Endonezyalı kadınlar orman ürünlerini yeni geçim kaynaklarına ve ormanları koruma mücadelesine dönüştürüyor

10 dakikalık okuma
Indonesian Women Turn Forest Foods Into New Livelihoods and a Case for Forest Stewardship

Ormandan sofraya, yerel bilgiden yeni pazarlara

Yalnızca yağışlı mevsimde çıkan yabani bir mantar, şuruba dönüştürülen ekşi bir meyve ve karides ezmesi gibi sunulan fermente bir orman yemişi, Endonezya köylerinden Jakarta’daki bir yemek masasına hikâyeler taşıdı. Yemekler pek çok konuk için alışılmadık olsa da bunların ardındaki bilgi nesillerdir aktarılıyor.

İçindekiler
  1. Ormandan sofraya, yerel bilgiden yeni pazarlara
  2. Göz ardı edilen malzemeler nasıl ürüne dönüşüyor?
  3. Yemek gelenekleri, yaşanılan yere dair bilgiyi taşır
  4. Sosyal ormancılık, topluluklara gelişmek için zemin sağlıyor
  5. Kadınlar yalnızca daha fazla iş değil, kararlarda söz hakkı istiyor
  6. Orman ürünlerine dayalı işletmeler koruma sınavında
  7. Jakarta’dan Bangkok’a
  8. Özet

Güney Sumatra, Kuzey Kalimantan ve Batı Nusa Tenggara’dan yedi kadın orman koruyucusu, 30 Eylül 2026’da Güney Jakarta’da düzenlenen Puan Rimba ziyafetinde bu malzemeleri sundu. Menüde yabani splitgill mantarları, rattan filizleri, orman otları, yerel balıklar ve payang, diğer adıyla kluwek kullanılarak hazırlanan yiyecekler yer aldı. Lobi-lobi, yani batoko eriğiyle hazırlanan bir içecek de kadınların çoğu zaman toplanmayan ya da yalnızca yetiştikleri bölgelerde tüketilen malzemeleri nasıl yeni biçimlerde değerlendirdiğine başka bir örnek sundu.

Etkinlik, The Asia Foundation tarafından JAVARA ve Endonezya Gıda Zanaatkârları Derneği ile birlikte düzenlendi. Uzun masa düzeni, her yemeği malzemelerinin yetiştiği coğrafyalar ve topluluklarla ilişkilendirdi. Kadınlar, orman yönetimi, izleme çalışmaları ve orman ürünlerine dayalı işletmelerdeki faaliyetlerini destekleyen Kadın Orman Koruyucuları programının parçası.

Bu çaba, pratik bir düşünceyi yansıtıyor: Topluluklar ormanları sürdürülebilir biçimde yönetip topladıkları ürünlerin değerinden daha fazla pay alabildiğinde ormanlar geçim kaynaklarını destekleyebilir. Ayrıca kadınların bilgi ve liderliğini, bugüne dek resmî görevler, iş kaynakları ve pazarlara erişimlerinin çoğu zaman daha kısıtlı olduğu ormanlarla ilgili kararlara taşıyor.

Göz ardı edilen malzemeler nasıl ürüne dönüşüyor?

Güney Sumatra’nın Muara Enim bölgesindeki Semende’den Tessa Pranisti, doğadan yiyecek toplama sevgisiyle 2023’te kadınların yönettiği sosyal ormancılık işletme grubu KUPS Pandan Indah’a katıldı. Köy ormanı alanında çalışan grup, yabani splitgill mantarlarını (yerel adıyla jamur gerigit) toplamanın yanı sıra kahve ve meyve işliyor. Tessa, üyelerin gıda ve şifalı bitkileri belirlediği orman izleme çalışmalarına da katıldı.

Mantar, bulunması güç ve çoğunlukla yağışlı mevsimde çıkan mevsimlik bir lezzet. Tessa, ziyafette kilogramının 1 milyon rupiah’a kadar satılabildiğini söyledi. Nadir oluşu değerini açıklarken orman koşullarına bağlı yetişmesi, yerel yiyeceklerin sağlıklı ekosistemlere dayandığını hatırlatıyor.

Pandan Indah üyeleri başka malzemeleri de pazara taşıdı. Yabani guava reçele dönüştürülürken, daha önce işlenmemiş yeşil çekirdek olarak satılan robusta kahvesi müşterilere yönelik ambalajlarla sunuluyor. Grup ayrıca öğütülmüş kahve, parfüm, vücut peelingi ve aromaterapi mumları gibi kahve ürünleri geliştirdi. Sergilerde ve köy etkinliklerinde yapılan satışlar, ambalaj ve diğer işletme ihtiyaçları için grup fonlarının oluşturulmasına katkı sağladı.

Kuzey Kalimantan’da Noviana Liling ve KUPS Femung Himet’in 19 üyesi, ormanda bulunan ve yaygın olarak tüketilen yiyecekleri daha uzun süre dayanabilen ürünlere dönüştürüyor. Payang ya da kluwek, fermente edilerek karides ezmesi yerine kullanılan, aroması daha yoğun bir ezmeye dönüştürülüyor. Bekai yaprakları kurutulup baharat olarak kullanılmak üzere öğütülüyor; monosodyum glutamata alternatif olarak da değerlendiriliyor. Grup ayrıca hindistan cevizi, dokuma ve örgü ürünleri üzerinde çalıştı; bir zamanlar çürümeye bırakılan kuini mangolarından reçel yapmayı öğrendi.

Noviana, Kuzey Kalimantan’ın yalnızca kadınlardan oluşan ilk sosyal ormancılık işletme grubu Femung Himet’in 2025’te kurulmasına öncülük etti. Üyeler, her birinin katkıda bulunduğu beş hindistan cevizi gibi sınırlı kaynaklarla yola çıktı. Noviana, aldıkları eğitimin daha önce işlemeyi bilmedikleri ürünleri yapmayı öğrenmelerine yardımcı olduğunu söyledi. Grubun çalışmaları, ürün geliştirmenin yalnızca alıcı bulmaktan ibaret olmadığını gösteriyor: Güvenli hazırlama, tutarlı kalite, ambalajlama ve işletme becerileri de önem taşıyor.

Reklam

Yemek gelenekleri, yaşanılan yere dair bilgiyi taşır

Ziyafet menüsü üç bölgenin malzemelerini ve yemek geleneklerini bir araya getirdi. Taze yenildiğinde ekşi olan lobi-lobi, elle yumuşatıldığında daha tatlı hale gelebiliyor ve şurup olarak da hazırlanıyor. Toplulukların ürettiği diğer ürünler arasında jak meyvesi, ananas, orman guavası ve kuini reçelinin yanı sıra ambalajlı kahve de bulunuyor.

Yerel yemekler arasında rattan filizi çorbası, buharda pişirilmiş gadung ile yabani mantar, orman otlarından urap ve payang ile hazırlanan sambal vardı. Bazı yiyeceklerin hazırlanmasında özen gerekiyor. Endonezya’nın bazı bölgelerinde tüketilen bir yumru bitkisi olan gadung, çiğ ya da yeterince işlenmeden yenmesi ağır zehirlenmeye yol açabileceği için suda bekletme ve kurutma dahil uygun işlemlerden geçirilmelidir. Bu örnek, geleneksel yemek bilgisinin yalnızca tariflerden ibaret olmadığını; yerel bitkileri tanıma, hazırlama ve güvenle kullanma konusunda pratik bilgiler de içerdiğini gösteriyor.

Padjadjaran Üniversitesi’nde antropoloji öğretim görevlisi ve Endonezya Gıda Zanaatkârları Derneği’nin kurucu ortağı Hardian Eko Nurseto, farklı orman bölgelerinin kendi ekosistemlerine özgü malzemeleri olduğunu söyledi. Kluwek, Java’da rawon yemeğinde doğrudan baharat olarak kullanılırken Kuzey Kalimantan’da fermente edilerek karides ezmesi gibi kullanılabiliyor. Güney Sumatra’da ise durian fermente edilerek tempoyak yapılıyor.

Yiyecekleri işleme gelenekleri, insanlar ve çevreleri arasındaki ilişkileri de koruyor. Malzemeler yalnızca ticari ürünler olarak görüldüğünde gözden kaçabilen mevsim döngülerini, bitkilere dair bilgiyi ve yerel tercihleri görünür kılıyor. Aynı zamanda bu yiyecekleri yeni kitlelere tanıtmak, gelirden daha fazla payın üretildikleri köylerde kalmasını sağlayan ürünlere talep yaratabiliyor.

JAVARA’nın kurucusu Helianti Hilman, Endonezya gastronomisinin yemek çeşitliliğini ve mutfak kültürünü şekillendiren coğrafyalarla başladığını savunuyor. Ürünlerin kendi topluluklarının dışındaki pazarlarda başarılı olabilmesi için güvenilir kaliteye ve tüketicilerin beğeneceği tatlara sahip olması gerektiğini söyledi. Piyasada yaratılan değer de ürünlerin ardındaki topluluklara ve köylere geri dönmeli.

Sosyal ormancılık, topluluklara gelişmek için zemin sağlıyor

Endonezya’nın sosyal ormancılık programı, köy ormanı uygulamaları da dahil olmak üzere belirlenmiş orman alanlarını toplulukların yönetmesine yasal erişim sağlıyor. Bu uygulamalar 35 yıla kadar sürebiliyor. Amaç, yerel geçim kaynaklarını desteklerken toplulukların ormanları yönetebilmesi. Ancak tek başına erişim, sürdürülebilir bir işletme kurmaya yetmiyor. Grupların ayrıca kurumsal desteğe, işletme becerilerine, ekipmana, finansmana ve pazara ulaşma yollarına ihtiyacı var.

Orman Bakanlığı, 2025’e kadar ülke genelinde yaklaşık 16 bin sosyal ormancılık işletme grubunun katılımıyla topluluklara 8,32 milyon hektar civarında sosyal orman alanını yönetme erişimi sağlamıştı. The Asia Foundation’ın Kadın Orman Koruyucuları programı, dört ilde kadınların 24.292 hektarın yönetimine katıldığını bildiriyor. Programın 2026 verilerine göre ayrıca gelir elde eden kadınların yönettiği 16 orman işletmesi, kadınların yönettiği 11 orman izleme grubu ve pazara erişimi genişleyen 21 işletme bulunuyor.

Program, yerel ortaklarla kurumsal gelişim, liderlik, orman izleme ve odun dışı orman ürünlerinin işlenmesi konularında çalışıyor. Endonezya Gıda Zanaatkârları Derneği ürün geliştirme ve pazara erişimi destekliyor. Gruplar ayrıca mali işlemler ve orman tahribatını, heyelanları, yasa dışı ağaç kesimini ve şifalı bitkileri kaydetmeye yardımcı olabilen akıllı devriye uygulaması gibi araçlar konusunda eğitim aldı.

Bu faaliyetler, işletmeciliği ormanları korumayla ilişkilendiriyor. İzleme çalışmaları, toplulukların yönettikleri alanlardaki değişimleri belgelemesine yardımcı olabilir; gıda ve şifalı bitkilere dair bilgi de nelerin korunduğuna ilişkin ayrıntıları artırır. Ürünleri yerelde işlemek, her şeyi ham madde olarak satmak yerine gelirin daha büyük bölümünün toplulukta kalmasını da sağlayabilir.

Program materyallerine göre daha geniş ağ, dört ilde ve ulusal düzeyde ormanların korunması için çalışan 171 kadını kapsıyor; bunların 42’si karar alma görevlerinde bulunuyor. Kadınların rolleri köyden köye değişiyor: Bazıları işletme gruplarına liderlik ediyor, bazıları ormanlarda devriye geziyor, geleneksel orman kurumlarında görev alıyor ya da köy meclislerine katılıyor. Semende’de Tessa’nın, aile toprağı ve eviyle ilgili sorumlulukları bulunan en büyük kız çocuğuna verilen Tunggu Tubang unvanını taşıması, ormanları korumayla kurduğu bağın bir parçası.

Reklam

Kadınlar yalnızca daha fazla iş değil, kararlarda söz hakkı istiyor

Kadınların orman işletmelerine katılması, orman yönetiminde söz sahibi olmalarını tek başına güvence altına almıyor. Topluluk üyeleri yerel kaynaklara dair ayrıntılı bilgiye sahip olsa da toplantılara, bilgilere ve finansmana erişimden dışlanabiliyor. Buradaki zorluk, kadınların mevcut sorumluluklarına ücretsiz işler eklemek yerine rollerini yetki ve kazanımlarla anlamlı hale getirmek.

The Asia Foundation’da çevresel yönetişim programı sorumlusu Dorta Pardede, orman topluluklarındaki kadınların kendilerine özgü bilgilere sahip olduğunu, ancak bilgiye, karar alma alanlarına ve işletme kaynaklarına eşit erişimlerinin bulunmadığını söyledi. Programın kadınların kurumlardaki konumunu, orman izleme çalışmalarını ve orman işletmelerinin adil yönetimini birlikte ele aldığını belirtti.

“Orman topluluklarındaki kadınlar ormanlar hakkında kendilerine özgü bilgilere sahip. Sorun, bilgiye, karar alma alanlarına ve işletmeleri yürütmek için gereken kaynaklara erişimin henüz eşit olmaması,” dedi Pardede.

Katılımcı illerden örnekler, liderliğin üretimin ötesine nasıl taşınabildiğini gösteriyor. Güney Sumatra’da Ani Tasriah, geleneksel bir orman yönetim kurumunun sekreteri oldu ve bir kadın işletme grubunun kurulmasına yardımcı oldu. Batı Nusa Tenggara’da kahve ve gıda işleme grubuna liderlik eden Marwita, 2026’da köy danışma kuruluna seçildi. Bu tür görevler kadınlara yerel kararlarda resmî bir yer sağlasa da temsil hâlâ eşit değil.

Büyümenin önünde pratik engeller de var. Bazı gruplar hâlâ el aletlerine dayanırken kentlere gönderim maliyetleri ürünlerin taşınmasını pahalı hale getirebiliyor. Kadınlar orman yönetimi toplantılarının dışında kalabiliyor. Program materyallerinde aktarılan verilere göre ülke genelinde 2025’te 15.769 sosyal ormancılık işletme grubundan yalnızca 120’si en yüksek kategoriye layık görüldü. İşletmeleri daha ileri bir hazırlık düzeyine taşımak zaman ve sürekli destek gerektiriyor.

Orman ürünlerine dayalı işletmeler koruma sınavında

Orman ürünlerinin ekonomik değeri, ormanların korunmasına ilişkin kaygılarla birlikte ele alınmalı. Koruma kuruluşu Auriga Nusantara’ya atfedilen verilere göre Endonezya, 2025’te 433.751 hektar doğal orman kaybetti; bu, bir önceki yıla göre yüzde 66’lık artış demek. Kereste plantasyonları, madencilik ve palmiye yağı üretimi için ormanların dönüştürülmesi, bu baskıların arasında gösteriliyor. Ormanlar kesildiğinde ya da bozulduğunda topluluklar hem yabani gıda kaynaklarını hem de yerel bilgiyi yaşatan koşulları kaybedebilir.

Ulusal Gıda Ajansı’na göre Endonezya’da 77’den fazla karbonhidrat kaynağı türü, 228 çeşit sebze ve 389 çeşit meyve bulunuyor. Bu çeşitlilik, çok sayıda potansiyel gıda kaynağı sunuyor ancak ekosistemlere ve bunları nasıl kullanacağını bilen topluluklara bağlı. Küresel gıda sistemleri de sera gazı emisyonlarına önemli ölçüde katkıda bulunuyor. Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü, emisyonların yaklaşık üçte birinin gıda sistemlerinden kaynaklandığını; önemli bir bölümünün tarımsal üretim için ormanların yok edilmesi, yangınlar ve turbalık alanların tahrip edilmesiyle bağlantılı olduğunu tahmin ediyor.

