mart: Dissanayake, motor arızasının ardından Bushehr'e yardım etme kararını açıkladı.
- 6 Mart: Sri Lanka, Bushehr'deki 204 denizciyi karaya çıkardığını bildirdi.
- 9 Mart: Daha sonraki haberlerde Bushehr'in Trincomalee'de kalmaya başladığı tarih olarak verildi.
- 11 Eylül: Parlamento, gemide kalan İranlı mürettebatı ve onların değiştirilmesi taleplerini görüştü.
- 15 Eylül: Bir denizcilik gözleminde Sri Lanka yakınlarında İran'la bağlantılı 21 gemi tespit edildi.
Kurtarma ile askerî gözetim neden farklı?
Herath, Sri Lanka'nın Birleşmiş Milletler Deniz Hukuku Sözleşmesi (UNCLOS) uyarınca hareket ettiğini söyledi. Colombo Üniversitesi Hukuk Fakültesinde öğretim görevlisi ve avukat olan Kusal Kavinda Amarasinghe, Sri Lanka'nın kurtarma sorumluluklarıyla ilgili olarak 98(2). maddeyi ve 1979 tarihli Uluslararası Denizde Arama ve Kurtarma Sözleşmesi'ni işaret etti.
98(2). madde, kıyı devletinin yeterli ve etkili arama kurtarma hizmetlerini teşvik etme yükümlülüğüyle ilgilidir. Temel ayrım, denizde acil yardım sağlamakla askerî personel karaya ulaştıktan sonra statülerini belirlemek arasındadır. Gemi kazası geçiren denizcileri kurtarmak, tek başına onların ülkelerinin savaşına katılmak anlamına gelmez.
Sri Lanka'nın eski dışişleri bakanı ve Birleşmiş Milletler Daimi Temsilcisi H.M.G.S. Palihakkara, tehlike çağrısına yanıt verip tıbbi bakım sağlayarak Sri Lanka'nın sorumlu ve tarafsız davrandığını söyledi.
Tehlike çağrısını görmezden gelemezdiniz. Saldıran güçler bile gemi kazası geçiren denizcileri ölüme terk edemez. Hukuk bunu gerektiriyor.
Amarasinghe, İranlı askerî personelin daha sonra gördüğü muamelenin uluslararası insancıl hukuku da ilgilendirdiğini söyledi. Tarafsız devletlerle ilgili koruma ve enterne etme yükümlülüklerini açıklarken İkinci Cenevre Sözleşmesi'nin 5. maddesine ve Üçüncü Cenevre Sözleşmesi'nin 4(B)(2). maddesine atıfta bulundu.
Enterne etme, askerî personelin yeniden çatışmalara katılmasını önlemek amacıyla gözetim altında tutulmasıdır. Bu, cezai yaptırımdan farklıdır. Amarasinghe, teknik olarak savaş esiri sınıfına girmeseler bile denizcilerin savaş esirlerine tanınan korumalardan yararlanabileceğini söyledi.
Amarasinghe, aktif çatışmaların sona ermesinin ardından serbest bırakılmaları gerektiği görüşünü savunurken Üçüncü Cenevre Sözleşmesi'nin 118. maddesine de atıfta bulundu. Bu, her denizcinin statüsü hakkında yayımlanmış bir Sri Lanka kararı değil, hukuki bir yorumdur. Daha sonraki ülkelerine gönderilme haberleri, hükümetin dayandığı kesin hukuki gerekçeyi özellikle önemli kılıyor.
Tarafsızlık tüm hukuki soruları yanıtlamıyor
Dissanayake, Sri Lanka'nın kararlarında tarafsızlık ve insani ilkelerin yol gösterdiğini söyledi. Yardım etmenin herhangi bir tarafa boyun eğmeyi gerektirdiği görüşünü reddetti.
Çok net bir tutum izledik. Hiçbir devlete karşı taraflı davranmayacağız ve hiçbir devlete boyun eğmeyeceğiz.
BM Sri Lanka Mukim Koordinatörü Marc-André Franche, müdahalenin ülkenin tarafsızlık, barış ve çok taraflı iş birliğine bağlılığını yansıttığını söyleyerek bu tutumu memnuniyetle karşıladı.
Bushehr limana girdikten sonra yaşananlara ilişkin farklı hukuki değerlendirmeler yapıldı. Tokyo'daki Sasakawa Barış Vakfının Strateji ve Caydırıcılık Programı Direktörü Katsuya Yamamoto, tarafsız Sri Lanka'nın geminin limana girmesine izin verebileceğini söyledi. Gemi limana yanaştıktan sonra İran'ın yetki alanında kalacağını savunan Yamamoto, Colombo Washington'ın yanında yer almadıkça Sri Lankalı yetkililerin gemiyi denetlemek için bir dayanağı bulunmadığını öne sürdü.
