Harcamaları azaltma baskısı altında yaklaşık 19 milyar dolarlık tasarruf
Timor-Leste, 6-7 Ekim 2026'da Bangkok'ta düzenlenen uluslararası seminerin mali disiplini sıkılaştırma çağrılarını yeniden gündeme getirmesinin ardından, yaklaşık 19 milyar ABD doları değerindeki Petrol Fonu'nu nasıl koruyacağını gözden geçiriyor. Maliye Bakanı Santina Cardoso, devlet bütçesi finansmanının yaklaşık yüzde 80'inin fondan sağlandığını belirterek fonun geleceğinin, yatırım performansı kadar kamu harcamaları ve ekonomik kalkınmayla da ilgili olduğunu söyledi.
İçindekiler
- Harcamaları azaltma baskısı altında yaklaşık 19 milyar dolarlık tasarruf
- Bangkok'taki görüşmelerde neler ele alındı?
- Sürdürülebilir gelir kuralı nasıl işliyor?
- Bütçe bağımlılığı farklı ölçütlerde de yüksek
- Tükenme tahminleri neden farklı?
- Bayu-Undan sonrasında geçiş
- Greater Sunrise, bütçe geliri olarak garanti değil
- Harcamaların niteliği, sınırlar kadar önemli
- Kademeli mali geçişin çözmesi gerekenler
- Öne Çıkanlar
Petrol Fonu Danışma Konseyi, kamu maliyesini ve kaynakları gelecek nesiller için korumak amacıyla daha ihtiyatlı ve disiplinli bir yönetim önerdi. Başbakan Xanana Gusmão da Maliye Bakanlığı ile Timor-Leste Merkez Bankası'nın (BCTL) Tayland'a gerçekleştirdiği resmî ziyaret sırasında düzenlediği toplantıya katıldı.
Uyarının somut bir resmî dayanağı var. Ulusal Parlamento tarafından yayımlanan kamu borcu değişikliği teklifine eşlik eden PPL No. 30/VI(3.ª) açıklama notunda, Maliye Bakanlığının çekimlerin aynı düzeyde sürmesi hâlinde fonun 2037'ye kadar tamamen tükenebileceğini tahmin ettiği belirtiliyor. Teklif, kamu borcunu düzenleyen 28 Eylül tarihli 13/2011 sayılı Kanun'da değişiklik öngörüyor.
Buna karşın Cardoso, fonun önceki tahminlerden daha iyi performans gösterdiğini söyledi: Petrol gelirleri ve yatırım kazançları beklentileri aşarken çekimler tahminlerin altında kaldı. Bu durum, hükümetin bağdaştırması gereken iki tablo ortaya koyuyor. Mali rezerv beklenenden güçlü; ancak harcamalar yıllardır sürdürülebilir çekim ölçütünü aşıyor.
Bangkok'taki görüşmelerde yeni bir çekim tavanı, kabul edilmiş bir yatırım dağılımı ya da mali değişiklikler için takvim açıklanmadı. Bunun yerine hükümet, fonun mevcut kuralları ve ilkeleri doğrultusunda kademeli geçiş seçeneklerini değerlendirdiğini bildirdi.
Bangkok'taki görüşmelerde neler ele alındı?
İlk gün fonun sürdürülebilirliği, kaynaklarıyla finanse edilen projeler, bu projelerin fonun amaçlarına katkısı ve mali strateji ele alındı. İkinci gün ise yatırım yönetimi, risk ve getiriler üzerinde duruldu. Bu konular birlikte, mali portföye ilişkin kararları devletin ne kadar harcama yapacağına dair kararlarla ilişkilendiriyor.
Cardoso, Devlet Genel Bütçesi'nin hazırlanması ve uygulanmasına destek için yeni çalışmalar ve güncel ekonomik modeller çağrısında bulundu. Danışma Konseyi ayrıca yatırım performansını, yıllık kamu harcamalarını ve bütçenin uygulanmasının fon gelirleri üzerindeki etkisini değerlendirdi. Konseyin tavsiyeleri yalnızca riskleri belirlemekle kalmayıp daha iyi yönetime yönelik seçenekleri de içerdi.
