Fırsat kaybıyla ölçülen bir kalkınma sorunu
Pakistan’daki toplumsal cinsiyet eşitsizliği sınıflarda, iş yerlerinde, siyasi partilerde, kamu kurumlarında ve ailelerin mülkiyet kayıtlarında görülüyor. Kadınlar eğitim ve resmî temsilde ilerleme kaydetti; ancak pek çoğu bu kazanımları güvenceli işe, varlıklar üzerinde söz sahibi olmaya ya da kamusal kararlar üzerinde yetkiye dönüştüremiyor. Bunun sonucunda hem bireysel yaşamlar hem de ülkenin ekonomik ve kurumsal kapasitesi kısıtlanıyor.
İçindekiler
Pakistan’ın 2024-25 Hanehalkı Bütünleşik Ekonomik Araştırması’na göre 10 yaş ve üzerindekiler arasında okuryazarlık oranı yüzde 63’tü. Bu oran erkeklerde yüzde 73, kadınlarda yüzde 54 olarak kaydedildi. Kırsal ve kentsel kadınlar arasındaki fark daha da büyük: Kırsal kesimdeki kadınların yüzde 44’ü, kentlerdeki kadınların ise yüzde 68’i okuryazardı. Okuryazarlık, okuyabilmenin ötesinde sonuçlar doğurur. Bir kişinin sözleşmeyi anlayıp anlayamayacağını, dijital bir hizmeti kullanıp kullanamayacağını, bir haktan yararlanıp yararlanamayacağını ya da afet uyarısına göre harekete geçip geçemeyeceğini etkileyebilir.
Kadınların ekonomik hayata katılımı daha da düşük. Dünya Bankası’nın toplumsal cinsiyet verilerine göre kadınların iş gücüne katılımı 2025’te yüzde 24 iken erkeklerde bu oran yüzde 80,1’di. Bu ölçüt, çalışan ya da aktif olarak iş arayan kişileri kapsıyor. Ücretsiz ev içi emeğin ekonomik değerini bütünüyle yansıtmıyor; araştırmalar kayıt dışı işlerin bir bölümünü de gözden kaçırabiliyor. Bununla birlikte, Pakistan’ın zaman kullanımına ilişkin verilerinden yararlanan araştırmalar, yalnızca eksik sayımın, kadınların daha iyi ücretli pek çok işin bulunduğu ev dışındaki düşük çalışma oranını açıklayamayacağını gösteriyor.
Bu eşitsizlik yalnızca kadınların gerekli becerilere sahip olup olmadığıyla ilgili değil. Becerilerini hangi koşullarda kullanabildiklerini yansıtıyor: bakım sorumlulukları, hareket ve güvenlik kısıtları, düşük ücretler, finansmana ve mülkiyete sınırlı erişim ve hangi işlerin uygun olduğuna dair beklentiler. Bu koşullar, daha iyi eğitimin neden kendiliğinden daha fazla ekonomik bağımsızlık ya da etki getirmediğini de açıklamaya yardımcı oluyor.
Eğitim ve istihdam neden ayrışıyor?
Pakistan’da yükseköğretim dâhil eğitim göstergeleri iyileşti, ancak istihdam bu ilerlemeye ayak uyduramadı. Araştırma materyallerinde atıfta bulunulan Dünya Ekonomik Forumu’nun 2026 raporunda Pakistan, Küresel Cinsiyet Uçurumu Endeksi’nde 145 ekonomi arasında 143’üncü, ekonomik katılım ve fırsat alanında ise 144’üncü sırada yer alıyor. Aynı rapor, eğitim düzeyindeki eşitlikte kayda değer bir iyileşme olduğunu belirtiyor. Bu karşıtlık, zorlu bir geçiş sürecine işaret ediyor: Eğitimi tamamlamak, erişilebilir, yeterli ücretli ya da toplumsal açıdan kabul gören bir işi garanti etmiyor.
Kadınların ve ailelerin anlattıkları, kötü çalışma koşullarının iş gücüne katılım isteğini nasıl zayıflatabileceğini gösteriyor. Aktarılan bir örnekte matematik alanında üniversite diploması olan iki kız kardeş, bir okulda ayda 15 bin rupi karşılığında öğretmenlik yapıyordu. Bir eğitim uzmanı, Pencap’taki başka bir kentte kadın öğretmenlerin ayda yalnızca 4 bin 500 rupi alabildiğini, ödemelerin bazen iki ay geciktiğini anlattı. Bu ücretler, yol masraflarını, çocuk bakımını ve ev dışında çalışmanın toplumsal maliyetini karşılamayı daha da güçleştirebilir.
