Mahkemeler yapay zekâyı değerlendirirken insan yargısı merkezde kalıyor
Başbakanlık Ofisi (Güvenlik ve Hukuk) Bakanı Dato Seri Setia Awang Haji Sufian bin Haji Sabtu, Gadong’da düzenlenen bölgesel hukuk konferansında yaptığı konuşmada, yapay zekânın Brunei’deki Şeriat Mahkemelerinin davaları yönetmesine, hukuki konularda araştırma yapmasına ve hizmetleri daha hızlı sunmasına yardımcı olabileceğini, ancak her kararda yetkinin hâkimlerde kalması gerektiğini söyledi.
İçindekiler
- Mahkemeler yapay zekâyı değerlendirirken insan yargısı merkezde kalıyor
- Yapay zekâ mahkeme çalışmalarına ne katabilir?
- Doğruluk ve gizlilik neden başlıca kaygılar arasında?
- Brunei’nin politikaları başlangıç noktası oluşturuyor
- Hukuk kurallarının gelişmelere ayak uydurması gerekebilir
- Bölgesel iş birliği ve eğitim gündemde
- Kamu güveni, hesap verebilir kullanıma bağlı
- Öne Çıkanlar
Dördüncü Nusantara Şeriat Yargı ve Hukuk Konferansı 2026’nın açılışında konuşan bakan, yapay zekânın insan yargısının yerine geçen bir unsur değil, destekleyici bir araç olarak görülmesi gerektiğini belirtti. Dava özetleri, hukuki kaynaklar, çeviriler ve taslak belgeler gibi çıktılar, özellikle insanların haklarının söz konusu olduğu durumlarda kullanılmadan önce sorumlu mahkeme personeli tarafından kontrol edilmeli ve doğrulanmalı.
Bakan, mahkeme kararlarının sorumluluğunun insanlarda kalması gerektiğini söyledi. Yargısal değerlendirme, içtihat ve nihai kararlar hâkimlere aittir. İçtihat, üzerinde dikkatle düşünülmüş bir yargı gerektiren sorulara İslam hukuk ilkeleri uygulanırken yetkin âlimler veya hâkimler tarafından yapılan gerekçeli yorumlamayı ifade eder.
İlk kez Brunei’de, The Rizqun International Hotel’de düzenlenen konferans, Brunei, Malezya, Endonezya ve Singapur’dan delegeleri ve konuşmacıları bir araya getiriyor. Önceki konferanslar 2016, 2020 ve 2023’te Malezya’da düzenlenmişti. Katılımcılar, bölge genelinde hukuk uygulamalarını ve Şeriat adaletinin gelecekteki gelişimini ele alıyor.
Yapay zekânın mahkemeler açısından cazibesi pratik faydalarından kaynaklanıyor. Personelin dosyaları düzenlemesine, ilgili kaynakları bulmasına ve rutin idari işleri yürütmesine yardımcı olarak gecikmeleri azaltabilir ve hizmetlere erişimi kolaylaştırabilir. Brunei Şeriat Mahkemeleri, e-Syariah sistemiyle dijital hizmetlere geçiş yönünde adımlar attı. Kullanımı düzenlenip denetlendiği takdirde yapay zekâ bu dijital altyapıyı geliştirebilir.
Yapay zekâ mahkeme çalışmalarına ne katabilir?
Hukuk alanında yapay zekâ araçları büyük miktarda metni işleyebilir; özetler, çeviriler veya yanıt taslakları oluşturabilir. Dikkatli kullanıldığında bu işlevler, mahkeme görevlilerinin bilgiye ulaşmasına ve iş yüklerini yönetmesine yardımcı olabilir. Ancak bunlar, hukuki bir iddianın doğru olduğunu ya da bir belgenin gerçek olduğunu kanıtlamaz. Akıcı görünen bir yanıt yine de hatalar içerebilir.
Bu ayrım mahkemelerde önem taşır; çünkü yanlış bir atıf veya eksik bir özet, bir konunun nasıl değerlendirildiğini etkileyebilir. Bakan, yapay zekâ sistemlerinin var olmayan davalara veya kaynaklara atıflar da dâhil olmak üzere, inandırıcı görünen ancak hatalı bilgiler üretebildiği uyarısında bulundu. Yetkili hukuk kayıtları üzerinden doğrulama yapılması hâlâ gerekiyor.
Hız, hukuki akıl yürütme ihtiyacını da ortadan kaldırmaz. Hâkim; olguları, uygulanacak hukuku ve tarafların sunduğu iddiaları tartmalıdır. Yapay zekâ sistemi bilgilerin işlenmesine yardımcı olabilir ancak bir kararın sonuçlarının sorumluluğunu üstlenemez. Bu nedenle insan denetimi, son aşamada yerine getirilen bir formaliteden ibaret değildir: Üretilen materyalin güvenilir ve uygun olup olmadığının sorumlu bir görevli tarafından sınandığı aşamadır.
Doğruluk ve gizlilik neden başlıca kaygılar arasında?
Şeriat Mahkemelerindeki, özellikle aile davalarındaki konular son derece kişisel ayrıntılar içerebilir. İlişkiler, çocuklar, mali durum veya özel anlaşmazlıklarla ilgili bilgilerin dikkatle korunması gerekir. Yeterli güvenlik önlemleri olmadan bu kayıtların bir yapay zekâ hizmetine aktarılması, bilgilerin mahkemenin amaçladığı kullanımın ötesinde açığa çıkmasına yol açabilir. Mahkeme politikalarının hangi verilerin araçlar tarafından işlenebileceğini, bu verilere kimlerin erişebileceğini ve verilerin ne kadar süreyle saklanacağını ele alması gerekecek.
Bakan ayrıca deepfake ses, görüntü ve videolar da dâhil olmak üzere üretilmiş içeriklere dikkat çekti. Deepfake, bir kişinin söylemediği veya yapmadığı bir şeyi söylemiş ya da yapmış gibi göstermek için yapay zekâyla üretilen veya değiştirilen medyadır. Bunların giderek yaygınlaşması, özellikle bir kayıt delil olarak sunulduğunda, dijital materyalin gerçek olup olmadığını değerlendirmeyi zorlaştırabilir.
Brunei bakanı, benzer teknolojilerin çevrim içi dolandırıcılıklarda ve sınır aşan suçlarda kötüye kullanılmasına da değindi. Mahkemeler açısından mesele yalnızca bir dosyanın inandırıcı görünüp görünmediği değildir. Mahkemenin dosyanın kaynağını, değiştirilip değiştirilmediğini ve başka hangi delillerin onu desteklediğini değerlendirmesi gerekebilir. Bu sorular, delilin, onu sunan tarafın iddia ettiği şey olduğunu ortaya koyma süreci olan doğrulamayı ilgilendirir.
Dijital deliller kendiliğinden güvenilmez değildir; aynı şekilde bir video ya da belge de kendiliğinden gerçek sayılmaz. Mahkemelerin, tarafların materyale itiraz etmesine ve hâkimlerin delilin ağırlığını değerlendirmesine imkân veren usullere ihtiyacı vardır. Mevcut kuralların, yapay zekâyla üretilmiş ve değiştirilmiş içeriklerin yanı sıra diğer dijital delil biçimlerini de kapsayıp kapsamadığının gözden geçirilmesi gerekebilir.
Brunei’nin politikaları başlangıç noktası oluşturuyor
Brunei, yapay zekânın sorumlu kullanımına ilişkin ulusal rehberler yayımladı. Brunei Darussalam Bilgi ve İletişim Teknolojileri Endüstrisi Kurumu, 2025’te Brunei Darussalam Yapay Zekâ Yönetişimi ve Etik Rehberi’ni yayımladı. Bu yıl yayımlanan ikinci baskıda, istemlere yanıt olarak yeni metin, görüntü veya başka içerikler üreten sistem türü olan üretken yapay zekâya ilişkin rehberler de yer alıyor.
2025 Kişisel Verilerin Korunması Kararnamesi de kişisel bilgilere yönelik korumaları güçlendiriyor. Bakan, hukuk mahkemelerinin 2025’te yargı görevlileri için yapay zekâ kullanımına ilişkin rehberler yayımladığını, mahkeme kullanıcılarına yönelik rehberlerin ise hazırlandığını söyledi. Sivil hukuk mahkemeleri ile Şeriat Mahkemelerinin deneyimlerinin paylaşılması çağrısında bulunan bakan, bölgedeki diğer ülkelerin de benzer girişimlerde bulunduğunu belirtti.
Ulusal rehberler bir temel sağlıyor, ancak mahkemelerin yargı çalışmalarına uygun kurallara da ihtiyacı var. Açık standartlar, hangi görevlerde yapay zekâ kullanılabileceğini, ne düzeyde insan denetimi gerektiğini, hassas dava bilgilerinin nasıl ele alınacağını ve hata veya kötüye kullanımın nasıl bildirileceğini belirleyebilir. Bu standartların İslam hukuk ilkelerine ve geçerli ulusal ve bölgesel çerçevelere de uygun olması gerekiyor.
Hukuk kurallarının gelişmelere ayak uydurması gerekebilir
Bakan, Brunei’nin mevcut Şeriat usul ve delil hukukunun dijital delilleri ve yapay zekâyla üretilen veya değiştirilen içerikleri yeterince kapsayıp kapsamadığının incelenmesi çağrısında bulundu. Usul kuralları davaların mahkemede nasıl ilerleyeceğini, delil kuralları ise hangi materyallerin sunulabileceğini ve nasıl değerlendirileceğini düzenler.
Bu kuralların gözden geçirilmesi, yapay zekâ delillerinin otomatik olarak kabul edilmesi veya dışlanması anlamına gelmiyor. Amaç, bu delillerin ele alınması için sağlam bir zemin oluşturmak: Gerçekliklerinin nasıl sınanabileceğini, taraflara hangi bilgilerin verilmesi gerektiğini ve hâkimlerin güvenilir materyali üretilmiş veya değiştirilmiş içerikten nasıl ayırt edebileceğini belirlemek.
Bu çalışmalar Şeriat Mahkemeleri, Başsavcılık, Devlet Müftülüğü ve ilgili diğer kurumlar arasında eşgüdüm gerektirecek. Bakan, bu iş birliğini Brunei Vizyonu 2035 ve ülkenin Malay İslam Monarşisi değerleriyle ilişkilendirdi. Hukuk, din ve teknoloji kurumları arasındaki ortak çalışma, mahkeme uygulamalarının hem pratikte işleyebilir hem de Brunei’yi yöneten çerçevelerle uyumlu olmasına yardımcı olabilir.
Bölgesel iş birliği ve eğitim gündemde
Nusantara konferansı, dört ülkeden yetkililere yaklaşımlarını karşılaştırabilecekleri bir platform sunuyor. Hukuk sistemleri arasındaki farklılıklar nedeniyle bir ülkenin kuralları başka bir ülkeye doğrudan aktarılamaz. Yine de katılımcılar ortak güvenlik önlemlerini tartışabilir, yapay zekâ kullanımına ilişkin deneyimlerini paylaşabilir ve iş birliğinin fayda sağlayabileceği alanları belirleyebilir.
Bakan, toplantının Şeriat adaletinde yapay zekânın etik kullanımına yönelik ortak ilkeler de dâhil olmak üzere pratik öneriler ortaya koymasını umduğunu belirtti. Ayrıca eğitim alanında ve uzmanlık paylaşımında daha fazla iş birliği çağrısı yaptı; hâkimler, yazı işleri müdürleri ve mahkeme görevlileri için yapay zekâ okuryazarlığının öncelikler arasında olduğunu söyledi.
Bu eğitim, mahkeme personelinin bir sistemin güvenilmez olabileceğini fark etmesine, üretilen atıf ve özetleri kontrol etmesine ve gizli bilgileri korumasına yardımcı olacaktır. Ayrıca yapay zekâ çıktısını kullanan yetkilinin sorumluluğunun sürdüğünü açıklığa kavuşturacaktır. Bu beceriler ve güvenlik önlemleri olmadan işlemlerin hızlanması, doğruluk veya kamu güveni pahasına gerçekleşebilir.
Kamu güveni, hesap verebilir kullanıma bağlı
Brunei’deki tartışma, yeni teknolojileri benimseyen mahkemelerin karşı karşıya olduğu daha geniş bir sorunu yansıtıyor: Yargı kararlarına meşruiyet kazandıran ilkeleri zayıflatmadan hizmetleri daha verimli hâle getirmek. Yapay zekâ idari işlere ve araştırmaya destek olabilir, ancak hukuki yetki hâlâ kararlarını açıklayabilen ve bu kararların hesabını verebilen insan hâkimlerdedir.
Şeriat yargısı açısından bu denge; özel bilgilerin korunmasını, dijital delillerin dikkatle incelenmesini ve teknolojinin İslam hukukuyla tutarlı biçimde kullanılmasını da kapsıyor. Bölgesel iş birliği, pratik standartların geliştirilmesine katkı sağlayabilir; bunların uygulanmasından ise yerel yasalar ve kurumlar sorumlu olmaya devam eder.
Öne Çıkanlar
- Brunei Şeriat Mahkemeleri, dava yönetimi, hukuki araştırma ve kamu hizmetlerini desteklemek için yapay zekâdan yararlanabilir; ancak yapay zekâ hâkimlerin yerini alamaz.
- Yapay zekâyla üretilen özetler, atıflar, çeviriler ve taslaklar sorumlu personel tarafından incelenmeli ve doğrulanmalıdır.
- Başlıca kaygılar arasında uydurma hukuki atıflar, hassas aile davası bilgilerinin açığa çıkması ve deepfake deliller yer alıyor.
- Brunei’nin yapay zekâ yönetişimi rehberleri ve Kişisel Verilerin Korunması Kararnamesi politika temelini oluşturuyor; Şeriat delil ve usul hukukunun ise gözden geçirilmesi gerekebilir.
- Bölgesel konferansta, pratik ilkeler geliştirilmesi ve Şeriat mahkemesi yetkilileri arasında eğitim ile iş birliğinin güçlendirilmesi hedefleniyor.






