Çin’deki Hayalet Daire Skandalı, Sınırlı Mülkiyet Haklarının Risklerini Ortaya Koyuyor

11 dakikalık okuma
Çin’deki Hayalet Daire Skandalı, Sınırlı Mülkiyet Haklarının Risklerini Ortaya Koyuyor

Var Olmayan Bir Kattaki Ev

Shen, Çin’in kuzeybatısındaki Şensi eyaletinin başkenti Şian yakınlarında bulunan bir konut binasının 34. katındaki 90 metrekarelik daire için ödeme yaptı. Daireyi 2013’te satın almasından dört yıl sonra binanın yalnızca 32 katı olduğunu öğrendi. Satın aldığı dairenin, inşa edildiği hâliyle bu binada teslim edilmesi mümkün değildi.

İçindekiler
  1. Var Olmayan Bir Kattaki Ev
  2. Daha Ucuz Konutlar Neden Daha Az Koruma Sunuyor?
  3. İndirim Karşılığında Alıcıların Vazgeçtikleri
  4. Hayalet Bir Kat Denetimden Nasıl Kaçabiliyor?
  5. Evergrande Krizi Yönetim Kuruluna Taşıyor
  6. İki Vakanın Ardındaki Gelişmeler
  7. Konut Piyasasındaki Durgunluk İnşaatın Ötesine Yayılıyor
  8. Ailelerin ve Kamu Güveninin Ödediği Bedel
  9. Kırsal Arazilerde Denetim Neden Daha Zor?
  10. Öne Çıkanlar

Fiyat alışılmadık ölçüde cazip görünüyordu: Metrekare başına 2.646 yuan; o dönemde yaklaşık 400 dolara, bölgedeki ortalama konut fiyatının da kabaca üçte birine karşılık geliyordu. Shen’e göre yeni yapılan konut sitesi, standart evlerin çok daha pahalı olduğu bir piyasaya uygun fiyatla girme fırsatı sunuyordu.

Ancak bu indirimin ciddi bir sakıncası vardı. Dairesi, devlet arazilerine ilişkin resmî sistemin dışında kalan, toplu mülkiyetteki kırsal araziler üzerine inşa edilen ve yaygın olarak “sınırlı mülkiyet haklı konut” diye anılan bir kategorideydi. Bu tür konutlar resmî devlet onayından ve standart ticari konutlara tanınan yasal korumalardan yoksun.

Shen’in yaşadıkları, taşıdığı riskleri çarpıcı biçimde gözler önüne serdiği için ülke çapında dikkat çekti. Alıcılar yalnızca belirsiz mülkiyet haklarıyla ya da inşaatın gecikmesiyle karşı karşıya kalabilir. Bu olaydaysa müteahhit, hiç inşa edilmemiş bir kattaki daireyi sattı.

Bu hikâye, yerel bir konut anlaşmazlığını Çin’in genelindeki emlak kriziyle de ilişkilendiriyor. Bir uçta, resmî kayıt sisteminin dışında konut satan köy komiteleri ve müteahhitler var. Diğer uçtaysa sahte mali bilgiler nedeniyle yaptırımlarla karşılaşan büyük şirketler. Her iki durumda da alıcılar ve yatırımcılar, sonradan geçersiz hâle gelen vaat ve belgelere güvenerek para yatırabiliyor.

Daha Ucuz Konutlar Neden Daha Az Koruma Sunuyor?

Çin’in arazi sistemi, kentsel araziyle kırsal araziyi birbirinden ayırıyor. Kentsel arazi devlete ait ve tapu belgeleri ile ipotek olanağını kapsayan resmî düzenlemeler çerçevesinde kiralanıyor. Kırsal araziyse köy topluluklarının ortak mülkiyetinde.

Shen’in davasında aktarılan kurallara göre kırsal toplulukların, arazilerini ticari konut geliştirme amacıyla satmaması ya da kiralamaması gerekiyor. Uygulamada ise köy komiteleriyle müteahhitler, kırsal parsellerde kâr amacıyla konut inşa etmek için sık sık iş birliği yapıyor. Ortaya çıkan konutlar, “küçük mülkiyet haklı konut” olarak da bilinen sınırlı mülkiyet haklı konutlar diye tanımlanıyor.

Reklam

Bu konutları alanlar, devletin arazi bürolarına kayıt yaptıramıyor ve resmî tapu belgesi alamıyor. Tapu belgesi, mülkiyeti kayda geçiren resmî evraktır. Böyle bir belge olmadığında alıcı, standart bir konut satın alımında edinilen tanınmış mülkiyet kaydından yoksun kalıyor. Bankalar da genellikle bu konutları teminat göstererek kredi vermeyi reddediyor.