Avustralya ve Norveç'ten uzmanlar, varlık fonlarının yönetimi ve mali sürdürülebilirlik konusundaki deneyimlerini paylaştı. Katılımcılar ayrıca Taylandlı uzmanlar ve kurumlarla, Bank Negara Malaysia ile deneyim alışverişinde bulundu. Sunumlarda ulusal yatırım öncelikleri ve uzun vadede kalkınma için sermayeyi harekete geçirme yolları ele alındı.
Heyette Başbakan Yardımcısı Mariano Assanami Sabino, ASEAN İşlerinden Sorumlu Devlet Bakan Yardımcısı Milena Rangel, Timor-Leste'nin Tayland Büyükelçisi ve Başbakan Özel Kalem Müdürü Elizabeth Exposto yer aldı. Katılımları, teknik görüşmeleri kalkınma ve bölgesel ilişkiler hakkındaki daha geniş hükümet kararlarıyla buluşturdu.
Sürdürülebilir gelir kuralı nasıl işliyor?
Uluslararası Varlık Fonları Forumu tarafından yayımlanan Petrol Fonu profili, yasal çerçeveyi açıklıyor. Fon, 3 Ağustos tarihli 9/2005 sayılı Kanun'la kuruldu ve daha sonra 28 Eylül tarihli 12/2011 sayılı Kanun'la değiştirildi. Doğal kaynakların adil kullanımını ve bu kaynakların işletilmesinden elde edilen gelirlerden mali rezerv oluşturulmasını öngören Anayasa'nın 139. maddesini uygulamaya geçiriyor.
Fon, BCTL'de tutulan bir Maliye Bakanlığı hesabı. Devlet bütçesine aktarım yapılmadan önce petrol gelirleri bu hesaba yatırılıyor. Aktarımlar, toplam petrol servetinin yüzde 3'ü olarak belirlenen Tahmini Sürdürülebilir Gelir (ESI) ölçütünü esas alıyor.
Petrol serveti, hem fon bakiyesini hem de gelecekte beklenen petrol gelirlerinin bugünkü değerini kapsıyor. Bugünkü değer, gelecekte elde edilecek gelirlerin bugün ne kadar ettiğini ifade ediyor. Dolayısıyla ölçüt, yalnızca fonda şu anda bulunan nakit ve yatırımların yüzde 3'ü değil.
Ölçeği göstermek gerekirse, 19 milyar dolarlık bakiyenin yüzde 3'ü 570 milyon dolara karşılık geliyor. Bu hesap resmî bir ESI tahmini değil, yalnızca örnek niteliğinde; çünkü yasal formül gelecekte beklenen gelirleri de içeriyor. Fonun büyüklüğü bütçe ihtiyaçlarıyla karşılaştırılırken bu ayrım önem taşıyor.
Fon, uzun vadede enflasyonun üzerinde yüzde 3 reel getiri elde etme hedefiyle yalnızca uluslararası finansal varlıklara yatırım yapıyor. Reel getiri, enflasyon düşüldükten sonra kalan kazancı ifade ediyor. Yatırım hedefi ile çekim ölçütünde aynı yüzde 3 oranı kullanılsa da amaçları farklı: Biri portföy performansıyla, diğeri sürdürülebilir harcamalara yön vermekle ilgili.
Kurumsal profilde, yatırım getirisi arayışının kısa vadeli dalgalanmaları kabullenmeyi gerektirdiği de belirtiliyor. Piyasanın güçlü olduğu bir yıl bakiyeyi artırabilir; ancak bu, aynı çekim oranının zayıf geçen yıllarda da karşılanabilir olacağını göstermez.
