Dagana çiftçileri ekim dönemi daralırken su bekliyor
2026 Temmuz ayının ortasına gelindiğinde, Dagana’daki Kana Gewog’a bağlı Khagochen köyünde çiftçiler normalde pirinç fidelerini tarlalara dikmiş olurdu. Ancak uzun süren kuraklık nedeniyle çok sayıda teras tarım arazisi ekilmeden kaldı. Haneler, çeltik yetiştiriciliği için gereken suyu sağlayacak yağmuru beklerken bazı tarlalarda hâlâ mısır bulunuyor.
İçindekiler
- Dagana çiftçileri ekim dönemi daralırken su bekliyor
- Geç ekim hasadı neden düşürebilir?
- Punakha, su kıtlığının üretim rakamlarına etkisini gösteriyor
- El Niño kurak dönem ve ani yağış riskleri getiriyor
- Hava durumu tavsiyeleri tarladaki kararlarla ilişkilendiriliyor
- Acil destek pompaları, tohumları ve bitki korumayı kapsıyor
- Phangyul ve Kazhi sulama için işleyen bir örnek sunuyor
- Suyun akışını sürdürmek için yeni borulardan fazlası gerekiyor
- Pirinç hasadının düşmesi haneleri ve pazarları etkiler
- Özet
21 Temmuz itibarıyla süren aksama tek bir köyle sınırlı değil. Muson yağmurlarının gecikmesi Bhutan’ın çeşitli bölgelerinde ekim takvimini altüst etti. Fideleri dikime hazır olan çiftçiler, tarlalarını hazırlamak için yeterli suyu bekliyor. Ekimi tamamlayanlar ise sulama akışının zayıf olması ve yüksek sıcaklıkların genç bitkileri kurutmasından endişe ediyor.
Punakha’nın son hasat verileri, suya güvenilir erişimin olmamasının maliyetini ortaya koyuyor. Bölge 2023’te 7.761 metrik ton sulu çeltik üretti; bu, bir önceki yıla göre 299 ton daha azdı. Tarım yetkilileri düşüşün başlıca nedenini su kıtlığına bağladı. Su sıkıntısı fidelerin dikimini geciktirdi, fideleri kuruttu ve bazı arazilerin ekilmeden kalmasına yol açtı.
Bhutan, tropikal Pasifik Okyanusu’nda güçlü bir ısınma olayı olan ve ortaya çıktığı bölgeden çok uzaklarda hava düzenlerini değiştirebilen Süper El Niño’nun olası etkilerine de hazırlanıyor. El Niño, Himalayalar ve ovalarda tarım arazileri, nehirler ve barajlar için gereken yağışın büyük bölümünü sağlayan Güney Asya musonunu zayıflatabilir veya geciktirebilir.
Khagochen’deki haneler için acil karar, ekim zamanında yetecek kadar su gelip gelmeyeceği. Geç başlamak, pirincin hasattan önce olgunlaşması için gereken süreyi kısaltıyor ve ürünü aşırı sıcak, zararlı böcekler ve hastalıklar karşısında daha savunmasız bırakıyor. Yetkililer tarımsal hava durumu tavsiyeleri, taşınabilir pompalar ve alternatif ürünlere yönelik destekle karşılık veriyor. Daha uzun vadeli sulama projeleri ise güvenilir suyun terk edilmiş tarım arazilerini yeniden üretime nasıl kazandırabileceğine örnek oluşturuyor.
Geç ekim hasadı neden düşürebilir?
Pirinç fideleri, genellikle suyla yumuşatılıp düzeltilen tarlalara dikilmeden önce fideliklerde yetiştirilir. Dikimden sonra kökleri tutunana kadar düzenli neme ihtiyaç duyarlar. Bu aşamada toprak kurursa fideler solabilir veya ölebilir; çiftçiler de yeniden ekim yapmak ya da arazilerinin bir kısmından vazgeçmek zorunda kalabilir.