Tahminlere göre Çin genelinde bu tür konutlardan on milyonlarca tane bulunuyor. Alıcılar için çekiciliği açık: Hızla yükselen kentsel konut fiyatlarına daha ucuz bir alternatif sunuyorlar. Shen’in metrekare başına ödediği fiyatın yerel ortalamanın yaklaşık üçte biri olması, alıcıları bu piyasaya çeken tasarrufun boyutunu gösteriyor.

Bazı alıcılar bu düzenlemenin alışılmışın dışında olduğunu biliyor. Yine de yasal statüsü belirsiz bir ev satın almakla, binada satın aldığınız katın hiç bulunmadığını öğrenmek aynı şey değil. Shen’in kaybı, bu projelere ilişkin olağan belirsizliğin ötesine geçti ve aldatmacanın çok daha derin bir boyutunu ortaya çıkardı.

İndirim Karşılığında Alıcıların Vazgeçtikleri

Sınırlı mülkiyet haklı konutlar, ev sahiplerinin normalde bekleyebileceği pek çok korumadan yoksun. Resmî kayıt olmadığında yerel makamlar binaların yıkılmasına karar verebilir ve çok az ya da hiç önceden haber vermeyebilir. Müteahhitler de tanınmış ticari projelerdeki denetimler olmadan planları değiştirebilir.

Tazminat dağıtılırken alıcılar, bankaların ve devlet kurumlarının arkasında da kalabilir. Bir daire için ödeme yapmak, proje başarısız olup birden fazla taraf aynı para havuzundan alacak talep ettiğinde hanenin öncelik kazanacağı anlamına gelmiyor.

Shen’in keşfi iki olası açıklamaya işaret ediyordu: Müteahhit ya proje çizimlerini tahrif etmiş ya da inşaat planında hiç yer almayan bir alan için para toplamıştı. Bunun tam olarak nasıl yapıldığı belirtilmiyor, ancak pratikte ortaya çıkan sonuç açıktı. Satış sözleşmesi ve ödeme, vaat edilen dairenin teslim edilmesini sağlayamadı.

Shen’in davası, fiyat avantajıyla yasal riskin nasıl bağlantılı olduğunu gösteriyor. Daha ucuz bir konut, başka türlü karşılanamayacak bir konuta erişim sağlayabilir; ancak alıcıyı resmî piyasada bulunan belgelerden, denetimlerden ve başvuru yollarından yoksun bırakabilir. Tasarruf hemen elde edilir, sonuçlarıysa yıllar sonra ortaya çıkabilir.

Hayalet Bir Kat Denetimden Nasıl Kaçabiliyor?

Devlet arazilerindeki resmî projeler, birden fazla devlet denetiminden geçiyor. Bürolar planları inceliyor, izinleri veriyor ve inşaatın ilerleyişini denetliyor. Alıcılar, kat sayısını ve daire numaralarını kamuya sunulan belgelerle karşılaştırabiliyor. Sınırlı mülkiyet haklı projeler bu kontrol noktalarının çoğunu atlıyor.

Reklam

Yerel yetkililer bazen harç geliri sağladığı ve köy ekonomilerini desteklediği için inşaata göz yumuyor ya da teşvik ediyor. Bazı durumlarda ise müteahhitler yetkililere bir plan sunarken alıcılara daha iddialı bir projeyi tanıtıyor. Dolayısıyla satış ofisindeki proje, gerçekte inşa edilenden farklı bir şey vaat edebiliyor.

Kırsal arazi satışları için merkezî bir kayıt sisteminin bulunmaması, ilanlardaki iddialarla fiilî projeyi karşılaştırmaya yarayacak bir mekanizma olmadığı anlamına geliyor. Alıcılar, müteahhitlerin aynı konutları inşa ettiğini doğrulayacak güvenilir bir yol bulamadan özenle hazırlanmış satış materyallerini ve kat planlarını görebiliyor.

Shen 2013’te satın alma yaptı ve sorunu dört yıl sonra öğrendi. Bu süre, inşaat yavaş ilerlerken ya da hiç ilerlemezken daire satışlarının devam etmiş olabileceği uzun bir döneme işaret ediyor. Gecikmeler uzadıkça alıcıların neler olup bittiğini takip etmesi zorlaşıyor; özellikle de şantiyeden uzakta yaşıyorlarsa.

Birçok alıcı, onaylı çizimleri ortaya çıkan çelik ve beton yapıyla karşılaştıracak teknik bilgiye de sahip değil. Uyumsuzluk açıkça ortaya çıktığında müteahhit parayı başka yere aktarmış ya da projeden sorumlu yerel şirketi kapatmış olabilir.

Evergrande Krizi Yönetim Kuruluna Taşıyor

Bir zamanlar Çin’in inşaat patlamasının simgesi olan Evergrande, emlak piyasasının diğer ucunda öne sürülen aldatmacanın boyutunu gösteriyor. Çin Menkul Kıymetler Düzenleme Komisyonu, şirketi ve kurucusu Hui Ka Yan’ı borçlarını ödeyemez hâle gelmesinden önceki iki yılda gelirlerini yaklaşık 78 milyar dolar şişirmekle suçladı.

Düzenleyici kurum, Evergrande’nin Çin ana karasındaki iştiraki Hengda Real Estate’e yaklaşık 584 milyon dolar para cezası verdi. Hui’ye ise 6,5 milyon dolar kişisel para cezası kesildi ve finans piyasalarından ömür boyu men edilmesi gündemde. Gelirin şişirilmesi, bir şirketin hesaplarında gerçekte kazandığından daha fazla gelir göstermesi ve yatırımcılarla alacaklılara şirketin faaliyetlerine ilişkin yanıltıcı bir tablo sunması demek.

Ocak ayında Hong Kong mahkemesi Evergrande’nin tasfiye edilmesine karar verdi. Süreci yürüten görevliler, alacaklılara ödeme yapmak için şirketin varlıklarını inceliyor. Tasfiye, başarısız olmuş bir şirketin varlık ve alacak taleplerini ele alarak borçlu olduğu kişilere para dağıtılmasını kapsıyor.

Reklam

Geçen eylülde, işlendiğinden şüphelenilen suçlara ilişkin soruşturmalar kapsamında polis Hui’yi gözetim altına aldı. Mali cezalar, mahkeme kararı ve polisin harekete geçmesi, emlak krizinin bireysel konut alımlarından büyük bir holdingin yönetimine kadar uzandığını gösteriyor.

Shen’in davası ile Evergrande’nin sorunları ölçek ve hukuk düzeni bakımından farklı olsa da ikisinin merkezinde, para sağlayan kişilere müteahhitlerin söylediklerinin güvenilirliği yer alıyor. Sahte belgeler, abartılı vaatler ve yanıltıcı mali rakamlar, sonunda kayıplar alıcılara, yatırımcılara ve alacaklılara kalırken şirketlere para akışını sürdürebiliyor.

İki Vakanın Ardındaki Gelişmeler

Shen’in satın alımıyla Evergrande hakkında atılan adımlar farklı tarihlerde gerçekleşti. Bu sıralama önemli, çünkü alıcılar birikimlerini yatırdıktan sonra müteahhidin sözünü yerine getirip getiremeyeceğini öğrenene kadar yıllar bekleyebiliyor.

  • 2013: Shen, Şian yakınlarındaki bir konut sitesinde, ilanda 34. katta olduğu belirtilen 90 metrekarelik bir daire satın aldı.
  • Dört yıl sonra: Shen, binanın yalnızca 32 katı olduğunu öğrendi.
  • Evergrande’nin borçlarını ödeyemez hâle gelmesinden önceki iki yıl: Menkul kıymetler düzenleyici kurumunun, şirketi ve Hui Ka Yan’ı gelirlerini yaklaşık 78 milyar dolar şişirmekle suçladığı dönem.
  • Geçen eylül: İşlendiğinden şüphelenilen suçlara ilişkin soruşturmalar kapsamında polis Hui’yi gözetim altına aldı.
  • Ocak: Hong Kong mahkemesi Evergrande’nin tasfiye edilmesine karar verdi; görevliler alacaklılara ödeme yapmak için şirketin varlıklarını incelemeye başladı.
  • Ocak ve şubat: Emlak yatırımları ve yeni inşaat başlangıçları bir önceki yıla kıyasla sert biçimde geriledi.

Bireysel bir alıcı açısından bu uzun zaman aralıkları, riskin merkezinde yer alıyor. Bitmiş evi görüp inceleme olanağı doğmadan ödeme yapılıyor ve inşaat yavaş ilerlerken sorunlar gizli kalabiliyor. Vaat edilen konut ortaya çıkmadığında ödemeyi geri almak başlı başına ayrı bir mücadeleye dönüşüyor.