Bütçe bağımlılığı farklı ölçütlerde de yüksek
Kamu borcu teklifi, Petrol Fonu'nun son on yılda devlet bütçesi harcamalarının yüzde 70'inden fazlasını düzenli olarak finanse ettiğini belirtiyor. Teklif, bu bağımlılığı ESI'yi aşan çekimlerle ilişkilendiriyor ve bütçe gelir kaynaklarının çeşitlendirilmesi gerektiğini savunuyor.
Cardoso'nun yaklaşık yüzde 80'lik oranı, Bangkok seminerinde ele alınan finansman bağımlılığını ifade ediyor. 2018-2023 yılları arasında maliye bakanlığı yapan Rui A. Gomes ise fon aktarımlarının 2025 bütçesinin yaklaşık yüzde 73'ünü finanse ettiğini tahmin ediyor. Bu oranlar farklı dönemleri ve hesaplama biçimlerini yansıttığından, aralarında yedi puanlık kesin bir artış gösteren seri gibi değerlendirilmemeli.
Gomes, sürdürülebilir geliri aşan çekimlerin 2008'de tekrarlanmaya başladığını belirtiyor. Deakin Üniversitesi emekli profesörü Damien Kingsbury de Ocak 2025 tarihli analizinde, 2008-09'dan itibaren sürdürülebilir çekim düzeyinin neredeyse her yıl aşıldığını söylüyor. Analize göre 2023'teki çekimler gayrisafi yurt içi hasılanın (GSYH) yüzde 88'ine ulaştı.
Bütçe içindeki pay ile GSYH'ye oran farklı şeyleri ölçüyor. İlki, hükümet finansmanının ne kadarının fona dayandığını; ikincisi ise çekimlerin ekonominin büyüklüğüne kıyasını gösteriyor. Her ikisi de yüksek bağımlılığa işaret ediyor ancak oranlar birbirinin yerine kullanılamaz.
Gomes, 2026'nın başlangıç bütçesini 2,29 milyar dolar, 2025 bütçesini ise 2,6 milyar dolar olarak veriyor. Bu, 310 milyon dolar ya da yaklaşık yüzde 12'lik bir düşüş anlamına geliyor. Haziran 2026'da, başta uluslararası akaryakıt fiyatlarındaki artışa karşılık vermek üzere 101,1 milyon dolarlık ek bütçe onaylandı. Dolayısıyla başlangıçtaki kesinti, yıl içinde ek finansman ihtiyacını ortadan kaldırmadı.
Tükenme tahminleri neden farklı?
Maliye Bakanlığının kamu borcu teklifinde yer alan 2037 tahmini, çekimlerin aynı düzeyde sürmesi koşuluna bağlı. Gomes'in değerlendirmesini aktaran ayrı bir kaynak, ESI'yi aşan çekimlerin devam etmesi hâlinde riskin 2034 dolaylarında ortaya çıkabileceğini belirtiyor. Kingsbury'nin Ocak 2025 tarihli analizinde ise harcamaların aynı düzeyde sürmesi durumunda fonun gelecek on yılın ikinci yarısında tükenebileceği öngörülüyor.
Bunlar üzerinde uzlaşılmış bir tükenme tarihi değil, farklı tahminler. 2034 ve 2037 öngörüleri arasında üç yıl var; tahminlerin dayandığı varsayımlar da bunları uzlaştırmaya yetecek ayrıntıda açıklanmıyor. Yatırım getirileri, harcamalar, enflasyon ve gelecekteki petrol gelirlerinin tümü rezervin ne hızla azalacağını etkiliyor.
Gomes, bakiyenin Mayıs 2026'da yaklaşık 18,75 milyar dolar olduğunu bildiriyor; Bangkok'taki haberlerde ise ekim ayında yaklaşık 19 milyar dolardan söz ediliyor. Rakamlar farklı tarihlere ait ve farklı yuvarlama düzeyleri kullanıyor. Mayıs ile ekim arasında kesin bir artış yaşandığını göstermiyorlar.