Orman ürünlerine dayalı işletmeler, malzemeleri yabani ya da yerel kaynaklı diye kendiliğinden sürdürülebilir hale gelmiyor. Talep artışı, sorumlu toplamaya, mevsimsel bulunabilirliği gözetmeye ve kaynakların tükenmesini önleyecek tedbirlere eşlik etmeli. Nadir mantarlar gibi ürünlerde yüksek fiyat yerel değeri görünür kılabilir, ancak dikkatli yönetimi de önemli hale getirir. Orman izleme çalışmaları ve topluluk kuralları, gelir elde etme ile kaynakların uzun vadeli sağlığını dengelemeye yardımcı olabilir.

Girişim bu yaklaşımı, doğal kaynakları koruyup topluluk sistemlerini güçlendirirken geçim sağlamayı amaçlayan yenileyici ekonomi olarak tanımlıyor. Uygulamada bu, grupların ormanların karşılayabileceğinden fazla ürün toplamaya zorlanmadan güvenilir pazarlara ulaşması demek. Ayrıca kadınların ne üretileceği, ne kadar ürün toplanacağı ve gelirin nereye gideceği konusundaki kararlara katılması anlamına geliyor.

Jakarta’dan Bangkok’a

Puan Rimba ziyafeti, yiyecekleri tanıtan bir etkinlikten fazlası olarak tasarlandı. Kent sakinlerini orman topluluklarının ürünleriyle tanıştırırken her tabağı bu ürünleri toplayan, işleyen ve izleyen kişilerle ilişkilendirdi. Bazı ürünler yerel pazarlarda ve sosyal medyada satılırken bazıları festivallerde, kafelerde, seçkin mağazalarda ve otellerde yer aldı. Orman gastronomisi, Kuzey Kalimantan’daki nehir yolculukları ve Batı Nusa Tenggara’daki köy sofraları dahil ekoturizmle de ilişkilendirildi.

Yedi kadının 3 ve 4 Ekim 2026’da deneyimlerini ve ürünlerini Bangkok İklim Eylem Haftası’na taşıması planlanıyor. “Ormanı Gözetmek, Geleceği Büyütmek” başlıklı programda kadınların liderliği, orman izleme, savunuculuk ve orman ürünlerine dayalı geçim kaynakları ele alınacak; Bangkok’ta Endonezya malzemeleri de tanıtılacak.

Uluslararası ziyaret, kadınlara yalnızca yiyecekler hakkında değil, orman yönetimi hakkında da konuşabilecekleri bir platform sunuyor. Ürünleri yeni alıcıların ilgisini çekebilir; köylerdeki çalışmalara dair anlatımları ise iklim eyleminin toprak, geçim kaynakları ve gıda sistemleriyle nasıl bağlantılı olduğunu gösterebilir. Başarı, görünürlüğün kalıcı pazar erişimine ve ormanlarının geleceğini şekillendiren kararlarda daha fazla söz sahibi olmaya dönüşüp dönüşmediğiyle ölçülecek.

Özet

  • Güney Sumatra, Kuzey Kalimantan ve Batı Nusa Tenggara’dan yedi kadın, 30 Eylül 2026’da Jakarta’daki bir ziyafette orman ürünlerini ve yerel bilgilerini tanıttı.
  • Kadınların yönettiği gruplar payang, bekai yaprakları, yabani guava, jak meyvesi ve lobi-lobi gibi malzemeleri baharat, reçel, şurup ve ambalajlı kahve gibi ürünlere dönüştürüyor.
  • Kadın Orman Koruyucuları programı, dört ilde kadınların 24.292 hektar ormanın yönetimine katıldığını; gelir elde eden 16 işletme ile kadınların yönettiği 11 izleme grubu bulunduğunu bildiriyor.
  • Pazarların büyümesi; işleme becerilerine, işletme desteğine ve sorumlu toplamaya bağlı. Kadınlar da kaynaklara ve karar alma süreçlerine adil erişim için mücadele ediyor.
  • Yedi temsilcinin çalışmalarını 3 ve 4 Ekim 2026’da Bangkok İklim Eylem Haftası’nda paylaşması planlanıyor.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir