Greater Sunrise müzakereleri hükümet onayına doğru ilerliyor
Doğu Timor ve Avustralya, Greater Sunrise petrol projesini düzenleyen üç belge üzerinde teknik düzeyde anlaşmaya vardı. Böylece müzakereler, geliştirme konsepti ve inşaat takvimi sonraki aşamalara bırakılırken ülkelerin kendi iç onay süreçlerine doğru ilerledi.
İçindekiler
- Greater Sunrise müzakereleri hükümet onayına doğru ilerliyor
- Üç belge neleri düzenleyecek?
- Onay sorumluluklarını antlaşma belirliyor
- Gelir payları boru hattının varış noktasına bağlı
- Müzakereler bu aşamaya nasıl geldi?
- Geliştirme planlaması ayrı bir karar süreci
- Kaynaklar alanında daha geniş iş birliği gündemi
- Onaylanması ve duyurulması beklenenler
- Öne Çıkan Noktalar
25 Eylül 2026'da Dili'deki Hükümet Sarayı'nda düzenlenen toplantıda Başbakan Kay Rala Xanana Gusmão ve Petrol ve Maden Kaynakları Bakanı Francisco da Costa Monteiro, Avustralya'nın Greater Sunrise Projesi Özel Temsilcisi Katrina Cooper'dan son gelişmelere ilişkin bilgi aldı. Doğu Timor'daki Avustralya Büyükelçisi Caitlin Wilson da toplantıya katıldı.
Monteiro, Canberra'daki son müzakerelerde Petrol Madenciliği Kodu, Üretim Paylaşım Sözleşmesi ve Mali Rejim üzerinde teknik anlaşmaya varıldığını söyledi. Bu belgeler birlikte, petrol faaliyetlerine ilişkin kuralları, yetkililer ile yüklenici arasındaki ilişkiyi ve projeye uygulanacak vergileri düzenliyor.
Belgeler şimdi her iki ülkenin onay sürecine girecek. Doğu Timor'da önce Bakanlar Kuruluna, ardından Ulusal Parlamentoya sunulacak. Avustralya kendi hükümet süreçlerini izleyecek. Değerlendirme ve onay sürecinin yaklaşık üç ay sürmesi bekleniyor. Bu tahmin geçerli olursa sürecin Aralık 2026 civarında tamamlanması öngörülüyor.
Bu, hukuki ve sözleşmesel bir dönüm noktası; inşaatın başlayabileceğine dair bir duyuru değil. Monteiro, gelecek yıl odağın onaylanmış tek geliştirme konseptine ve ayrıntılı tasarıma kayacağını, inşaatın ise daha sonraki aşamalarda gündeme geleceğini söyledi. Projenin sonraki aşamalarına ilişkin operasyonel belgeler de hazırlanmaya devam ediyor.
Üç belge neleri düzenleyecek?
Petrol Madenciliği Kodu, Greater Sunrise Özel Rejim Alanı'ndaki arama ve geliştirme faaliyetleri için hukuki ve düzenleyici çerçeveyi oluşturuyor. İki ülkenin üzerinde uzlaştığı düzenlemeler aracılığıyla ortak yönetilen bu alanda petrol faaliyetlerinin hangi kurallara göre yürütülebileceğini belirliyor.
Üretim Paylaşım Sözleşmesi, yetkili kamu kurumu ile sözleşmenin tarafları arasındaki sözleşmesel ilişkiyi ve üretim paylaşımını düzenliyor. Bu sözleşme, petrol üretiminin sözleşme kapsamında nasıl paylaştırılacağını belirliyor. Yukarı akış gelirlerinin Avustralya ile Doğu Timor arasında nasıl bölüşüleceğini düzenleyen antlaşma hükümlerinden farklıdır.
Mali Rejim, alandaki faaliyetlere uygulanacak vergileri ve diğer mali yükümlülükleri belirliyor. Önemi yalnızca vergi oranlarını ortaya koymasından kaynaklanmıyor: Deniz yetki alanlarına ilişkin antlaşma, bu rejimin iki ülkenin vergi mevzuatının yükleniciye nasıl uygulanacağını da belirlemesini gerektiriyor.
Dolayısıyla üç belge, aynı proje çerçevesinde farklı işlevler görüyor. Düzenleyici kurallar üzerinde anlaşılması, sözleşme koşullarını veya vergilendirmeyi tek başına kesinleştirmiyor. Eylül ayındaki duyuru, üç belgenin tamamını ülke içi onay aşamasına taşıdığı için mart ayında bildirilen ilerlemenin ötesine geçiyor.
Onay sorumluluklarını antlaşma belirliyor
Avustralya ile Doğu Timor arasındaki deniz yetki alanları antlaşması, 7. maddede Greater Sunrise Özel Rejimi'ni kuruyor ve işleyişini B Eki'nde düzenliyor. Antlaşmada belirtilen amaç, Greater Sunrise sahalarındaki petrol kaynaklarının her iki ülkenin yararına olacak şekilde ortak geliştirilmesi, işletilmesi ve yönetilmesidir.
Antlaşma, nihai Petrol Madenciliği Kodu, bu koda ilişkin düzenlemeler ve sonraki değişiklikleri onaylama sorumluluğunu Yönetim Kuruluna veriyor. Belirlenmiş Otorite ise Yönetim Kurulunun onayına tabi olmak üzere Greater Sunrise Üretim Paylaşım Sözleşmesi'ni imzalamakla sorumlu.
Son duyuru yorumlanırken bu sorumluluklar önem taşıyor. Müzakere ekiplerinin teknik düzeyde anlaşmaya varması, ulusal kurumların onayı ve antlaşmanın yönetişim organlarının kararları birbirinden ayrı aşamalar. Eylül ayındaki bilgilendirme ülke içindeki onay sürecini açıklıyor, ancak Yönetim Kurulunun her bir kararı için ayrı tarihler vermiyor.
B Eki ayrıca, nihai kod onaylanana kadar geliştirme, işletme ve ihracatı düzenleyecek bir Geçici Petrol Madenciliği Kodu öngörüyor. Buna göre Yönetim Kurulu, antlaşmanın yürürlüğe girmesinden sonraki altı ay içinde nihai kodu onaylayıp yürürlüğe koymaya çalışmalı; bu gerçekleşmezse kod mümkün olan en kısa sürede tamamlanmalı. Bu ifade bir hedef belirlerken sürecin daha sonra tamamlanmasına da açıkça imkân tanıyor.
Gelir payları boru hattının varış noktasına bağlı
Antlaşma, iki boru hattı seçeneğine göre Avustralya ile Doğu Timor'un yukarı akış gelirlerini nasıl paylaşacağını şimdiden belirliyor. Greater Sunrise, Doğu Timor'a uzanan bir boru hattıyla geliştirilirse Doğu Timor yüzde 70, Avustralya yüzde 30 pay alacak. Boru hattının Avustralya'ya uzanması durumunda ise paylar Doğu Timor için yüzde 80, Avustralya için yüzde 20 olacak.
Buna göre Doğu Timor'un antlaşma kapsamındaki payı, Avustralya'ya uzanan boru hattı seçeneğinde 10 yüzde puan daha yüksek. Avustralya'nın payı ise 10 yüzde puan daha düşük. Bu oranlar, belirli bir petrol geliri kategorisiyle ilgili; geliştirmenin sağlayacağı tüm ekonomik faydaları kapsamıyor.
B Eki, yukarı akış gelirlerini ilk dilim petrolü, kâr petrolü ve uygulanabilir vergilerle sınırlıyor. İlk dilim petrolü ve kâr petrolü, üretim paylaşımı düzenlemeleri kapsamında petrolün paylaştırılmasında kullanılan kategoriler. Antlaşma, yukarı akış gelirine dahil edilen vergileri de belirli petrol faaliyetleri ve değerleme noktasından önceki tesislerle sınırlıyor. Değerleme noktası, bu düzenlemeler kapsamında petrolün değerini belirlemek için kullanılan referans noktasıdır.
Özel Rejim Alanı'ndaki geliştirme ve işletmeyle bağlantılı diğer faaliyetler için, antlaşmada aksi belirtilmedikçe Doğu Timor'un vergi mevzuatı uygulanıyor. Mali Rejim, antlaşmadaki bu hükümleri proje için üzerinde anlaşılmış vergi düzenlemelerine dönüştürmeli.
Doğu Timor, Greater Sunrise petrol ve gazının kendi topraklarında karada işlenmesini ve böylece ülke içinde ekonomik fayda sağlanmasını desteklemeyi sürdürüyor. Yalnızca gelir yüzdelerine bakarak hangi seçeneğin ülkeye daha fazla toplam fayda sağlayacağı belirlenemez. Eylül ayındaki duyuruda bu karşılaştırmayı yapmaya yarayacak maliyet tahminlerine veya işleme gelirleri, istihdam ya da diğer yurt içi faaliyetlere ilişkin projeksiyonlara yer verilmiyor.
Müzakereler bu aşamaya nasıl geldi?
Eylül ayında varılan anlaşma, bakanlar düzeyindeki taahhütlerin ve teknik müzakerelerin ardından geldi. Süreç, düzenleyici kod üzerindeki çalışmaların sözleşme ve mali belgelerin tamamı aynı aşamaya ulaşmadan önce ilerlediğini gösteriyor.
- 29 Ekim 2024: Avustralya Kaynaklar ve Kuzey Avustralya Bakanı Madeleine King ile Monteiro, Sidney'deki Uluslararası Madencilik ve Kaynaklar Konferansı'nda bir araya gelerek üç belge üzerindeki müzakerelerin sürdürülmesini destekledi.
- Şubat 2026: Mart ayında yayımlanan ilerleme bilgilendirmesine göre Petrol Madenciliği Kodu tamamlanmıştı.
- 15 Mart 2026: Dili'den yapılan açıklamada Mali Rejim ile Üretim Paylaşım Sözleşmesi'nin 2026 içinde tamamlanmasının beklendiği belirtildi. Temmuz ayında Canberra'da yeni bir toplantı yapılması planlandı.
- 25 Eylül 2026: Monteiro, Canberra'daki son müzakerelerin ardından üç belgenin tamamında teknik anlaşmaya varıldığını ve ülke içindeki onay süreçlerinin yaklaşık üç ay sürmesinin beklendiğini duyurdu.
- 2027: Bakan, odağın onaylanmış tek geliştirme konseptine ve ayrıntılı tasarıma kaymasını bekliyor.
Mart ayında madencilik kodunun tamamlandığının belirtilmesiyle eylülde bütün paket üzerinde anlaşmaya varıldığının duyurulması birbiriyle çelişmek zorunda değil. Önceki açıklama belgelerden birinin tamamlandığını, sonraki açıklama ise üçünün de tamamlandığını ve onaya sunulacağını bildiriyordu. Bu açıklamaların hiçbiri tek başına antlaşmanın gerektirdiği tüm resmî onayların tamamlandığını göstermiyor.
Geliştirme planlaması ayrı bir karar süreci
Monteiro mart ayında, Mali Rejim ile Üretim Paylaşım Sözleşmesi tamamlandıktan sonra Sunrise Ortak Girişimi'nin bir geliştirme konsepti planı sunmasının beklendiğini söylemişti. Antlaşmaya göre geliştirme konsepti, Greater Sunrise sahalarının hangi temel koşullarla geliştirileceğini belirliyor.
Bu nedenle konsept, projenin hukuki çerçevesi üzerinde anlaşmaya varılmasından ayrı bir aşama. Belgeler geliştirmeyi yönetecek kuralları ve yükümlülükleri belirlerken konsept, projenin nasıl yürütüleceğine ilişkin temel yaklaşımı ortaya koyuyor.
Eylül ayındaki bilgilendirmeye göre gelecek yıl onaylanmış tek bir konsept ve ayrıntılı tasarım üzerinde çalışılacak. Ancak hangi boru hattı güzergâhının seçildiği açıklanmıyor; onaylanmış bir işleme düzenlemesi tarif edilmiyor ve inşaatın başlayacağı tarih belirtilmiyor. Bu nedenle Doğu Timor'un kaynakların kendi topraklarında işlenmesini desteklemesi, proje hakkında alınmış kesin bir karardan ayrı değerlendirilmelidir.
Müzakerelere katılan üç hükümet ve ticari taraflar, sonraki aşamalara ilişkin operasyonel belgeleri hazırlamayı da sürdürmeli. Son duyuru geliştirme yönünde ilerleme kaydedildiğine işaret ediyor, ancak ilk üretim için kesin bir takvim sunmuyor.
Kaynaklar alanında daha geniş iş birliği gündemi
Son anlaşmadan önce de Greater Sunrise, daha geniş kapsamlı kaynaklar iş birliği görüşmelerinin parçasıydı. Avustralya Kaynaklar Bakanı Ofisi tarafından yayımlanan Ekim 2024 tarihli ortak açıklamada King ve Monteiro; Sunrise Ortak Girişimi ile madencilik kodu, mali düzenlemeler ve üretim paylaşım sözleşmeleri üzerine görüşmelerin sürdürülmesini destekledi.
Bakanlar projenin ekonomik temeline ilişkin tutumlarını da açıkladı:
Bakanlar, Greater Sunrise projesinin karşılıklı fayda sağlayacak ve ticari açıdan uygulanabilir şekilde geliştirilmesine yönelik taahhütlerini yineledi.
Açıklamada Doğu Timor'un maden ve madencilik sektörünün ekonomik kalkınma ve çeşitlenmeye sağlayacağı katkı da ele alındı. Avustralya; ulusal ekonomiyi güçlendirmeyi, gelir kaynaklarını çeşitlendirmeyi ve özel sektörün gelişimini teşvik etmeyi amaçlayan faaliyetlere destek verdi. Yetkililere, madenler ve madencilik alanında gelecekte iş birliği yapılabilecek konuları belirleme görevi verildi.
Bakanlar ayrıca, denizin altındaki rezervuarlarda depolanmak üzere karbondioksitin iki ülke arasında taşınmasını sağlayacak hukuki ve düzenleyici çerçeveler üzerinde çalışma taahhüdünde bulundu. Bu, ikili iş birliğinin ayrı bir ayağı. Açıklama, belirli bir karbon depolama düzenlemesinin Greater Sunrise projesi kapsamında onaylandığını göstermiyor.
Onaylanması ve duyurulması beklenenler
Öncelikli sonraki adım, üzerinde anlaşmaya varılan üç belgenin ülke içinde değerlendirilmesi. Doğu Timor, onayların Bakanlar Kurulu ve Ulusal Parlamento üzerinden ilerleyeceğini belirtti. Duyuruda parlamento oturumuna ilişkin tarih veya Avustralya'nın karar süreci için ayrı bir son tarih verilmiyor.
Bu nedenle üç aylık tahmin, kesinleşmiş bir tamamlanma tarihi değil, izlenecek bir takvim öngörüsü. Sonraki açıklamalarda ülke içi onayların alınıp alınmadığının ve ilgili antlaşma yönetişim kararlarının nasıl tamamlandığının ortaya konması gerekecek.
Bu onayların ardından geliştirme konsepti, ayrıntılı tasarım ve kalan operasyonel belgeler, projenin inşaata doğru nasıl ilerleyeceğini belirleyecek. Eylül ayında varılan anlaşma, hukuki müzakerelerde kalan konuları azaltırken uygulamaya yönelik tercihler ile inşaat takvimini sonraki kararlara bırakıyor.
Öne Çıkan Noktalar
- Petrol Madenciliği Kodu, Üretim Paylaşım Sözleşmesi ve Mali Rejim üzerinde teknik anlaşmaya varıldı.
- Ülke içindeki değerlendirme ve onay sürecinin Eylül 2026'dan itibaren yaklaşık üç ay sürmesi bekleniyor.
- Antlaşma, onay görevini Yönetim Kuruluna; sözleşmesel sorumlulukları ise Belirlenmiş Otoriteye veriyor.
- Doğu Timor, kendi topraklarına uzanan boru hattı seçeneğinde yukarı akış gelirlerinin yüzde 70'ini, Avustralya'ya uzanan seçenekte ise yüzde 80'ini alacak.
- Doğu Timor kaynakların ülke içinde işlenmesini desteklemeyi sürdürüyor, ancak eylül ayındaki duyuru seçilen boru hattı güzergâhını belirtmiyor.
- Geliştirme konsepti ve ayrıntılı tasarım çalışmalarının 2027'de odağa alınması bekleniyor; inşaat veya üretim tarihi açıklanmadı.






