Tek APOE ε4 kopyası taşıyanlarda bile daha az risk faktörü, daha düşük demans olasılığıyla ilişkili
65 yaş ve üzerindeki 9.605 Japon yetişkinin incelendiği bir araştırma, Alzheimer hastalığı için önemli bir genetik risk faktörü olan APOE ε4'ün tek kopyasını taşıyanlarda daha elverişli bir sağlık ve yaşam tarzı risk profilinin daha düşük demans olasılığıyla ilişkili olduğunu buldu. Aynı ilişki ε4 kopyası taşımayanlarda da görüldü; ancak iki kopya taşıyan 87 katılımcıda gösterilemedi.
İçindekiler
- Tek APOE ε4 kopyası taşıyanlarda bile daha az risk faktörü, daha düşük demans olasılığıyla ilişkili
- Genetik karşılaştırma gerçekte ne gösterdi?
- Risk puanı yedi faktörden oluşuyordu
- Tek ε4 kopyası taşıyanlarda ilişki daha zayıftı
- İki kopyaya ilişkin sonuç, önleme konusunda kesin hüküm değil
- Beyin görüntülemeleri örüntünün bir bölümünü destekledi
- Kan belirteçleri daha sınırlı bir tablo ortaya koydu
- Sekiz toplulukta ortak bir değerlendirme süreci uygulandı
- Yayın tarihleri farklı; nedenselliği göstermek için daha fazla kanıt gerekiyor
- Öne Çıkanlar
Farklar belirgindi. Aynı genetik grupta daha yüksek risk puanına sahip kişilerle karşılaştırıldığında, daha düşük puanlı kişilerde mevcut demansın düzeltilmiş olasılığı ε4 taşımayanlarda %65, tek kopya taşıyanlarda ise %40 daha düşüktü. Bunlar olasılık farklarıdır; alışkanlıkları değiştirmenin kişinin gelecekteki demans riskini bu oranlarda azaltacağını kanıtlamaz.
İki ε4 kopyası taşıyanlarda demans sıklığı iki risk kategorisinde benzerdi: düşük puan grubunda %17,4, yüksek puan grubunda %16,7. Bu genetik alt grubun küçük, istatistiksel tahminlerin ise kesinlikten uzak olması nedeniyle bu bulgu ihtiyatla değerlendirilmelidir.
Kyushu Üniversitesinin 5 Haziran 2026 tarihli araştırma duyurusu, bulguları bazı kalıtsal yatkınlıklara sahip kişilerde değiştirilebilir faktörleri yönetmenin yarar sağlayabileceğine dair kanıt olarak sunuyor. Ancak araştırmanın kendisi, demans ve risk faktörlerini aynı zaman noktasında inceledi. Bir önleme programını test etmedi ve elverişli bir profilin daha iyi sonuçlara yol açtığını ortaya koymadı.
Genetik karşılaştırma gerçekte ne gösterdi?
APOE, lipid metabolizmasında rol oynayan bir gendir. Bu genin ε4 varyantı Alzheimer hastalığıyla ilişkilidir; ancak bu varyantı taşımak, demans tanısı almakla aynı şey değildir. İnsanlar normalde her ebeveyninden bir APOE kopyası alır. Bir ε4 kopyası taşıyan kişiye heterozigot, iki kopya taşıyana homozigot denir.
Araştırmaya ε4 taşımayan 7.904 kişi, tek kopya taşıyan 1.614 kişi ve iki kopya taşıyan 87 kişi dahil edildi. Son grup, 9.605 katılımcının 87'si temel alındığında, katılımcıların yaklaşık %0,9'unu oluşturuyordu. Bu grupları birbirinden ayırmak önemli; çünkü ε4 taşıyan herkesi tek bir kategoride toplamak, gözlenen farklı örüntüleri gizleyebilirdi.