Dagana’dan çiftçi Tashi, yaz havasını önceki yıllara kıyasla tahmin etmenin daha zorlaştığını söyledi. Özellikle sulama suyuna büyük ölçüde bağımlı olan alçak rakımlı bölgelerde olağan ekim takviminin birçok yerde geride kaldığını belirten Tashi, yükselen sıcaklıkların geç yapılan dikimden sonra bile fideleri zarara uğratabileceği uyarısında bulundu.
Bu yaz her gün hava koşulları geçmişteki gibi istikrarlı olmadı. Bu tarihe gelindiğinde, su kaynağına bağımlı en alçak rakımlardaki çiftçiler çeltik fidelerinin dikimini tamamlamış olurdu.
Bir başka çiftçi Tika Ram Dahal, fidelerin geç dikilmesinin ürünün yetişme süresini kısaltabileceğini söyledi. Geç ekilen pirinç daha az kardeş, yani başak taşıyan sap oluşturabilir. Ayrıca büyümenin ilerleyen aşamalarında su kıtlığıyla veya elverişsiz sıcaklıklarla karşılaşabilir.
Çiftçiler, hasadın masraflarını karşılayıp karşılamayacağını bilmeden ek harcama yapmak zorunda. Pompa kiralamak, yakıt almak, kanalları onarmak ve nehir ya da derelerden su taşımaları için işçilere ödeme yapmak, nakit imkânı kısıtlı haneler için tarımı ekonomik olmaktan çıkarabilir. Hava koşulları belirsizliğini korurken tohum, işçilik, gübre ve sulama giderlerinin ödenmesi gerekiyor.
Bu nedenle kaçırılan ekim dönemi hem ürünü hem de hane bütçesini etkiliyor. Arazi ve fideler hazır olsa bile bir aile ek su maliyetlerini karşılayamayacağına karar verebilir. Mısır veya başka bir ürün ekmek, pirince ayrılan alanı azaltmak ya da terası nadasa bırakmak bu baskıya karşı başvurulabilecek pratik seçenekler hâline geliyor.
Punakha, su kıtlığının üretim rakamlarına etkisini gösteriyor
Bhutan’ın 2023’teki sulu çeltik üretiminin yaklaşık yüzde 19’u Punakha’dan geldi. Paro yüzde 17, Wangdue ise yüzde 11’lik payla onu izledi. Pirinç üretimi açısından bu kadar önemli bir bölgede yaşanan su sıkıntısı, tek tek çiftliklerin yanı sıra ülke genelindeki hasadı da etkiliyor.
Bölgedeki üretimin 299 ton düşerek 7.761 tona inmesi, önceki hasadın 8.060 ton olduğu anlamına geliyor. Bu, yaklaşık yüzde 3,7’lik bir düşüş. Tarım yetkilileri gerilemeyi başlıca yetersiz suya bağladı: bazı çiftçiler fideleri zamanında dikemedi, bazıları tarlalarını ekmeden bıraktı, bazı fideler de kurudu. Nehir kıyısındaki çiftçiler arazilerinin bir bölümüne su ulaştırmak için pompa kullandı.
Son dönemde yaşananlar, geçmişteki bir üretim kaybıyla bu yılki ekim aksamasını bir araya getiriyor:
- 2023: Punakha’da 7.761 metrik ton sulu çeltik hasat edildi. Bu, su kıtlığının başlıca neden olarak gösterildiği bir önceki yıla kıyasla 299 ton daha azdı.
- 2026 Temmuz ayının ortası: Pirinç fidelerinin dikiminin normalde tamamlanmış olması gereken dönemde Khagochen’de birçok teras ekilmeden kaldı.
Geleneksel açık sulama kanalları, kaynaklardan, derelerden ve nehirlerden suyu Bhutan’daki birçok terasa taşıyor. Su kaynakları doluyken bu kanallar çiftliklere iyi hizmet verebiliyor. Uzun süren kurak havalarda ise su tarlalara ulaşmadan toprağa sızabiliyor. Aynı kaynağı paylaşan topluluklar da azalan suyu bölüşmek zorunda kalıyor.
Heyelanlar ve seller de bu kanallara zarar verebiliyor. Khagochen’de çiftçiler hem yağmurun gecikmesiyle hem de sulama suyunun azalmasıyla karşı karşıya; dolayısıyla sorun tek bir ekim tarihinin kaçırılmasından daha büyük. Su konusundaki belirsizlik, çiftçilerin ne yetiştireceğini ve ne kadar araziyi ekmeye istekli olacağını değiştirebiliyor.
El Niño kurak dönem ve ani yağış riskleri getiriyor
El Niño, Pasifik Okyanusu’nda başlayan doğal bir iklim döngüsünün parçası. Okyanus sıcaklıkları ve rüzgârlardaki değişimler, dünya genelindeki hava koşullarının şekillenmesine yardımcı olan atmosfer dolaşımını, yani hava hareketlerini etkiliyor. Güçlü bir El Niño sırasında bu değişimler muson yağışlarının zamanını ve şiddetini de etkileyebiliyor.
Güney Asya’daki tarım bölgelerinde El Niño sırasında yağmurun gecikmesi, kurak dönemler ve olağan dışı sıcaklık riski artabiliyor. Etkiler bölgeden bölgeye değişiyor. Daha kurak bir mevsim öngörüsü, haftalarca az yağışın ardından kısa sürede yoğun yağmur yağmasını da içerebilir.
Bu nedenle Bhutan’ın dağlık bölgelerindeki topluluklar aynı mevsimde iki tür zararla karşı karşıya kalabiliyor. Kurak hava ürünleri zayıflatıp sulama kaynaklarını azaltabilir. Ardından gelen ani sağanaklar ise tarım arazilerine ve buralara su taşıyan kanallara zarar veren ani sellere, erozyona ve heyelanlara yol açabilir.
Bölgesel iklim değerlendirmeleri, Bhutan ve diğer Hindu Kuş Himalaya ülkelerinin bazı muson mevsimlerinde ortalamanın altında yağış ve ortalamanın üzerinde sıcaklıklarla karşılaşabileceği uyarısında bulundu. Sekiz ülkeye yayılan bölge, yaklaşık iki milyar insana su sağlıyor. Tarım toplulukları kısa bir yağışlı mevsime bağımlı olduğundan yağmurun ne zaman yağdığı, miktarı kadar önem taşıyor.
Kısa vadeli tahminler, çiftçilerin ekim, sulama ve ürün koruma planlarını ayarlamasına yardımcı olabilir. Mevsimlik tahminler ise daha genel koşulları açıklıyor ve köy düzeyinde daha az kesinlik taşıyor. Yerel gözlemler, tarla ziyaretleri ve belirli ürünlere yönelik tavsiyeler, genel görünümü her çiftliğe uygun kararlara dönüştürmeye yardımcı oluyor.
Hava durumu tavsiyeleri tarladaki kararlarla ilişkilendiriliyor
Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı bünyesindeki Tarım Dairesi, hava koşullarını izlediğini ve hava durumuna dayalı tarımsal tavsiyeler aracılığıyla çiftçilere destek verdiğini belirtiyor. Ulusal Hidroloji ve Meteoroloji Merkezi, bu tavsiyelerin hazırlanmasına teknik destek sağlıyor.
Tarım Dairesinden Tshering Pem, tavsiyelerin amacının çiftçilerin hava durumu bilgilerine göre harekete geçmesine yardımcı olmak olduğunu söyledi. Gıda ve Tarım Örgütü ile Dünya Meteoroloji Örgütü’nün desteklediği ve tarımsal hava durumu hizmetlerini iklim kaynaklı riskleri azaltmanın yararlı bir yolu olarak değerlendiren çalışmalara atıfta bulundu. Pem, tahminlerle tarımsal kararlar arasındaki bağlantıyı şöyle anlattı:
Agrometeorolojik tavsiyeler yalnızca bilgi paylaşımının ötesine geçmek üzere tasarlanıyor; çiftçilerin hava koşullarına ilişkin işaretleri tarlada zamanında ve uygulanabilir kararlara dönüştürmesine yardımcı oluyor.