Konut Piyasasındaki Durgunluk İnşaatın Ötesine Yayılıyor

Bu yılın başlarında açıklanan resmî verilere göre, Çin’de emlak yatırımları ocak ve şubatta bir önceki yılın aynı dönemine kıyasla yüzde 9 geriledi. Yeni inşaat başlangıçları yüzde 30 düştü; bu, bir yılı aşkın sürenin en sert düşüşü oldu.

Bu rakamlar yavaşlamanın iki boyutunu gösteriyor. Yatırımların azalması, emlak geliştirme projelerine daha az para aktarıldığı anlamına geliyor. İnşaat başlangıçlarının azalmasıysa daha az yeni projenin hayata geçtiğini gösteriyor. Etkileri istihdama, ödemelerini bekleyen tedarikçilere ve mahallelerin kurulmasının beklendiği yerlerde yarım kalan beton yapılara kadar uzanıyor.

Gayrimenkul ve bağlantılı sektörler, Çin’in ekonomik üretiminin yaklaşık üçte birini oluşturuyor. Dolayısıyla emlak piyasasındaki gerileme müteahhitlerin ötesine geçiyor. Çelik fabrikaları, çimento tesisleri, mobilya tedarikçileri ve yerel bankaların tümü, farklı biçimlerde konutların finansmanına, inşasına ve kullanımına bağlı.

Reklam

Ön ödemeler, konut alıcılarını da bu finansman zincirinin içine sokuyor. Haneler daireler tamamlanmadan ödeme yaparak projeler sürerken müteahhitlerin kullandığı parayı sağlıyor. Müteahhitler gelirlerini yanlış gösterdiğinde ya da bitirmeyi hiç düşünmedikleri konutları sattığında alıcılar hem mağdur oluyor hem de riskli bir iş modelinin istemeden finansörleri hâline geliyor.

Shen’in hayalet dairesi bu mali riski somutlaştırıyor. Ödemesi kullanılabilir bir ev değil, bir vaat satın aldı; binanın son hâli de vaat edilen dairenin teslimini imkânsız kıldı.

Ailelerin ve Kamu Güveninin Ödediği Bedel

Evergrande’nin çöküşü, önceden parasını ödedikleri daireleri bekleyen yüz binlerce alıcıyı ortada bıraktı. Bazıları tüm birikimlerini yatırmış, akrabalarından borç almıştı. Bu durumdaki aileler için başarısız bir proje, bir mülkün değerinden çok daha fazlasını etkileyebilir.

Kriz boyunca aktarılan insani bedeller arasında evliliklerin bozulması, emekliliğin ertelenmesi ve ruh sağlığı krizleri yer alıyor. Güvence sağlamak için ayrılan birikimler, tamamlanmamış bir binaya ya da geri ödeme talebine bağlanıyor. Ödenmeyen tedarikçi alacakları ve kaybedilen inşaat işleri de yükü başka hanelere yayıyor.

Shen bu kaybın özellikle çarpıcı bir biçimiyle karşılaştı. Sorunu yalnızca inşaatın takvimin gerisinde kalması değildi. Sözde dairesinin bulunduğu kat binada yoktu; satıldığı şekliyle daireye taşınma olanağı da kalmamıştı.

Hem yerel müteahhitleri hem de büyük şirketleri kapsayan dolandırıcılık, piyasalara, düzenleyici kurumlara ve mahkemelere duyulan güveni de zedeliyor. Alıcıların, satış belgelerinin gerçek bir mülkü tarif ettiğine, yetkililerin ciddi ihlalleri tespit edebildiğine ve hukuki başvuruların anlamlı bir çözüm sağlayabileceğine güvenmesi gerekiyor.

Bu güveni yeniden kurmak, mağdurlar için adaletin görünür biçimde sağlanmasının yanı sıra projelerin denetlenme ve finanse edilme biçiminde değişiklikler yapılmasını gerektiriyor. Para cezaları suistimalleri cezalandırabilir, ancak hanelerin birikimleri teslim edilemeyecek bir projede yok olmadan önce de korunması gerekiyor.

Kırsal Arazilerde Denetim Neden Daha Zor?