Bu değerlendirme, Sri Lanka'nın gemiyi gözetimi altına aldığını açıklamasıyla birlikte ele alınmalı. Limana giriş, yabancı bir savaş gemisi üzerindeki yetki, geminin fiilen kontrol edilmesi ve mürettebatın statüsü birbiriyle bağlantılı, ancak ayrı konular. Bu soruları çözüme kavuşturan ayrıntılı bir anlaşma tespit edilmedi.
Amarasinghe, başka bir devletin gözaltındaki kişiler nedeniyle Sri Lanka'nın egemenliğini tehdit etmesi hâlinde ülkenin Birleşmiş Milletlere başvurabileceğini ve Uluslararası Adalet Divanında dava açmayı değerlendirebileceğini söyledi. Bununla birlikte, böyle bir dava için Divanın yargı yetkisini kullanmasına geçerli bir dayanak bulunması gerekir. Amarasinghe, değerlendirmesini yaptığı sırada bu tür bir tehdit durumuyla karşılaşmadığını belirtti.
Daha geniş deniz harekâtı ve Avustralya'nın bağlantısı
ABD Başkanı Donald Trump, İran donanmasını yok etmeyi savaş hedeflerinden biri olarak açıkladı. ABD Merkez Komutanlığı Komutanı Amiral Brad Cooper, en az 17 İran deniz aracının batırıldığını söyledi. General Dan Caine ise ABD ve İsrail'in ilk saldırılarından bu yana imha edilen gemi sayısını 20 olarak açıkladı.
Bu rakamlar farklı kategorileri, batırılan ve imha edilen gemileri anlatıyor ve farklı tarihlerdeki bilgilere dayanıyor olabilir. Toplanmamaları gerekir. Avustralya Deniz Enstitüsünün bir değerlendirmesinde İran donanmasının 18.500'den fazla personeli ve 100'den fazla gemi ve denizaltısı olduğu belirtildi. Ancak bu filo verileri tek başına ne kadar operasyonel kapasitenin korunduğunu ortaya koymuyor.
Avustralya Ulusal Üniversitesinde uluslararası hukuk profesörü olan Donald Rothwell, Dena'nın yürürlükteki angajman kuralları uyarınca ABD'nin saldırabileceği bir hedef olduğunu değerlendirdi. Saldırının askerî harekâtı Hint Okyanusu'nun derinliklerine taşıdığını da söyledi. Ancak bu değerlendirme, saldırının hukuka uygunluğu hakkında yargısal bir karar niteliği taşımıyor.
Hegseth'in, İkinci Dünya Savaşı'ndan bu yana hiçbir denizaltının savaş gemisi batırmadığı iddiası daha önceki örneklerle çelişiyordu. İngiltere'nin HMS Conqueror denizaltısı 1982'de Falkland Savaşı sırasında bir Arjantin savaş gemisini batırmış, Pakistan denizaltısı ise 1971'de bir Hint fırkateynini torpidoyla vurmuştu.
Avustralya, Avustralya, Birleşik Krallık ve ABD'yi kapsayan AUKUS eğitim düzenlemesi kapsamında Amerikan denizaltısında üç Avustralyalının bulunduğunu doğruladı. Bu kişilerin gemide olması, hedefi onların seçtiğini veya silahı onların ateşlediğini göstermez. Avustralya Savunma Birliğinin İcra Direktörü Neil James, bir Avustralyalının torpidoyu ateşleme görevini üstlendiğine inanmadığını söyledi.
Daha sonraki haberler çözüme kavuşmamış bir denizcilik sorununa işaret ediyor
Eylül ayına gelindiğinde acil kurtarma durumu daha uzun süreli bir diplomatik meseleye dönüşmüştü. Daha sonraki haberlerde, Welisara'da kaldıktan sonra 208 Bushehr denizcisinin uçakla İran'a gönderildiği, gemiyi korumak için 13 kişinin ise gemide kaldığı belirtildi.
Bu sayılar, karaya çıkarılan 204 denizci ve gemide bırakılan yaklaşık 15 kişiye ilişkin ilk açıklamalardan farklı. Haberlerde bu farkın güncellenen sayılardan mı yoksa daha sonra yaşanan personel hareketlerinden mi kaynaklandığı açıklanmadı. Denizcilerin hangi hukuki koşullarda ülkelerine gönderildiği de belirtilmedi.
Parlamenter Rauff Hakeem, 11 Eylül'de gemide kalan 13 denizcinin tamamının değiştirilmesi için izin istendiğini, ancak Savunma Bakanlığının yalnızca üç kişinin değiştirilmesine onay verdiğini söyledi. Hakeem, bunu Hindistan'ın yaklaşık 30 İranlı denizcinin rotasyonuna izin verdiği yönündeki haberlerle karşılaştırdı. Dışişleri Bakan Yardımcısı Arun Hemachandra, Sri Lanka'nın denizcilerin güvenliğini ve refahını gözettiğini, çözüme kavuşmamış konuları ele almak için ilgili kurumlarla koordinasyon yürüttüğünü söyledi. Bir son tarih açıklanmadı.
15 Eylül'de saat 03.30 GMT civarında yapılan ayrı bir denizcilik gözleminde, Matara'dan Galle ve Colombo üzerinden Negombo'ya kadar uzanan kıyı şeridinin yakınlarında İran'la bağlantılı 21 gemi tespit edildi. Gemilerin temmuz ayından beri bölgede bulunduğu ve ABD yaptırımlarına tabi olduğu bildirildi. Gemiler şunlardı: Stream, Halti, Dream II, Sea Cliff, Snow, Helm, Diamond II, Deep Sea, Dino I, Herby, Sevin, Amber, Henna, Huge, Dore, Sonia I, Felicity, Dune, Hero II, Daisy ve Shiba.
Herath, 8 Eylül'de yetkililerin Sri Lanka'nın deniz sınırlarının ötesindeki bölgede, aralarında İran gemilerinin de bulunduğu 47 gemi tespit ettiğini söylemişti. 21 ve 47 sayıları farklı tarihlerdeki farklı grupları kapsadığından, aynı toplam içindeki İran bağlantılı gemilerin oranını hesaplamak için güvenilir biçimde kullanılamaz.
Herath, gemilerden hiçbirinin Sri Lanka'dan tesis veya hizmet talep etmediğini ve hiçbirine bunların sağlanmadığını söyledi. ABD Büyükelçiliğinin Sri Lanka'ya İran gemilerinden haberdar olup olmadığını sorduğunu ve gemileri izlediğini de belirtti. ABD Dışişleri Bakanlığı, yasadışı yakıt ticareti de dâhil İran'ın faaliyetlerine ilişkin kaygılarını dile getirdi; ancak özel diplomatik görüşmeler hakkında yorum yapmayı reddetti.
Daha sonraki haberlerde, Merkez Komutanlığın 5 ve 8 Eylül'de sekiz İran yakıt gemisine saldırı düzenlendiğini, bunlardan birinin batırıldığını duyurduğu da aktarıldı. Bu gelişmeler, yılda 60 binden fazla geminin kullandığı bildirilen uluslararası bir deniz ticaret rotasının yakınındaki bir bölgeyi ilgilendiriyordu. Ancak bu olaylar, Sri Lanka yakınındaki ticari gemilerin Sri Lanka'nın koruması altında olduğunu ya da belirli bir geminin yakın bir saldırı tehdidiyle karşı karşıya bulunduğunu göstermiyordu.
Öne Çıkanlar
- Bir ABD denizaltısı, 4 Mart 2026'da Galle açıklarında IRIS Dena'yı batırdı.
- Sri Lanka 87 kişinin cesedini çıkardı ve 32 kişiyi kurtardı. Gemideki toplam kişi sayısı tartışmalı kaldı.
- İlk açıklamalarda geminin Galle Limanı'nın yaklaşık 40 deniz mili açığında olduğu belirtildi; devlet başkanı daha sonra yaklaşık 19 deniz mili dedi.
- Sri Lanka, motor arızasının ardından IRIS Bushehr'e yardım etti ve gemi Trincomalee'ye götürülmeden önce mürettebatını karaya çıkardı.
- Kurtarma yükümlülükleri, askerî personelin enterne edilmesi ve Bushehr üzerindeki yetki ayrı hukuki sorular doğurdu.
- Daha sonraki haberlerde mürettebatın ülkelerine gönderildiği ve 13 denizcinin gemide kaldığı belirtildi; durumlarının ne zaman çözüme kavuşacağına ilişkin yayımlanmış bir takvim yoktu.
- Eylül ayındaki gözlemlerde Sri Lanka yakınlarında İran'la bağlantılı 21 gemi tespit edildi; hükümet bu gemilere tesis veya hizmet sağladığını reddetti.