Saha görevlileri çiftçilere ekim ve hasat tarihlerini ayarlamalarını, sulama suyunu daha verimli kullanmalarını ve mümkün olduğunda nehir ve derelerden pompayla su almalarını tavsiye ediyor. Toprağın üzerine serilen malç, buharlaşmayı azaltıp nemi korumaya yardımcı olabilir. Görevliler ayrıca daha az su isteyen çeşitlerin kullanılmasını ve sıcaktan ya da yetersiz nemden etkilenen ürünlerde yayılabilen zararlı böcek ve hastalıkların daha yakından izlenmesini öneriyor.
Bakanlık, tavsiyeleri gewog ve köyler aracılığıyla dağıtılmak üzere bölgelere ve yerel yönetimlere yazılı olarak iletti. Tarım görevlileri ve yayım çalışanları, tahminleri tarlalardaki gerçek koşullarla karşılaştırmak için toplulukları ziyaret ediyor.
Uzak topluluklara ulaşmak hâlâ zor. Telefon kapsamasının sınırlı olması güncellemelere erişimi kısıtlayabiliyor; yazılı duyurular da çiftçinin ekim kararını vermesinden sonra ulaşabiliyor. Bhutan Tarım Dergisi’nde yayımlanan araştırmalar, hava durumu bilgilerinden haberdar olmanın bu bilgileri çiftlik planlamasında kullanmaya her zaman dönüşmediğini ortaya koydu.
Tarım Dairesi, tavsiyelerin etkinliğine yönelik kapsamlı bir değerlendirmenin sürdüğünü, ancak izleme sistemlerinin kurulduğunu belirtiyor. Pratik sonuçlar arasında çiftçilerin daha güvenli bir zamanda ekim yapıp yapmadığı, daha az fide kaybedip kaybetmediği veya daha fazla tahıl hasat edip etmediği bulunuyor. Bir hane için bu sonuçlar dağıtılan duyuru sayısından daha önemli.
Acil destek pompaları, tohumları ve bitki korumayı kapsıyor
Tarım Dairesi acil ihtiyaçlar için gübre ve bitki koruma kimyasalları stokluyor. Ekipman ve erişilebilir su kaynaklarının pompalamaya elverdiği yerlerde kullanılmak üzere taşınabilir su pompaları da seferber ediliyor.
Ciddi su sıkıntısı yaşayan çiftçiler alternatif ürünleri değerlendirmeye teşvik ediliyor. Daire, hanelerin ürün değiştirmeye istekli olması hâlinde daha az su isteyen ürünlerin tohumlarını temin edebileceğini söylüyor. Bu tercih bir miktar geliri koruyabilir; ancak gıda tercihlerini, pazarları ve yerel tüketim için mevcut pirinç miktarını da etkileyebilir.
Bakanlık, bölgelere yağış, sulama suyunun mevcudiyeti, ürünlerin durumu ve zararlı böcek ya da hastalık salgınları hakkında düzenli raporlama talimatı verdi. Çeltik yetiştirilen bölgelerin uzun süreli kurak dönemler, ani seller ve ciddi zararlı böcek salgınları dâhil kritik olayları derhâl bildirmesi gerekiyor.
Süper El Niño’ya hazırlık için kurulan ulusal komitede Başbakan, İçişleri Bakanı, Kabine Sekreteri ve ilgili bakanlıkların sekreterleri yer alıyor. Yerel Yönetim ve Afet Yönetimi Dairesi komitenin sekretaryasını yürütüyor. Tarım Bakanlığı bünyesindeki teknik görev gücünde tarım, hayvancılık, pazarlar, ticaret ve gıda kurumlarından sorumlu yetkililer bir araya geliyor.
Bu düzenlemeler, hava durumu takibini çiftliklere yardım, gıda tedariki ve yerel müdahaleye ilişkin kararlarla buluşturuyor. Uygulamadaki değerleri, özellikle birden fazla bölgenin aynı anda su sıkıntısı yaşadığı dönemlerde bilgi ve ekipmanın köylere ne kadar hızlı ulaştığına bağlı.