Gomes'in aktardığına göre bakiye 2024 sonunda yaklaşık 18,3 milyar dolardı; yatırım getirisi de 2023'teki yüzde 9,99'un ardından o yıl yüzde 6,8 oldu. Bütçe aktarımlarının yatırım kazançlarının önemli bir bölümünü tükettiğini savunuyor.
Cardoso'nun sonuçların tahminleri aştığı yönündeki açıklaması bu kaygıyla çelişmiyor. Fon tahminlerden daha iyi performans gösterebilir; ancak çekimler varlıkları tüketmeye devam ederse sonunda yine tükenme riskiyle karşı karşıya kalır. Daha iyi sonuçlar uyum için daha fazla alan sağlar, fakat mevcut harcamaların sürdürülebilir olduğunu tek başına kanıtlamaz.
Bayu-Undan sonrasında geçiş
Bayu-Undan'da ticari üretimin sona ermesi finansman dengesini değiştirdi. Gomes bu tarihi 4 Haziran 2025 olarak veriyor ve sonrasındaki dönemi, güncel petrol gelirlerinden uzaklaşıp fonun yatırım gelirlerine ve birikmiş varlıklarına dayalı finansmana geçiş olarak tanımlıyor.
Kronoloji farklı biçimlerde aktarılıyor. Kingsbury, Ocak 2025 tarihli analizinde Timor Denizi'ndeki petrol sahalarının artık gelir sağlamadığını belirtirken Gomes, Bayu-Undan'daki ticari üretimin Haziran 2025'te sona erdiğini söylüyor. Bu ifadeler, tüm petrol gelirleri için aynı bitiş tarihini ortaya koyuyormuş gibi okunmamalı.
Başlıca dönüm noktaları, bugünkü tartışmanın nasıl şekillendiğini gösteriyor:
- 2005: Timor-Leste, petrol servetini korumaya yönelik çerçeveyle birlikte Petrol Fonu'nu kurdu.
- 2008-09'dan itibaren: Gomes ve Kingsbury'ye göre çekimler çoğu yıl sürdürülebilirlik ölçütünü aştı.
- 2024: Gomes'e göre Timor GAP, Bayu-Undan konsorsiyumunda yüzde 16,74 pay aldı.
- 4 Haziran 2025: Gomes'e göre Bayu-Undan'da ticari üretim sona erdi.
- Haziran 2026: 101,1 milyon dolarlık bütçe artışı onaylandı.
- 6-7 Ekim 2026: Bangkok seminerinde mali sürdürülebilirlik ve yatırım stratejisi ele alındı.
Gomes, Bayu-Undan'ın karbon yakalama ve depolama yoluyla yeniden kullanılma ihtimalinden de söz ediyor. Önerilen proje yılda yaklaşık 10 milyon ton karbondioksit depolayabilir; ancak projenin hayata geçmesi nihai yatırım kararına ve sözleşmelere bağlı. Olası depolama kapasitesi, güvence altına alınmış devlet geliriyle aynı şey değil.
Greater Sunrise, bütçe geliri olarak garanti değil
Greater Sunrise, gelecekteki petrol gelirlerine ilişkin beklentilerin merkezinde yer alıyor. Kingsbury'nin analizine göre Timor-Leste projede yüzde 56,6 paya sahip. Analiz, gazın Avustralya'da mı yoksa Timor-Leste'nin güney kıyısında önerilen bir tesiste mi işleneceği konusundaki anlaşmazlığa da değiniyor.
Analizde, işlemenin Avustralya'da yapılması hâlinde Timor-Leste'nin arama ve üretim gelirlerinden alacağı pay yüzde 80, Timor-Leste'de yapılması hâlinde ise yüzde 70 olarak veriliyor. Bu gelir paylaşımı oranları mülkiyet payından farklı. Kingsbury ayrıca 2024 sonlarında Avustralya'nın Timor-Leste'nin gelirlerden alacağı payı yüzde 90'a yükseltme teklifinde bulunduğunu ve Avustralya'nın payının özel bir kalkınma fonuna aktarılmasını önerdiğini belirtiyor.
Bu rakamlar ve düzenlemeler, o dönemde gündeme gelen teklifleri anlatıyor; Bangkok seminerinde kesinleşen bir sonucu değil. Kingsbury, projenin 2024 sonunda tıkanmış durumda olduğunu söylüyor; Gomes de daha sonraki değerlendirmesinde kesin bir karara varılmadığını belirtiyor.
Gomes, hükümetin Greater Sunrise'dan elde edilebilecek vergi ve devlet payı gelirlerinin 78 milyar doları aşacağı yönündeki tahminlerine atıfta bulunuyor. Kingsbury'nin analizinde ise gazın değerinin 33 milyar doları aştığı belirtiliyor. Bu rakamlar farklı şeyleri ölçüyor ve doğrudan karşılaştırılamaz. Hiçbiri yıllık bütçe harcamalarında kullanılmaya hazır para anlamına gelmiyor.
Önemli mesele zamanlama. Yeni petrol projeleri gelecekte gelir sağlayabilir; ancak mali geçişin, bu gelirler gelmeden önce çekimleri yönetmesi gerekiyor. Seminerle ilgili haberlerde kesinleşmiş bir üretim tarihi ya da nihai yatırım kararı belirtilmiyor.
Harcamaların niteliği, sınırlar kadar önemli
Dünya Bankasının 13 Şubat 2025 tarihli, Timor-Leste Ekonomik Raporu: Yüksek Büyüme İçin Kamu Harcamalarının Dönüştürülmesi başlıklı kamu harcamaları raporu, kalkınma sorununun boyutlarını ortaya koyuyor. Kamu harcamaları 2013-2023 döneminde GSYH'nin ortalama yüzde 85'ine ulaşırken yıllık GSYH büyümesi ortalama yüzde 1,3 oldu.
Rapora göre nüfusun yüzde 42'si ulusal yoksulluk sınırının altında yaşıyordu. Kingsbury'nin akademik analizi ise farklı ölçütler veriyor: Nüfusun dörtte birinden fazlası mutlak yoksulluk içinde, neredeyse yarısı çok boyutlu yoksulluk içinde ve beş yaş altındaki çocukların neredeyse yarısı bodurluk yaşıyor. Yoksulluk tanımları ve referans dönemleri farklı olduğundan bu rakamlar birbirinin yerine kullanılamaz.
Dünya Bankasının Timor-Leste ülke temsilcisi Bernard Harborne, daha güçlü ekonomik sonuçlar sağlayacak harcamalar yapılması çağrısında bulundu:
Timor-Leste önemli bir dönemeçte. İstihdam yaratmak ve büyümeyi artırmak için ülkenin harcama verimliliğini iyileştirmesi ve ekonomisini çeşitlendirmesi teşvik ediliyor.
Dünya Bankası, zaman içinde ESI'ye uyulmasını, vergi tahsilatının iyileştirilmesini ve kaynakların etkisiz programlardan altyapı, eğitim ve sağlığa yönlendirilmesini öneriyor. Ayrıca satın alma süreçlerinin iyileştirilmesi, kamu yatırımlarının yönetiminin güçlendirilmesi ve proje gecikmelerinin azaltılması çağrısında bulunuyor.
Bu öneriler, Cardoso'nun sürdürülebilirliğin aynı zamanda bir kalkınma meselesi olduğu yönündeki görüşünü somutlaştırıyor. Çekimlerin azaltılması rezervi korurken harcamaların daha etkili hâle getirilmesi ekonomiyi ve petrol dışı gelir üretme kapasitesini güçlendirebilir.