Çinli yetkililer, kontrolsüz emlak dolandırıcılığının toplumsal istikrarı ve ekonomik büyümeyi tehdit ettiğinin farkında. Çin Menkul Kıymetler Düzenleme Komisyonu, menkul kıymet dolandırıcılığına karşı daha sert adımlar atma ve küçük yatırımcıları koruma sözü verdi. Düzenleyici kurum, denetim politikasını şu sözlerle tanımladı:

dişler ve boynuzlar

Evergrande ve Hui’ye verilen rekor cezalar, en büyük piyasa aktörlerinin bile yaptırımlarla karşılaşabileceğine işaret ediyor. Hui’nin polis gözetimine alınması da şirketin en üst düzeyinde kişisel hesap verebilirliğe dikkat çekiyor.

Reklam

Ulusal düzenleyici kurumlar, mali açıklamaları kamuya açık olduğu ve hissedarlar hesap sorabildiği için borsada işlem gören şirketleri görece kolay biçimde soruşturabiliyor. Toplu mülkiyetteki arazilerdeki köy projelerini denetlemekse daha zor. Bu projeler, sorumlulukların farklı kurumlar arasında paylaşıldığı kırsal yönetim, kentsel planlama ve özel sözleşme hukuku alanlarının kesiştiği yerde bulunuyor.

Yerel yönetimler bazen bu projeler göçmenlere barınma sağladığı ve resmî vergi kanallarının dışında gelir yarattığı için sıkı denetime direniyor. Özellikle ödeme yapan sakinler projeye yerleştikten sonra yetkililer, ekonomik büyümeyi teşvik etmekle arazi kurallarını uygulamak arasında kalabiliyor.

Shen gibi alıcılar için mahkemeye başvurmak hayal kırıklığı yaratabiliyor. Sözleşmelerin temelinde arazi kurallarını ihlal eden düzenlemeler bulunduğu için mahkemeler, sınırlı mülkiyet haklı konutlarla ilgili davaları zaman zaman reddediyor. Karar alıcı lehine çıksa bile müteahhit mal varlığını başka yere aktarmış ya da iflasını açıklamışsa bu kararı uygulamak zorlaşabiliyor.

Karşılık olarak önerilen reformlar, riskin farklı aşamalarını hedefliyor: Kırsal arazi kayıtlarının ulusal veri tabanlarına entegre edilmesi, ön satışlardan önce bağımsız denetimlerin zorunlu kılınması ve alıcı ödemelerinin emanet hesaplarında tutulması. Emanet hesabında para, hangi koşullarda serbest bırakılacağını belirleyen kurallara bağlı olarak tutuluyor. Para çekme işlemlerini doğrulanmış inşaat aşamalarına bağlamak, müteahhitlerin gerekli iş tamamlanmadan parayı almasını engelleyebilir.

Bu öneriler, vaat edilen evin doğrulanabilir olmasına ve ödemelerin inşaatla bağlantılı tutulmasına odaklanıyor. Shen’in yaşadıkları her ikisinin de neden önemli olduğunu gösteriyor: Alıcının neyin satıldığına ilişkin güvenilir bir kayda ve teslimattan önce satın alma parasının ortadan kaybolmasını önleyecek bir yola ihtiyacı var.

Öne Çıkanlar

  • Shen, 2013’te Şian yakınlarında 90 metrekarelik bir daire satın aldı; dört yıl sonra, 32 katlı binada ilanda belirtilen 34. katın bulunmadığını öğrendi.
  • Metrekare başına 2.646 yuan, o dönemde yaklaşık 400 dolar ve yerel ortalama konut fiyatının kabaca üçte biri kadar ödeme yaptı.
  • Sınırlı mülkiyet haklı konutlar, toplu mülkiyetteki kırsal arazilere inşa ediliyor ve resmî tapu belgelerinden ve standart konut alıcılarına sunulan birçok korumadan yoksun.
  • Menkul kıymetler düzenleyici kurumu, Evergrande’yi ve Hui Ka Yan’ı şirketin borçlarını ödeyemez hâle gelmesinden önceki iki yılda gelirlerini yaklaşık 78 milyar dolar şişirmekle suçladı.
  • Hengda Real Estate’e yaklaşık 584 milyon dolar para cezası verildi; Hui’ye 6,5 milyon dolar ceza kesildi ve finans piyasalarından ömür boyu men edilmesi gündemde.
  • Emlak yatırımları yüzde 9, yeni inşaat başlangıçlarıysa ocak ve şubatta bir önceki yıla kıyasla yüzde 30 geriledi.
  • Önerilen korumalar arasında entegre arazi kayıtları, ön satışlardan önce bağımsız denetimler ve doğrulanmış inşaat ilerlemesine bağlı emanet hesapları bulunuyor.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir