Hizmetler aksarken sıcaklıklar 40’lı derecelerin üst seviyelerine çıkıyor
Duşanbe yakınlarındaki Şahristan’da sıcaklıkların 46 dereceye, Hatlon’un bazı bölgelerinde ise 48 dereceye ulaşmasının beklendiği Tacikistan’da elektrik şebekeleri, yollar ve sağlık hizmetleri baskı altında. 30 Temmuz 2026 itibarıyla Tacikistan, Kırgızistan, Özbekistan, Kazakistan ve Türkmenistan’ı etkileyen olağanüstü sıcak hava dalgası sıcaklık rekorlarını kırdı ve günlük yaşamı aksattı. En ağır koşulların temmuz ortasından itibaren görüldüğü bildirildi.
İçindekiler
- Hizmetler aksarken sıcaklıklar 40’lı derecelerin üst seviyelerine çıkıyor
- Soğutma talebi elektrik şebekelerini sınırlarına zorluyor
- Yol hasarı ve tehlikeli çalışma koşulları önlem alınmasını gerektiriyor
- Sağlık riskleri susuzluğun ötesine geçiyor
- Çocuklar evde, dışarıda ve doğumdan önce risk altında
- Süregelen sıcaklar daha geniş bir ısınma eğiliminin parçası
- Buzul kaybı su ve tarım üzerindeki baskıyı artırıyor
- Sıcaklık uyarıları halk sağlığı önlemleriyle desteklenmeli
- Elektrik planlaması, serin şehirler ve sınır ötesi işbirliği
- Öne Çıkanlar
Duşanbe’de en yüksek sıcaklıklar 43 dereceye yaklaşırken, tahminler 44 dereceye işaret ediyor. Son dönemde kaydedilen diğer sıcaklıklar arasında Türkmenabat’ta 47,6, Şımkent’te 45, Sırderya’da 44,6, Bişkek’te 43,2, Semerkant ve Fergana’da ise 42,7 derece yer alıyor. Bölgede aşırı sıcakların yaşandığı bu dönemde bazı yerlerde sıcaklığın 50 dereceyi aştığı bildirildi.
Tacikistan’da elektrik kesintileri tekrarlandı; Kırgızistan ise bazı bölgelerde geçici kesintiler uyguladı. Özbekistan, günün en sıcak saatlerinde tehlikeli açık hava çalışmalarının durdurulmasını emretti. Kazakistan’da sıcakta genleşerek biçimini kaybeden yolları onarmak için bakım ekipleri görevlendirildi.
Hava durumu uzmanları, resmî hava sıcaklıklarının gölgede ölçüldüğü uyarısında bulundu. Sıcak asfaltın yanında doğrudan güneş ışığı altında duran bir termometre çok daha yüksek bir değer gösterebilir. Güneş ışığı ve ısınmış yüzeyler maruziyeti artırdığında, yerdeki insanlar ve altyapı yine de tehlikeli koşullarla karşı karşıya kalıyor.
Aksaklıklar, önceki ısınma dönemlerinden mevcut acil duruma uzanan birkaç aşamada gelişti:
- Yılın başlarında yaşanan ayrı bir Orta Asya sıcak hava dalgasını inceleyen World Weather Attribution, insan kaynaklı iklim değişikliğinin sıcaklıkları en az 4 derece artırdığını ortaya koydu.
- Haziran ayında Kazakistan’da acil müdahale gerektiren arteriyel hipertansiyon vakaları, 2025’in aynı ayına kıyasla yüzde 26 arttı.
- Temmuz ortasından itibaren mevcut sıcak hava dalgasının en ağır koşulları bölgede aşırı sıcaklıklara yol açtı ve temel hizmetler üzerindeki baskıyı artırdı.
Soğutma talebi elektrik şebekelerini sınırlarına zorluyor
Haneler ve işletmeler klimaları, buzdolaplarını, vantilatörleri ve diğer soutma cihazlarını daha uzun süre çalıştırıyor. Bunun sonucunda elektrik tüketiminde yaşanan artış, zaten yüksek hava sıcaklıklarına maruz kalan ekipmanların yükünü artırıyor.
Duşanbe’de ve Tacikistan’ın diğer bölgelerinde yaşayanlar önceden duyurulmayan kesintiler olduğunu bildirdi. Zarafşon, Çimteppa ve başkentin 33 ve 102 olarak belirtilen semtlerinin yanı sıra başka bölgelerdeki kasaba ve köylerden de şikâyetler geldi. Bölge sakinleri aşırı ısınan ya da hasar gören kablolar olduğunu da bildirdi.
Dağıtım şebekeleri elektriği yerel hatlar ve trafolar üzerinden evlere ve işletmelere ulaştırır. Geniş bir bölgede talep zirve yaptığında şebekeler çalışma sınırlarına dayanabilir. Yüksek hava sıcaklıkları ekipmanların güvenilirliğini azaltırken, soğutma talebindeki artış aynı ekipmanlardan daha fazla elektrik taşımalarını gerektirebilir.
Kırgızistan’ın ulusal elektrik şebekesi, tüketimin rekor seviyeye ulaştığını ve şebekenin azami kapasitede çalıştığını açıkladı. Bişkek ve Çuy bölgesindeki geçici kesintiler, iki yüksek gerilim hattının devre dışı kalmasına yol açan acil kapatmaların ardından yaşandı.
Bişkek’teki kesintiler bazı bölgelerde su ve telekomünikasyon hizmetlerini aksattı. Asansörler durdu, trafik ışıkları söndü; bu durum bölge sakinleri ve acil müdahale ekipleri için risk yarattı. Bu arızalar, elektrik kesintisinin ev ve işyerlerinin ötesine geçerek insanların ihtiyaç duyduğu diğer hizmetleri de aksatabileceğini gösteriyor.
Asya Kalkınma Bankasının değerlendirmesine göre sıcaklar, kuraklık, seller ve diğer iklim kaynaklı tehlikeler Asya genelinde elektrik üretimi, iletimi ve dağıtımını giderek daha fazla aksatıyor. Hidroelektrik üretimi, öngörülebilirliği azalabilen su kaynaklarına bağlı. Soğutma amacıyla kullanılan su kıtlaştığında veya normalden sıcak olduğunda termik santrallerin verimliliği düşebilir; aşırı hava olaylarında elektrik hatları ve trafo merkezleri arızalanabilir.
Yol hasarı ve tehlikeli çalışma koşulları önlem alınmasını gerektiriyor
Kazakistan, Cambıl, Pavlodar ve Türkistan bölgelerindeki beton yollarda ısı kaynaklı altı deformasyon noktası tespit etti. Isı deformasyonu, yol malzemelerinin aşırı sıcaklıkta genleşerek biçimini kaybetmesiyle oluşuyor. Özel onarımlar için donatılmış bakım ekipleri, hasarlı kesimleri yenilemek üzere görevlendirildi.
Özbekistan Devlet İş Teftiş Kurumu, yerel yönetimlere en sıcak saatlerde kamu işleri çalışanlarını koruma talimatı verdi. Yaşam veya sağlık açısından tehlikeli kabul edilen çalışmaların sabah 10.00 ile akşam 17.00 arasında durdurulması gerekiyor. İşverenlerden esnek çalışma saatleri düzenlemeleri, içme suyu ve koruyucu ekipman sağlamaları, ayrıca gölgede dinlenme alanları oluşturmaları bekleniyor.
Gerekli sağlık muayenelerini tamamlamamış veya çalışmaya sağlık açısından uygun olmadığı belirlenmiş kişiler bu tür işlerde görevlendirilemez. Bu korumalar, özellikle inşaat, yol bakımı, tarım ve uzun süre güneş altında kalmayı ya da fiziksel efor harcamayı gerektiren diğer işler için önem taşıyor.
Tacikistan’ın iş mevzuatı, çalışanların ortadan kaldıramayacakları bir tehlike tespit ettiklerinde işi durdurmalarına da izin veriyor. Himoya hukuk firmasının başkanı Nawruz Odinaev, bu hakkı kullanan çalışanların tehlike giderilene kadar ortalama ücretlerini almaya devam etmesi gerektiğini açıkladı.
Bir çalışan yaşamı ve sağlığı için tehlike tespit eder ve bunu ortadan kaldıramazsa işi durdurma hakkına sahiptir. Tehlike giderilene kadar çalışanın ortalama ücreti korunur.
Korvon pazarı ve diğer açık ticaret alanlarına soğuk su sebilleri yerleştirildi. Bu önlemler, geçimini açık havada çalışarak sağlayan kişiler için gereken daha kapsamlı işyeri korumalarının yanı sıra, tüccarların ve ziyaretçilerin uzun süre sıcağa maruz kaldıklarında içme suyuna erişmesini sağlıyor.
Sağlık riskleri susuzluğun ötesine geçiyor
Aşırı sıcaklar su kaybına, sıcak bitkinliğine ve sıcak çarpmasına yol açabilir. Ayrıca kalp-damar, solunum ve böbrek hastalıklarını ağırlaştırabilir. Yaşlılar, kronik hastalığı olanlar, hamile kadınlar ve açık havada çalışanlar özellikle yüksek risk altında. İyi havalandırılmayan konutlarda yaşayanlar veya güvenilir soğutma imkânını karşılayamayanlar da risk taşıyor.
Kazakistan Sağlık Bakanlığı, haziran ayında acil müdahale gerektiren arteriyel hipertansiyon vakalarının 2025’in aynı ayına kıyasla yüzde 26 arttığını bildirdi. Arteriyel hipertansiyon, yüksek tansiyon anlamına geliyor. Bu artış, kriz resmen ilan edilmeden önce bile sıcak havanın sağlık hizmetleri üzerinde oluşturabileceği baskıyı gösteriyor.
Kazakistan, iklim kaynaklı tehlikelere dayanabilecek sağlık hizmetleri geliştiriyor. Sağlık uzmanları ayrıca Dünya Sağlık Örgütü rehberliğine dayalı ulusal bir Sıcaklık-Sağlık Eylem Planı hazırlanması çağrısında bulundu. Böyle bir plan, tehlikeli sıcaklıklarda insanları koruma sorumluluklarını belirleyerek sağlık hizmetleriyle diğer kamu kurumlarının eşgüdümlü biçimde harekete geçmesini sağlayabilir.
İnsanlar düzenli olarak su içerek, günün en sıcak saatlerinde yorucu faaliyetlerden kaçınarak, hafif giysiler giyerek ve gölgeye ya da daha serin kapalı alanlara geçerek sıcaklara maruziyetlerini azaltabilir. Elektrik kesintilerinin soğutmayı daha az güvenilir hâle getirdiği veya iş ve yolculuk nedeniyle açık havada zaman geçirmek gerektiği durumlarda bu önlemler özellikle önem kazanıyor.
Çocuklar evde, dışarıda ve doğumdan önce risk altında
UNICEF’e göre Avrupa ve Orta Asya’da 92 milyondan fazla çocuk şimdiden sık sık yaşanan sıcak hava dalgalarına maruz kalıyor. Orta Asya’da sıcak hava dalgalarının sıklığı, süresi ve şiddeti son 60 yılda ayrı ayrı yaklaşık yüzde 30 arttı. Dolayısıyla çocuklar daha sık görülen, daha uzun süren ve daha şiddetli sıcak dönemlerle karşı karşıya.
Bebeklerin vücut sıcaklıklarını düzenleme becerisi sınırlı. Daha büyük çocuklar ise açık havada oyun, spor ve susuz kalma nedeniyle risk altında. Okullar, anaokulları ve kliniklerde gölgeli alanlar, temiz su, havalandırma ve sıcak stresi belirtilerini erkenden tanıyabilecek personel bulunması gerekiyor.
Hamilelik de hassasiyetin arttığı bir dönem. Hamilelik sırasında yüksek sıcaklıklara maruz kalmanın erken doğum, düşük doğum ağırlığı ve diğer komplikasyon risklerinin artmasıyla bağlantılı olduğu bildiriliyor. Hamile kadınları uzun süre sıcağa maruz kalmaktan korumak, çocukları doğmadan önce korumanın da bir parçası.
Çocuklar ve bebekler park hâlindeki araçlarda asla yalnız bırakılmamalı. Bakım verenler, hava akışını kısıtlayıp sıcağı içeride tutabileceği için bebek arabalarının üzerini kalın örtülerle kapatmaktan da kaçınmalı. Hem çocukların hem de onlara bakan yetişkinlerin suya ve daha serin alanlara erişmesi önem taşıyor.
Süregelen sıcaklar daha geniş bir ısınma eğiliminin parçası
Orta Asya’da, özellikle alçak rakımlı bölgelerde yazlar her zaman sıcak geçmiştir. Tacikistan Hidrometeoroloji Merkezi Başkanı Jamila Baidullaeva, bu bölgelerde temmuz ayında 40 dereceye yaklaşan sıcaklıkların normal olabileceğini söyledi. Ancak bu sıcaklıkların art arda dört ya da beş gün sürmesi olağan dışı hâle geliyor.
World Weather Attribution, yılın başlarında Kazakistan, Özbekistan, Türkmenistan, Tacikistan ve Kırgızistan’ı etkileyen ayrı bir Orta Asya sıcak hava dalgasını inceledi. Hızlı atıf analizine göre insan kaynaklı iklim değişikliği bu olayı en az 4 derece daha sıcak hâle getirdi. Araştırmacılar, tahminin ihtiyatlı olabileceği uyarısında bulundu.
Atıf analizi, iklim değişikliğinin belirli bir hava olayını nasıl etkilediğini inceliyor. Kömür, petrol ve gazın yakılması, atmosferde ısıyı hapseden gazların yoğunluğunu artırarak sıcak hava dalgalarının başladığı sıcaklık seviyesini yükseltiyor. Böylece doğal olarak meydana gelen sıcak bir dönem daha şiddetli hâle gelebiliyor ve daha uzun sürebiliyor.
Çalışmanın yazarlarından ve Imperial College London araştırmacılarından Ben Clarke, iklim etkisinin boyutunun atıf çalışmalarında genellikle görülen düzeyin çok üzerinde olduğunu söyledi.
Sıcak hava dalgası çalışmalarımızda genellikle 2 ila 4 derecelik değişimler tespit ediyoruz; dolayısıyla 10 derece, açıkçası, akıl almaz bir fark.
Araştırmacılar, ısınan bir iklimde eskiden nadir görülen olayların artık yaklaşık üç yılda bir yaşanabildiğini belirtti. Bulgular, bölgenin aşırı sıcağa maruziyetini sıcaklıklardaki uzun vadeli değişim ve şiddetli sıcak dönemlerin görülme olasılığı bağlamında değerlendiriyor.
Dünya Meteoroloji Örgütü, Asya’nın modern iklim kayıtlarının önceki dönemine kıyasla neredeyse iki kat daha hızlı ısındığını bildirdi. Örgütün 2025 değerlendirmesinde Orta Asya genelinde uzun süren sıcak hava dalgalarına dikkat çekildi. Kazakistan’da mart, nisan, haziran ve temmuz aylarında sıcaklıklar normalin 14 derece üzerine çıktı.
Buzul kaybı su ve tarım üzerindeki baskıyı artırıyor
Tanrı Dağları ve Pamir Dağları, ulusal sınırların ötesinde tarımı, şehirleri ve sanayiyi destekleyen su sistemlerini besliyor. Orta Asya nehir akışları, sulama ve hidroelektrik üretimi için büyük ölçüde dağlardaki kar ve buzullara bağlı. Bu nedenle dağlardaki koşullar, aşağı havzalardaki su ve elektrik arzını da etkiliyor.
Dünya Meteoroloji Örgütü, Yüksek Dağlık Asya’da izlenen 23 buzulun tamamının 2025 buzul yılında kütle kaybettiğini bildirdi. Buzulların büyüme ve kaybını izlemek için kullanılan bu dönemde, Tanrı Dağları ve Pamir Dağları’nda kış kar örtüsünün ortalamanın altında kalması ve mayıstan eylüle kadar süren sıcaklar önemli miktarda buz kaybına yol açtı.
Buzullar daha hızlı eridikçe bir süre daha fazla su sağlayabilir. Ancak kaybın sürmesi, kurak mevsimlerde kullanılabilecek rezervi azaltır. Erime sularındaki kısa vadeli artış ile depolanmış buz miktarındaki uzun vadeli düşüş, dağlardan gelen suya bağımlı bölgeler üzerinde farklı baskılar yaratıyor.
Sıcak ve kurak koşullar ürünlere zarar verebilir, hayvancılık verimliliğini düşürebilir ve sulama talebini artırabilir. Tarım işçilerinin vardiyalarını kısaltması gerekebilir; haneler ise soğutma ve su için daha fazla harcama yapmak zorunda kalabilir. Özellikle sosyal korumanın sınırlı veya kayıt dışı çalışmanın yaygın olduğu yerlerde bu etkiler gıda fiyatlarına ve hane gelirlerine yansıyabilir.
Sıcak ve kurak dönemler orman yangını ve toz riskini de artırabilir. Uzun süren sıcakların ardından gelen şiddetli yağışlar ani sellere ve toprak erozyonuna yol açabilir. Dünya Meteoroloji Örgütü, Asya genelinde aşırı sıcaklar, kuraklık, buzul kaybı ve şiddetli yağışların bir arada görüldüğünü; bunun acil durum hizmetleri ve yerel yönetimler üzerindeki baskıyı artırdığını kaydetti.
Sıcaklık uyarıları halk sağlığı önlemleriyle desteklenmeli
Yetkililer, sıcakları yalnızca bir hava olayı değil, kamu güvenliğini ilgilendiren bir acil durum olarak ele alarak zararı azaltabilir. Uyarılarda sıcaklık tahminlerinin yanı sıra beklenen sağlık, elektrik, su ve ulaşım etkileri de açıklanmalı. Mesajlar açık havada çalışanlara, okullara, yaşlılara ve uzak yerleşimlerde yaşayanlara ulaşmalı.
Halk sağlığı kurumları; hastaneler, belediyeler, işverenler ve sosyal hizmetler için sorumlulukları açıkça belirleyen sıcaklık eylem planları oluşturabilir. Risk altındaki kişilerin durumunu kontrol etme, kliniklerin çalışma saatlerini uzatma, serinleme merkezleri açma, su dağıtma ve okul ya da çalışma saatlerini geçici olarak değiştirme olası önlemler arasında yer alıyor.
Hastaneler, okullar ve yenidoğan servislerinin güvenilir yedek güç kaynaklarına ve soğutma sistemlerine ihtiyacı var. Aşırı sıcaklarda elektrik kesintisi kısa sürede tıbbi acil duruma dönüşebilir; özellikle hastaların veya bebeklerin iç mekân koşullarının denetim altında tutulmasına ihtiyaç duyduğu yerlerde bu risk büyür.
Kazakistan’ın iklim tehlikelerine dayanıklı sağlık hizmetleri geliştirme çalışmaları ile Özbekistan’ın tehlikeli açık hava çalışmalarına getirdiği kısıtlamalar aynı sorunun farklı yönlerini ele alıyor. Uzun süren sıcaklarda sağlık hizmetleri, işçi koruma sistemleri ve belediye hizmetleri üzerindeki taleplerin tümü artıyor.
Elektrik planlaması, serin şehirler ve sınır ötesi işbirliği
Asya Kalkınma Bankası, yeni elektrik projelerinin yalnızca geçmiş hava kayıtlarına dayanmaması, gelecekteki iklim koşullarına göre tasarlanması gerektiği uyarısında bulundu. Elektrik sistemleri hem çevredeki daha yüksek sıcaklıkları hem de artan soğutma talebini hesaba katmalı.
Daha güçlü iletim ekipmanları, binalarda daha iyi yalıtım, yerel güneş enerjisi üretimi, batarya depolaması ve talep yönetimi geniş çaplı kesinti riskini azaltabilir. Talep yönetimi, şebekenin en yoğun olduğu dönemlerde baskıyı azaltmak için elektrik kullanımının ayarlanması anlamına geliyor. Bu önlemler hem elektrik arzını hem de talebin zirve yaptığı saatlerde gereken miktarı ele alıyor.
Ağaçlar, gölgeli kamusal alanlar, yansıtıcı çatılar, iyileştirilmiş havalandırma ve temiz suya erişim, yoğun nüfuslu mahallelerde sıcağa maruziyeti azaltabilir. Binalarda ve kamusal alanlarda yapılacak değişiklikler, soğutma ekipmanları üzerindeki baskıyı sınırlarken bölge sakinlerinin serinlemesine yardımcı olabilir.
Nehirler, dağ sıraları, elektrik şebekeleri ve hava sistemleri sınırları aştığı için bölgesel işbirliği önem taşıyor. Ortak tahminler, eşgüdümlü su yönetimi ve sıcaklık uyarıları için ortak standartlar ülkelerin daha hızlı karşılık vermesine yardımcı olabilir. Erken uyarılar, insanlar mesajlara güvendiğinde ve harekete geçmek için gereken kaynaklara sahip olduğunda en etkili hâle gelir.
Öne Çıkanlar
- Sıcak hava dalgası Tacikistan, Kırgızistan, Özbekistan, Kazakistan ve Türkmenistan’ı etkiliyor; en ağır koşulların temmuz ortasından itibaren görüldüğü bildiriliyor.
- Şahristan’da sıcaklık 46 dereceye ulaştı, Hatlon’un bazı bölgelerinde 48 derece tahmin edildi ve Türkmenabat’ta 47,6 derece kaydedildi.
- Tacikistan’da elektrik kesintileri tekrarlandı; Kırgızistan’da rekor elektrik talebi ve acil hat kapatmaları temel hizmetleri aksattı.
- Özbekistan, tehlikeli açık hava çalışmalarının sabah 10.00 ile akşam 17.00 arasında durdurulmasını emretti; su, gölge ve diğer korumaların sağlanması gerekiyor.
- Kazakistan, Cambıl, Pavlodar ve Türkistan’daki beton yollarda sıcaktan kaynaklanan altı hasar noktası tespit etti.
- Çocuklar, yaşlılar, hamile kadınlar, açık havada çalışanlar ve kronik hastalığı olanlar yüksek sağlık riskiyle karşı karşıya.
- Yılın başlarında yaşanan ayrı bir sıcak hava dalgasını inceleyen bir çalışma, insan kaynaklı iklim değişikliğinin sıcaklıkları en az 4 derece artırdığını ortaya koydu.
- Buzul kaybı gelecekteki su rezervlerini tehdit ediyor; sıcaklık eylem planları, güvenilir elektrik, gölge ve bölgesel eşgüdüm zararları azaltabilir.