Kademeli mali geçişin çözmesi gerekenler
Hükümet, fon kaynaklarının üretken sektörleri desteklemesini, ekonomiyi çeşitlendirmesini ve petrol bağımlılığını azaltmasını istediğini söylüyor. Gomes'in verdiği rakamlar görevin boyutunu gösteriyor: Petrol dışı ihracat yaklaşık 35-36 milyon dolar düzeyindeyken temel ihtiyaç mallarının yıllık ithalatı yaklaşık 900 milyon dolardı. Bu rakamlara göre ithalat, petrol dışı ihracatın yaklaşık 25-26 katıydı; ancak bu iki kategori dış ticaret dengesinin tamamını yansıtmıyor.
Kamu borcu değişikliği teklifi, Hazine tahvilleri ile Hazine bonolarını olası finansman araçları olarak sıralıyor ve birbirini izleyen hükümetlerin bunları ihraç etmeyi amaçladığını belirtiyor. Bunlar borçlanma yöntemleridir. Finansman kaynaklarını çeşitlendirebilirler; ancak geri ödenmeleri gerekir ve düzenli gelirlerin artırılması ihtiyacının yerini tutamazlar.
Yönetişimle ilgili ayrıntılara da dikkatle yaklaşmak gerekiyor. BCTL Başkanı Hélder Lopes, maliye bakanına tavsiyelerde bulunan ve BCTL'den üç uzmanı içeren bir Yatırım Konseyinden ve yıllık çalıştaydan söz etti. Cardoso ise normalde yılda iki kez, biri yurt içinde, diğeri yurt dışında düzenlenen Danışma Konseyi seminerlerini anlattı. Kaynaklarda farklı konsey adları ve toplantı sıklıkları kullanılıyor; bu anlatımların aynı kurulu ya da aynı takvimi ifade ettiği kesin değil.
Önümüzdeki somut kararlar arasında çekimlerin ne hızla azaltılacağı, hangi harcamaların korunacağı, yurt içi gelir önlemleri ve yatırım riskleri yer alıyor. Seminerle ilgili haberlerde yeni bir stratejinin kabulü, Hazine tahvili ihracı ya da sürdürülebilir yeni bir çekim düzeyine ulaşılması için herhangi bir takvim açıklanmadı.
Temel tercih şimdiden belli: Beklenenden güçlü bakiyeyi yönetilen bir geçişi desteklemek için kullanırken piyasa kazançlarının ya da kesinleşmemiş petrol projelerinin bütçe ihtiyaçlarını süresiz olarak karşılayacağı varsayımından kaçınmak.
Öne Çıkanlar
- 6-7 Ekim 2026'da Bangkok'ta düzenlenen seminer sırasında Timor-Leste Petrol Fonu'nun yaklaşık 19 milyar dolar olduğu bildirildi.
- Maliye Bakanı Santina Cardoso, devlet bütçesi finansmanının yaklaşık yüzde 80'inin fondan sağlandığını söyledi.
- Danışma Konseyi daha fazla mali disiplin önerirken hükümet kademeli bir mali geçişi değerlendiriyor.
- Kamu borcu teklifi, çekimlerin değişmeden sürmesi hâlinde fonun 2037'ye kadar tükenebileceğine ilişkin Maliye Bakanlığı tahminine atıfta bulunuyor; ayrı bir değerlendirmede riskin 2034 dolaylarında olduğu belirtiliyor.
- Tahmini Sürdürülebilir Gelir, gelecekte beklenen petrol gelirleri de dâhil olmak üzere toplam petrol servetinin yüzde 3'ü olarak belirleniyor.
- Dünya Bankası daha etkili harcamalar, daha güçlü vergi tahsilatı ve sürdürülebilir gelir kuralına kademeli uyum öneriyor.
- Seminerle ilgili haberlerde yeni bir çekim tavanı, reform takvimi ya da Greater Sunrise için kesinleşmiş üretim tarihi açıklanmadı.