Yayımlanan araştırmada, düzeltilmiş demans olasılığı ε4 taşımayanlara kıyasla tek kopya taşıyanlarda 2,30, iki kopya taşıyanlarda 11,04 kat daha yüksekti. Karşılık gelen %95 güven aralıkları 1,76-2,97 ve 5,33-21,68'di. Bu aralıklar her tahminin belirsizliğini gösteriyor; daha küçük grupta belirsizlik çok daha fazlaydı.
ε4 taşımayan katılımcılar arasında 337, tek kopya taşıyanlarda 107, iki kopya taşıyanlarda ise 15 demans vakası vardı. Bu sayılardan hesaplanan düzeltilmemiş oranlar sırasıyla yaklaşık %4,3, %6,6 ve %17,2'ydi. Gözlenen bu oranlar ile düzeltilmiş olasılık oranları sonuçların farklı yönlerini betimliyor ve birbirinin yerine kullanılmamalıdır.
Risk puanı yedi faktörden oluşuyordu
Araştırmacılar, Japon yetişkinlerde demans riskini değerlendirmek için geliştirilmiş ağırlıklı bir puan kullandı. Puan; eğitim, hipertansiyon, diyabet, düşük vücut ağırlığı, inme öyküsü, güncel sigara kullanımı ve fiziksel hareketsizliği kapsıyordu. Sıfır ile iki arasındaki puanlar düşük, üç veya üzerindeki puanlar yüksek olarak sınıflandırıldı.
Puanlama sistemi, kişinin kaç faktöre sahip olduğunu basitçe saymak yerine farklı ağırlıklar veriyordu:
- Dokuz yıl veya daha az örgün eğitim: bir puan.
- Hipertansiyon: bir puan.
- Diyabet: iki puan.
- Vücut kitle indeksinin 18,5'in altında olması: bir puan.
- İnme öyküsü: iki puan.
- Güncel sigara kullanımı: bir puan.
- Hareketsiz yaşam: iki puan.
Bu yapıya göre, örneğin diyabet ile hipertansiyonun birlikte görülmesi yüksek puan kategorisine ulaşmaya yeter. Tek başına hipertansiyon ise yetmez. Dolayısıyla puan, kişinin genel sağlığına ilişkin bir değerlendirmeyi değil, faktörlerin belirli bir ağırlıklı birleşimini ölçüyor.
“Değiştirilebilir” terimi de açıklığa kavuşturulmalı. Sigara kullanımı, fiziksel aktivite ve tıbbi durumların yönetimi değiştirilebilir; ancak örgün eğitimde geçirilen yıllar ve geçirilmiş bir inme yaşamın ilerleyen dönemlerinde geri alınamaz. Analiz, hangi tekil değişikliğin en büyük yararı sağlayacağını belirlemedi veya kişinin sayısal puanını düşürmesinin demansı önleyeceğini göstermedi.
Tek ε4 kopyası taşıyanlarda ilişki daha zayıftı
ε4 taşımayanlarda düzeltilmemiş demans sıklığı düşük puan grubunda %2,7, yüksek puan grubunda %9,6'ydı. Tek kopya taşıyanlarda karşılık gelen oranlar %5,1 ve %12,3'tü. Her iki karşılaştırma da aynı yönde sonuç verdi; ancak istatistiksel düzeltme sonrasında farkın büyüklüğü değişti.
Yaş, cinsiyet ve araştırma merkezine göre düzeltme yapıldıktan sonra düşük ve yüksek puanları karşılaştıran olasılık oranı, ε4 taşımayanlarda 0,35'ti; %95 güven aralığı 0,28-0,45'ti. Tek kopya taşıyanlarda ise oran 0,60, güven aralığı 0,38-0,97'ydi. Birin altındaki olasılık oranı, karşılaştırılan grupta olasılığın daha düşük olduğunu gösterir.
Araştırmacılar ayrıca, tek ε4 kopyası taşıyıp düşük puana sahip kişilerin düzeltilmiş demans olasılığının, ε4 taşımayıp yüksek puana sahip kişilerdeki olasılıkla benzer olduğunu buldu. Bu karşılaştırma araştırmanın temel mesajlarından birini destekliyor: Hem genetik yatkınlık hem de klinik risk profilleri önem taşıyor. Elverişli alışkanlıkların kalıtsal riski ortadan kaldırdığını göstermiyor.