Bu deneyimlere, ücret eşitsizliğini ortaya koyan daha geniş kapsamlı bulgular eşlik ediyor. Sunulan iş gücü piyasası analizinde atıfta bulunulan araştırmalar, eğitim düzeyleri benzer ve karşılaştırılabilir işlerde çalışan kadınların da erkeklerin kazancının yaklaşık yüzde 72’sini elde ettiğini tahmin ediyor. İş yerinde ve işe gidiş gelişlerde taciz, toplu taşımanın yetersizliği ve işverenlerin kötü uygulamaları seçenekleri daha da daraltabiliyor. Aktarılan kaygılardan biri, bazı özel okulların öğretmenlerin orijinal diplomalarını ellerinde tutarak daha iyi işlere geçmelerini zorlaştırması.
Toplumsal normlar hem kadın emeğine yönelik talebi hem de kadınların mevcut işleri kabul etme imkânını şekillendiriyor. Kadınlar telefon kullanmaları, tek başlarına seyahat etmeleri ya da erkeklerle düzenli iletişim kurmayı gerektiren işlerde çalışmaları nedeniyle baskıyla karşılaşabiliyor. Bunun sonucunda, mezun kadınlar için bile kabul edilebilir mesleklerin kapsamı daralabiliyor. Ücretlerin düşük ve iş güvencesinin zayıf olduğu durumlarda aileler bu baskılara karşı çıkmanın sağlayacağı faydayı sınırlı görebiliyor.
Ücretsiz bakım sorumlulukları zamanı ve seçenekleri kısıtlıyor
Kadınlar ücretli işlerin yanı sıra, ev işi ve bakım sorumluluklarının büyük ve eşitsiz bir bölümünü de üstleniyor. Özgün materyalde atıfta bulunulan BM Kadın Birimi verilerine göre 10 yaş ve üzerindeki kadınlar ve kız çocukları zamanlarının yüzde 19,9’unu ücretsiz ev işi ve bakım işlerine ayırırken erkeklerde bu oran yüzde 1,8. Başka bir analiz, kadınların ev işleri ve bakım için günde beş saatten fazla, erkeklerin ise yaklaşık yarım saat harcadığını belirtiyor. Analize göre kadınlar ücretli işe başladıklarında ev işlerinden yalnızca 37 dakika daha az sorumlu oluyor.
Bakım temel bir emektir; ancak haneler ve kamu hizmetleri bu emeğin çoğunu kadınlara yüklediğinde eğitim, ücretli iş, girişimcilik ve toplumsal katılım için ayırabilecekleri zamanı kısıtlar. Bir kreş, yükün bir bölümünü hafifletebilir; ancak yemek yapma, ev işlerini planlama ya da çocukların sorumluluğunu tek başına yeniden dağıtamaz. Kadınlar yine de terfi fırsatlarını geri çevirebilir, daha az talepkâr işlere geçebilir ya da işlerini tamamen bırakabilir.
Pakistan’ın 2023 tarihli Kreş Merkezleri Yasası, en az 70 çalışanı olan iş yerlerinin kreş hizmeti sunmasını şart koşuyor; Pencap da merkez açan kuruluşlara destek sağlıyor. Bu tür önlemler somut bir engeli ele alıyor; ancak etkileri erişime ve hizmet kalitesine, ayrıca işverenlerin ve ailelerin bakım sorumluluklarını daha adil paylaşmasına bağlı. Beceri programlarının da gerçek işlere, adil ücretlere ve kariyer ilerlemesine bağlanması gerekiyor. Tek başına eğitim, güvensiz bir işe gidiş geliş yolunu güvenli hâle getiremez ya da kadınları dışlayan bir işe alım sistemini değiştiremez.
Kadın istihdamı ekonominin daha güvencesiz kesimlerinde de yoğunlaşıyor. Özgün materyale göre çalışan kadınların yüzde 68’i tarımda yer alırken Dünya Bankası verileri, kırılgan istihdamdaki kadınların oranını yüzde 73,2, erkeklerinkini ise yüzde 50,4 olarak veriyor. İş gücü analizinde atıfta bulunulan araştırmalar, çalışan kadınların yüzde 78’inin kayıt dışı sektörde bulunduğunu tahmin ediyor. Tarımda kadınların yüzde 76’sı ücretsiz aile işçisi olarak tanımlanıyor; sektörler genelinde ücretli çalışan kadınların yüzde 60’ı ise istihdam yardımlarından yararlanamadıkları geçici sözleşmelerle çalışıyor.
Bu rakamlar, katılım oranındaki artışın neden mutlaka söz sahibi olma gücünde artış anlamına gelmediğini açıklamaya yardımcı oluyor. Çalışmak gelir ve hane içi kararlarda daha güçlü bir söz hakkı sağlayabilir; ancak ücretsiz aile işçiliği ve güvencesiz işler kadınları kazançları, hakları ya da geleceklerini planlama imkânları üzerinde denetimden yoksun bırakabilir.
Siyasi temsil yetki getiriyor mu?
Pakistan Ulusal Meclisi’ndeki sandalyelerin yaklaşık yüzde 21,7’sinde kadınlar oturuyor. BM Kadın Birimi, yerel yönetimlerde 23 bin 852 seçilmiş kadının görev yaptığını; kadınların yerel müzakere organlarının üyelerinin yaklaşık yüzde 16’sını oluşturduğunu bildiriyor. Kadınlara ayrılan sandalyeler, kadınların yasama organlarında varlık göstermesini sağladı. Bu uygulamanın geçmişi, temsilin kendiliğinden ve istikrarlı biçimde artmadığını da gösteriyor.
Pakistan başlangıçta federal yasama organında 10 yıl boyunca kadınlara 10 sandalye ayırmış, bu sürede siyasi katılımın yerleşmesini beklemişti. Düzenlemenin süresi dolduğunda kadınların temsili keskin biçimde geriledi. 2002 tarihli Yasal Çerçeve Kararnamesi, Ulusal Meclis’te kadınlara ayrılan 60 sandalyeyi yeniden yürürlüğe koydu; bu uygulama hâlâ sürüyor. Genel seçim bölgelerinden seçilen kadınların sayısı ise görece az. Dolayısıyla temsil, eşit koşullarda seçim bölgelerinde siyaset yapma imkânından ziyade kısmen ayrılmış sandalyelere bağlı kalıyor.
Parti yönetimindeki kadınların oranı daha da düşük. Özgür ve Adil Seçim Ağı’nın (FAFEN), Pakistan Seçim Komisyonu’nun internet sitesinde yayımlanan parti içi seçim belgelerine ilişkin analizine göre, 2018-2025 arasında 138 partide seçilen 3 bin 100’ü aşkın yöneticinin yalnızca yüzde 7’si kadındı. Yetmiş üç partide hiçbir kadın yönetici yoktu. Kayıtlı 167 partinin 138’ine ait belgeler erişilebilir durumdaydı. Bu nedenle rakamlar, her partinin güncel yapısını değil, incelenebilen kayıtları yansıtıyor.
2017 tarihli Seçimler Yasası, siyasi partilerin merkez yöneticileri ve yürütme kurullarına ilişkin bilgileri yayımlayıp sunmasını şart koşuyor. Yasa, partilerin genel seçim bölgelerindeki adaylarının en az yüzde 5’ini kadınlardan seçmesi şartı dâhil, kadınların katılımını desteklemeyi amaçlayan önlemler de içeriyor. Yasal bir asgari oran siyasete giriş fırsatı yaratabilir; ancak kadınların bu kurala uymanın ötesinde etkili olabilmesi, partilerin aday seçimi, iç yönetimi ve kaynaklar üzerindeki denetimine bağlı.
Kadınlar üst düzey kamu kurumlarında da hâlâ çok az temsil ediliyor. Ulusal Meclis’in toplumsal cinsiyet eşitliğinin ana akımlaştırılmasına yönelik komitesi, 2025’te kadınların hukuk kurumları, sivil silahlı kuvvetler ve İçişleri Bölümü çalışanlarının yüzde 0,93’ünü; genel üniversitelerdeki rektörlerin ise yüzde 5’ini oluşturduğunu bildirdi. İdari İşler Bölümü’nün yaptığı sayımda kadınlar federal kamu görevlilerinin yüzde 5,23’üydü; kadın kamu görevlilerinin yüzde 26,06’sı 17-22. derecelerde yer alıyordu. Bu sayım eski olduğundan güncel çalışan sayısı değil, bir referans noktası olarak değerlendirilmelidir. Yine de kadınları üst düzey görevlere alıp yükseltmenin önündeki güçlüğün boyutunu gösteriyor.
Yasal mülkiyet, denetim hakkı getirmeyebilir
Kadınların ekonomik konumu, varlıklara sahip olup olamadıklarına ve bunları denetleyip denetleyemediklerine de bağlı. Sunulan haberlerde atıfta bulunulan Sürdürülebilir Kalkınma Politikası Enstitüsü araştırmasına göre, 15-49 yaş aralığında daha önce evlenmiş kadınların yalnızca yaklaşık yüzde 2’si tek başına ya da ortak olarak toprağa sahipti; çalışan kadınların yüzde 67’si tarımda çalışıyordu. Ankete katılan kadınların yüzde 97,2’si hiç toprak ya da ev miras almadığını belirtti. Aradaki fark çarpıcı: Pek çok kadın, pay sahibi olmadan toprakta çalışıyor.
Mianwali bölgesinden Farheen Bibi’nin adı, babasının ölümünden üç yıl sonra, babasından kalan mülkün kâğıt üzerindeki sahibi olarak kayda geçirildi. Ancak arazinin zilyetliğini ya da gelirini hiçbir zaman elde edemedi. Erkek kardeşleri pay vermeyi reddedince konuyu açmayı bıraktı ve mahkemeye başvurmadı. Bir başka kadın olan Ambreen Fatima ise aile ilişkilerini bozduğu düşüncesine kapılmaktan korktuğu için miras konusunu erkek kardeşlerine sormaktan kaçındığını söyledi.
Bu anlatılar, yasal hak ile uygulamadaki denetim arasındaki farkı ortaya koyuyor. Kadınlar aile içi huzuru korumaları yönünde baskı görebilir, hak talebinde bulunmak için bağımsız gelirden yoksun olabilir ya da tapu kayıtları ve mahkemeler arasında yolunu bulmakta zorlanabilir. Pencap’ta toprak sahibi 12 haneyi inceleyen 2024 tarihli bir araştırma, kadınların toprak üzerinde resmî mülkiyet ya da erişim hakkına sahip olabildiğini, ancak ekim, ürün satışı ve gelir konularında sınırlı söz hakkı bulunduğunu ortaya koydu. Yasal tanınma ilk adımdır; maddi bağımsızlık getirip getirmediğini ise fiilî zilyetlik, karar alma gücü ve gelirden alınan pay belirler.
Bu ayrım, tarımda çalışan kadınlar ve aileleri için önem taşıyor. Toprak üzerinde güvence altına alınmış hakları olmayan kadınlar, kredi için teminat gösterme, hane kaynakları üzerinde pazarlık etme ve evlilik ya da aile ilişkileri değiştiğinde seçeneklerini koruma bakımından daha dezavantajlı olabilir. Bu nedenle miras haklarının uygulanması, resmî düzenlemelerin yanı sıra erişilebilir hukuki destek ve etkili tapu idaresi gerektiriyor.
Dijital ekonomi kadınları kapsayabilir mi?
Teknoloji ve yapay zekâ Pakistan’ın ihracatında, istihdamında ve kamu hizmetlerinde giderek daha merkezi bir yer tutuyor; ancak kadınlar teknoloji iş gücünde yeterince temsil edilmiyor. Tahminler farklılık gösteriyor: Pakistan Yazılım Evleri Birliği’nin daha önceki araştırmasında kadınların bilişim teknolojileri iş gücündeki oranı yaklaşık yüzde 14, yöneticiler arasındaki oranı ise yüzde 13 olarak verilmişti. Sektörün daha güncel bir analizi ise kadınların temsil oranını yaklaşık yüzde 17 olarak tahmin ediyor. Bu araştırmalar kapsamlı ve güncel çalışan sayımları değil; ancak her ikisi de, özellikle yönetim kademelerinde, kayda değer bir eşitsizliğe işaret ediyor.
Engeller arasında mentorlara ve mesleki ağlara sınırlı erişim, bakım sorumlulukları, kariyer arasından sonra işe dönmenin güçlüğü ve kadın girişimcilerin finansmana ve müşterilere eşit biçimde erişememesi yer alıyor. Dijital uçurum, internete bağlanıp bağlanamamaktan da ibaret değil. Teknoloji analizinde atıfta bulunulan GSMA verilerine göre kadınların mobil internet kullanımı 2023’te yüzde 33’ten 2024’te yüzde 45’e yükseldi ve yaklaşık sekiz milyon kadın çevrim içi oldu. Buna karşın mobil internet kullanan kadınların yüzde 35’i internete yalnızca başka birinin telefonu üzerinden erişti; erkeklerde bu oran yüzde 6’ydı. Telefonu paylaşmak mahremiyeti, bağlantının sürekliliğini ve eğitim ya da çalışma için ayrılabilecek zamanı kısıtlayabilir.
Yapay zekâ ekonomisi açısından bu farkın sonuçları var. Kadınların yalnızca başkalarının tasarladığı ürünleri kullanması değil, yazılımcı, araştırmacı, tasarımcı, girişimci ve politika yapıcı olarak teknoloji geliştirme ve onu şekillendirme fırsatı bulması gerekiyor. İş gücünün büyük bir bölümü dışarıda kalırsa ülke becerilerden yoksun kalır, şirketler de daha dar bir yetenek havuzundan çalışan seçmek zorunda olur. 10Pearls’ün 2017’de başlattığı Women Tech Quest gibi girişimler, kadınların yarışmalara ve mesleki ağlara katılmasını sağladı; şirket, katılımcılardan 70’ten fazlasının daha sonra bünyesinde işe başladığını bildiriyor. Bu tür programlar kapı açabilir; ancak işe alım, terfi, iş yeri esnekliği ve sermayeye erişimdeki değişimlerle desteklenmelidir.
İklim direnci kapsayıcılığa bağlı
İklim baskısıyla karşı karşıya olan bir ülkede kadınların katılımı özellikle önem taşıyor. Dünya Bankası, iklim risklerinin, çevresel bozulmanın ve hava kirliliğinin Pakistan’ın gayrisafi yurt içi hasılasını 2050’ye kadar en az yüzde 18-20 azaltabileceğini tahmin ediyor. Kadınlar hanelerin su, gıda ve enerji ihtiyaçlarını çoğu zaman yönetirken toprağa, finansmana ve ulaşıma; afet planlaması yapan ya da uyum bütçelerini dağıtan kurumlara ise daha sınırlı erişebiliyor.
Bu dengesizlik, hanelerin sellere, aşırı sıcağa, su kıtlığına, gıda güvencesizliğine ve yerinden edilmeye karşı hazırlığını zayıflatabilir. Kadınların hanelerin ve toplulukların ihtiyaçlarına dair bilgisi planları iyileştirebilir; bütçeler ve kaynaklar üzerindeki yetkileri ise yardımların ihtiyaç sahiplerine ulaşmasını sağlayabilir. Kadınları bir istişareye davet etmek, kararlar üzerinde etkili olmalarını sağlamakla aynı şey değildir.
Pakistan’ın kalkınma çabaları yalnızca okula kayıt oranları, eğitim sertifikaları ya da doldurulan sandalyelerle değerlendirilemez. Kadınların gelir elde edip denetleyip denetlemediği, güvenceli işlerde çalışıp çalışmadığı, mülk sahibi olup onu yönetip yönetmediği, kamu kurumlarına ve şirketlere liderlik edip etmediği, siyasi partilerin kararlarını şekillendirip şekillendirmediği ve iklim önceliklerinin belirlenmesine katkı sunup sunmadığı da izlenebilir. Toplumsal cinsiyete göre ayrıştırılmış daha iyi veriler, kadınların kurumlara nerede katıldığını ve liderliğe giden yolda nerede önlerinin kesildiğini görmeyi kolaylaştırır.
Özetle
- Kadınların iş gücüne katılımı 2025’te yüzde 24’tü; bu oran erkeklerinkinden çok düşüktü.
- Kadınlar ücretsiz bakım işlerinin çok daha büyük bir bölümünü üstleniyor; güvencesiz işlerde ve tarımda yoğunlaşıyor.
- Ulusal Meclis sandalyelerinin yaklaşık yüzde 21,7’sinde kadınlar oturuyor; ancak erişilebilir seçim kayıtlarında incelenen parti yöneticilerinin yalnızca yüzde 7’si kadındı.
- Yasal miras hakları, mülkün zilyetliğine, denetimine ya da gelirine erişim anlamına her zaman gelmiyor.
- Kadınların dijital araçlara, güvenceli işlere ve üst düzey görevlere erişimi, Pakistan’ın teknoloji ekonomisini kurma ve iklim risklerine karşılık verme kapasitesini etkileyecek.