Phangyul ve Kazhi sulama için işleyen bir örnek sunuyor
Phangyul ve Kazhi gewog’larında basınçlı borular kullanan 38 kilometrelik bir sulama sistemi, tarım ve ev kullanımı için suya erişimi yeniden sağladı. Proje, uzun süren su kıtlığının üretim dışına ittiği arazilerin altyapı sayesinde nasıl yeniden kullanılabileceğini gösteriyor.
Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı, Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı’nın desteklediği ve Yeşil İklim Fonu tarafından finanse edilen iklim direnci projesi kapsamında sistemi inşa etti. Projenin maliyeti yaklaşık 6,08 milyon ABD doları oldu. Bunun 4,44 milyon doları fondan, 1,6 milyon doları ise devlet finansmanından karşılandı.
Sistem 285 haneye ve 2.458 kişiye hizmet veriyor; 1.241 dönüm tarım arazisini sulaması bekleniyor. İki gewog’da 1.000 dönümden fazla arazi yıllarca nadasa bırakılmış, bunun sonucunda yıllık ortalama 64 milyon Nu. ekonomik kayıp yaşandığı tahmin edilmişti.
Phangyul Goenpa’dan çiftçi Sumcho Pem, yeni sistem kurulmadan önce yaklaşık 20 yıl boyunca çeltik fidesi dikmemişti. On dönümden büyük arazisinin yaklaşık yüzde 80’i su kıtlığı nedeniyle kullanılmadan kalmıştı.
Yaklaşık 16 yıl önce köyden ayrılan Kinzang, sulama suyunun gelmesinin geri dönüşü mümkün kılmaya yardımcı olduğunu söyledi. Onun deneyimi, güvenilir suyun yalnızca ürün yetiştiriciliğini değil, hane gelirini ve kırsal toplulukların yaşamını sürdürmesini de destekleyebileceğini gösteriyor.
Boru sistemi, kaynaktan dağıtım noktalarına kadar su kaybını azaltacak ve zorlu hava koşullarına dayanacak şekilde tasarlandı. Su miktarının azaldığı dönemlerde Bhutan’ın su düzenlemeleri uyarınca kaynak akışının yüzde 70’ini alırken yüzde 30’unu çevresel akış olarak bırakıyor. Çevresel akış, çevredeki ekosistemi desteklemek için kaynakta bırakılan sudur.
Suyun akışını sürdürmek için yeni borulardan fazlası gerekiyor
Açık kanalların borulu sistemlerle değiştirilmesi sızıntıyı azaltabilir, ancak yeni altyapı dikkatle planlanmalı. Su kaynakları korunmalı, topluluklar üzerinde uzlaşılan bakım sorumlulukları belirlemeli ve projeler ekosistemler ile suyun aşağı havzasında yaşayanlar için yeterli akışı güvence altına almalı.
Güneş enerjili pompalar, damla sulama ve yağmurlama sistemleri çiftçilerin suyu daha dikkatli kullanmasına yardımcı olabilir. Damla sulama, az miktarda suyu bitki köklerine yakın noktalara ulaştırırken yağmurlama sistemleri suyu tarlalara dağıtıyor. Küçük çiftlikler, kamu desteği, eğitim ve güvenilir bakım hizmetleri olmadan bu ekipmanı satın almakta ve bakımını yapmakta zorlanabilir.
Ulusal Bitki ve Hayvancılık Sigortası Programı da yaygınlaştırılan araçlardan biri. Sigorta, ürün kayıplarından sonra hanelerin maddi açıdan toparlanmasına yardımcı olabilir; böylece kötü bir sezonun ardından çiftçiler üzerindeki hayvan satma veya araziyi boş bırakma baskısı azalır. Ancak hasadın kendisi yine de elverişli yetiştirme koşullarına ve suya erişime bağlıdır.
Komşu Nepal’in çeşitli tarım bölgelerindeki deneyimler, musonun gecikmesinin maliyetlerini gösteriyor. Sıcaklık ve yetersiz sulama tarlaların çatlamasına, fidelerin kurumasına yol açtı. Bazı çiftçiler sondaj kuyularına veya dizel pompalara para harcarken bazıları arazilerini nadasa bıraktı. Yağmurun geç gelmesi rahatlama sağlayabilir, ancak kaçırılan ekim döneminin yol açtığı zararı bütünüyle telafi etmeyebilir.
Bu nedenle Bhutan’ın müdahalesi, acil önlemleri hayata geçirilmesi daha uzun süren yatırımlarla birleştiriyor. Kullanılabilir bir su kaynağının bulunduğu yerlerde pompalar yardımcı olabilir. Daha iyi sulama altyapısı, suyun çiftliğe ulaşana kadar uğradığı kayıpları azaltabilir. Zamanında tavsiye ve mali koruma, aynı hane riskinin diğer yönlerini ele alıyor.
Pirinç hasadının düşmesi haneleri ve pazarları etkiler
Çeltik üretimindeki düşüş, hanelerin gıda tedarikini, çiftlik gelirlerini ve pirinç fiyatlarını etkileyebilir. Bhutan, yerli üretimle ithalatın birleşimine dayanıyor. Bölgesel tedarik de kuraklık veya ihracat kısıtlamalarından etkilenirse yerel hasadın zayıflaması pazarlardaki baskıyı artırabilir.
Yetiştirme maliyetleri hasattan önce ortaya çıktığı için acil mali riskin büyük kısmını çiftçiler üstleniyor. Bu masraflar ödendikten sonra su kesilirse aileler hem bekledikleri tahılı hem de bundan elde etmeyi planladıkları geliri kaybedebilir.
Ürün kaybı, kırsalda çalışanların başka yerlerde iş aramasını da teşvik edebilir. Böylece terasları ve sulama kanallarını bakımlı tutacak daha az kişi kalır; bu da zaten güvenilmez suyla mücadele eden topluluklara ek bir zorluk getirir.
Khagochen’in kurak terasları bu baskıları bir araya getiriyor. Bu sezon, tahminlerin, yerel yönetimin, altyapının ve hane desteğinin ne kadar etkili biçimde birlikte çalışabildiğini sınayacak. Acil destek fidelerin korunmasına yardımcı olabilir; sulamada yapılacak kalıcı iyileştirmeler ise yeni bir kurak dönem başladığında maruz kalınan riski azaltabilir.
Özet
- 2026 Temmuz ayının ortasında kuraklık ve muson yağmurlarının gecikmesi, Khagochen’de pirinç fidelerinin dikimini ertelemiş ve Bhutan’ın çeşitli bölgelerinde ekimi aksatmıştı.
- Dagana’daki çiftçiler geç ekim, sıcaklık ve güvenilmez sulamanın yetişme süresini kısaltıp verimi düşürmesinden endişe ediyor.
- Punakha’da 2023’te 7.761 metrik ton sulu çeltik hasat edildi; su kıtlığının başlıca neden olarak gösterildiği üretim, 299 ton geriledi.
- Yetkililer hava durumu tavsiyeleri, taşınabilir pompalar, alternatif ürün tohumları ve acil tarım malzemeleriyle karşılık veriyor.
- Tarımsal tavsiyelerin etkinliği hâlâ değerlendiriliyor; uzak topluluklar ise zamanında bilgi almakta zorluk çekiyor.
- Phangyul ve Kazhi’deki 38 kilometrelik sulama sistemi 285 haneye hizmet veriyor ve 1.241 dönüm araziyi sulaması bekleniyor.
- Borulu sulama, güneş enerjili pompalar, damla sulama, yağmurlama sistemleri ve ürün sigortası, tarımsal riskleri azaltmayı amaçlayan önlemler arasında.
- Hazırlıklar hem uzun süreli kurak dönemleri hem de muson sırasında aniden yağan şiddetli yağmurları hesaba katmalı.