İlişkinin ε4 kopyası sayısına göre farklılaşıp farklılaşmadığını değerlendiren istatistiksel testin p değeri 0,03'tü. Bu sonuç, araştırmacıların modeline göre genetik gruplar arasında bir farkı destekliyor; ancak bu farkın nedenini veya tedaviye nasıl yanıt vereceğini ortaya koymuyor.
İki kopyaya ilişkin sonuç, önleme konusunda kesin hüküm değil
İki ε4 kopyası taşıyan katılımcılarda düşük ve yüksek puanları karşılaştıran düzeltilmiş olasılık oranı 1,34'tü. %95 güven aralığı 0,30 ile 7,69 arasındaydı ve önemli ölçüde daha düşük olasılıktan önemli ölçüde daha yüksek olasılığa uzanıyordu. Bu nedenle araştırma, bu grupta net bir ilişki bulamadı; değiştirilebilir faktörlerin hiçbir etkisi olmadığını kanıtlamadı.
İki kopya taşıyanlardan yalnızca 18'inin puanı yüksekti; puanı düşük olanların sayısı ise 69'du. Genetik alt grubun tamamında 15 demans vakası bulunduğundan, bu kategoriler arasındaki farkları tahmin etmek için eldeki bilgi sınırlıydı. Görünüşte benzer sıklık oranları yorumlanırken bu nokta özellikle önem taşıyor.
Zaten demansı olan katılımcılarda bildirilen ortanca başlangıç yaşı, ε4 taşımayanlarda 82,0, tek kopya taşıyanlarda 79,7 ve iki kopya taşıyanlarda 71,1'di. Başlangıç yaşları katılımcılardan veya bilgi veren kişilerden alındı ve mevcut olduğunda tıbbi bilgilerle kontrol edildi. Bu veriler mevcut vakaları tanımlıyor; belirli bir genotipe sahip her kişi için beklenen başlangıç yaşını göstermiyor.
Yazarlar, zaman içinde insanları izleyen çalışmalar ve genotipe göre ayrılmış önleme deneyleri yapılması çağrısında bulunuyor; buna iki kopya taşıyanlarda müdahale zamanlamasını inceleyen araştırmalar da dahil. Mevcut analiz, yaşamın daha erken dönemlerinde yapılacak değişikliklerin farklı sonuçlar doğurup doğurmayacağını belirleyemez.
Beyin görüntülemeleri örüntünün bir bölümünü destekledi
8.793 katılımcının manyetik rezonans görüntüleme verileri mevcuttu. ε4 taşımayanlarda ve tek kopya taşıyanlarda daha düşük risk puanları, daha büyük hipokampus ve gri madde hacimleri ile daha küçük beyaz madde lezyonu hacimleriyle ilişkiliydi. Hipokampus bellekte rol oynar; gri madde ise beynin sinir hücresi gövdelerinin çoğunu içerir.
Beyaz madde lezyonları, beyin bölgeleri arasındaki bağlantıları taşıyan dokuda görüntülemelerde görülen anormalliklerdir. Araştırmacılar karşılaştırmalarda beyin hacimlerini tahmini kafa boyutuna göre düzeltti ve yaş, cinsiyet ile araştırma merkezini hesaba kattı. Puan grupları arasında amigdala hacminde net bir fark bulamadılar.
İki ε4 kopyası taşıyan katılımcılarda, ölçülen beyin hacimlerinin hiçbirinde düşük ve yüksek puanlar arasında istatistiksel olarak anlamlı bir fark bulunmadı. Bununla birlikte, resmi testler bu görüntüleme ölçümlerinde genotip ile puan kategorisi arasında anlamlı bir etkileşim göstermedi. Dolayısıyla görüntüleme bulguları, demansla ilgili etkileşimin her yönüne bağımsız istatistiksel doğrulama sağlıyormuş gibi sunulmamalıdır.
Farklı yaşlardaki katılımcılar arasında, ileri yaş ile daha küçük hipokampus, amigdala ve gri madde hacimleri arasındaki ilişkiler iki kopya taşıyan grupta daha güçlüydü. Bunlar başlangıçta değerlendirilen kişiler arasındaki karşılaştırmalardı; her kişinin beynindeki değişimi zaman içinde belgeleyen tekrarlı görüntülemeler değildi.
Kan belirteçleri daha sınırlı bir tablo ortaya koydu
Kan analizi sekiz araştırma topluluğunun tamamından değil, Fukuoka Eyaleti'ndeki Hisayama'dan 1.502 katılımcıyı kapsıyordu. Örnekler 2017 ve 2018'de toplandı, dondurularak saklandı ve 2023'te test edildi. Bu ayrım, kanın toplandığı tarih ile laboratuvar analizinin daha sonra yapıldığı tarihi birbirinden ayırıyor.
Araştırmacılar iki amiloid beta proteininin, Aβ42 ve Aβ40'ın oranını; p-tau181 olarak adlandırılan 181. pozisyondaki fosforile tauyu ve nörofilament hafif zincirini (NfL) ölçtü. Amiloid ve tau ölçümleri Alzheimer biyolojisiyle ilişkili bilgiler sağlarken NfL, sinir hücresi hasarıyla bağlantılı bir belirteçtir.
ε4 kopyası sayısı arttıkça, her iki risk puanı kategorisinde de amiloid oranı düştü ve p-tau181 düzeyleri yükseldi. Ancak her genetik grubun kendi içinde, bu iki belirteçten hiçbiri düşük ve yüksek puan kategorileri arasında anlamlı farklılık göstermedi.
NfL farklı bir örüntü sergiledi. ε4 taşımayanlarda ve tek kopya taşıyanlarda düzeyler yüksek puan grubunda daha yüksekti; iki kopya taşıyanlarda ise böyle bir fark görülmedi. Bulgular bir arada değerlendirildiğinde, puanın demans ve beyin yapısıyla ilişkilerinin her biyolojik ölçümde karşılık bulmadığı anlaşılıyor. Sonuçlar bir mekanizma ortaya koymuyor veya puanın bileşenlerini yönetmenin amiloid ya da tau süreçlerini değiştirdiğini kanıtlamıyor.
Sekiz toplulukta ortak bir değerlendirme süreci uygulandı
Analiz, Japonya Yaşlanma ve Demans Prospektif Araştırmalar İşbirliği'nden (JPSC-AD) geldi. Başlangıç muayeneleri 2016-2018 yılları arasında Hirosaki, Yahaba, Nanao'daki Nakajima, Tokyo'nun Arakawa semti, Ama, Iyo'daki Nakayama, Hisayama ve Arao'da yapıldı. 65 yaş ve üzerindeki 11.408 katılımcıdan 9.605'i, dışlama ölçütlerinin uygulanmasının ardından demans analizine dahil edildi.
Demans değerlendirmesi, tüm merkezlerde standartlaştırılmış bir süreç izledi. Eğitimli personel önce bilişsel tarama yaptı. Demans şüphesi bulunan katılımcılar daha sonra psikiyatristler veya nörologlar tarafından değerlendirildi. Tanılar, ilk tanıyı koyan kurum dışındaki katılımcı kurumların uzmanlarınca bağımsız olarak gözden geçirildi.
İşbirliğine Kyushu Üniversitesi profesörü Toshiharu Ninomiya, araştırmacı Masaya Kumamoto ve RIKEN merkez müdür yardımcısı Yukihide Momozawa'nın yanı sıra diğer katılımcı kurumlardan araştırmacılar da dahil oldu. Tohoku Üniversitesinin araştırma duyurusunda, üniversitenin Gelişim, Yaşlanma ve Kanser Enstitüsünde profesör olan Yasuyuki Taki, araştırmaya katılan araştırmacılardan biri olarak belirtiliyor.
Üniversiteler, Japonya Tıbbi Araştırma ve Geliştirme Ajansının demans araştırma programından destek alındığını ve Suntory Holdings ile ortak araştırma ilişkisi bulunduğunu bildiriyor. JPSC-AD demans, kalp damar hastalıkları ve ölümleri izlemeyi sürdürüyor; ancak bu makale, devam eden izlemin sonuçlarını değil, başlangıçtaki bir analizi bildiriyor.
Yayın tarihleri farklı; nedenselliği göstermek için daha fazla kanıt gerekiyor
Aynı makale için resmi kayıtlarda farklı yayın tarihleri yer alıyor. Makale, Alzheimer’s & Dementia: Diagnosis, Assessment & Disease Monitoring dergisinin 18. cilt, 2. sayısında e70371 numaralı makale olarak ve 10.1002/dad2.70371 DOI'siyle yayımlandı. Zaman çizelgesi, veri toplama ve test sürecini yayından ayırıyor:
- 2016-2018: Sekiz toplulukta başlangıç muayeneleri.
- 2017-2018: Biyobelirteç analizinde kullanılan Hisayama kan örneklerinin toplanması.
- 2023: Dondurulmuş kan örneklerinin laboratuvar testleri.
- 1 Nisan 2026: Kyushu Üniversitesinin yayın kaydında belirtilen yayın tarihi.
- 21 Mayıs 2026: PubMed Central'da barındırılan dergi kaydında yer alan tarih; kayıtta makalenin 26 Nisan'da kabul edildiği de belirtiliyor.
- 22 Mayıs 2026: Kyushu ve Tohoku üniversitelerinin belirttiği yayın tarihi.
- 5 Haziran 2026: Bulgulara ilişkin üniversite duyuruları.
Kayıtlar arasındaki bu tutarsızlıklar açıklanmıyor. Aynı makaleyi işaret etseler de 1 Nisan tarihi, makalenin kayıtta belirtilen kabul tarihinden önceye denk geliyor.
Kyushu Üniversitesi Epidemiyoloji ve Halk Sağlığı Bölümünde profesör olan Ninomiya, temkinli bir değerlendirmede bulundu. Japoncadan çevrilen açıklaması şöyle:
APOE ε4 genotipini taşıyanlarda bile heterozigot bireyler, yaşam tarzlarını gözden geçirerek demans riskini azaltabilir.
Burada “azaltabilir” ifadesi önemli. Sağlık faktörleri ve demans aynı anda değerlendirildiği için analiz, hangisinin önce geldiğini ortaya koyamaz. Örneğin demans fiziksel aktiviteyi ve vücut ağırlığını etkileyebilir. Sonuçlar, genotipe göre önleme araştırmalarının sürdürülmesini destekliyor; koruma vaadi sunmuyor ve iki kopya taşıyanların yarar göremeyeceği sonucuna varmıyor. Bir önleme deneyi veya sonraki izlem sonuçları için herhangi bir tarih açıklanmadı.
Öne Çıkanlar
- Analize sekiz topluluktan 65 yaş ve üzerindeki 9.605 Japon yetişkin dahil edildi.
- Daha düşük risk puanları, sıfır veya bir APOE ε4 kopyası taşıyanlarda daha düşük demans olasılığıyla ilişkiliydi.
- İki kopya taşıyanlarda düzeltilmiş demans olasılığı, ε4 taşımayanların 11,04 katıydı.
- İki kopyalı alt grup yalnızca 87 kişiden oluşuyordu; bu nedenle grup içi karşılaştırmalar belirsizdi.
- Beyin görüntülemeleri, sıfır ve bir kopya taşıyan gruplarda daha elverişli beyin yapısıyla ilişkileri destekledi; kan belirteçlerinin sonuçları ise farklılık gösterdi.
- Araştırma mevcut demansı değerlendirdi ve risk faktörlerini değiştirmenin gelecekteki hastalığı önlediğini kanıtlayamaz.






