Okyanustaki Soğuk Bölge, Okyanus Dolaşımı Zayıflarken Hindistan Musonundaki Değişimle İlişkilendirildi

12 dakikalık okuma
Okyanustaki Soğuk Bölge, Okyanus Dolaşımı Zayıflarken Hindistan Musonundaki Değişimle İlişkilendirildi

Hindistan'ın Kuzeybatısında Daha Fazla Yağış, Ovalarda Daha Yüksek Kuraklık Riski

Grönland'ın güneyindeki soğuk bir okyanus bölgesi, Hindistan'ın yaz musonunun son 25 yılda neden değiştiğini açıklamaya yardımcı olabilir. Bu değişim, Hindistan'ın kuzeybatısına çok daha fazla yağış getirirken verimli Ganj Ovası genelinde kuraklık riskini artırıyor. AGU Advances dergisinde Nimmakanti Mahendra ve çalışma arkadaşlarının yayımladığı araştırma, değişimleri yeniden üretmekte zorlanan iklim simülasyonlarında eksik kalan bir unsur olarak bu uzak Atlantik bölgesine işaret ediyor.

İçindekiler
  1. Hindistan'ın Kuzeybatısında Daha Fazla Yağış, Ovalarda Daha Yüksek Kuraklık Riski
  2. Atlantik'teki Bir Bölge Neden Soğuyor?
  3. Soğuma Yüzeyin Altına Uzanıyor
  4. Atlantik'teki Soğuma Hindistan'ın Yağışlarını Nasıl Yönlendiriyor?
  5. Modeller Musondaki Değişimi Neden Kaçırdı?
  6. Zayıflayan Dolaşım ve Eşik Noktası Riski
  7. Bulguların Tarihleri
  8. Avrupa, Kuzey Amerika ve Afrika'yı Bağlantılı Riskler Bekliyor
  9. Güney Asya İçin Daha İyi Gözlem ve Tahminler
  10. Bilinmesi Gerekenler

Araştırmacılar, genellikle soğuk leke ya da Kuzey Atlantik Isınma Deliği olarak anılan soğuk anomalinin simülasyonlara eklenmesiyle gözlemlenen yağış dağılımı değişiminin yeniden üretilebildiğini buldu. Açıklamaları, Grönland yakınlarındaki okyanus sıcaklıklarını, Güney Asya üzerindeki hava sistemlerinin yönünü belirlemeye yardımcı olan ve yerden yüksekte esen güçlü rüzgârlar, yani jet akımındaki değişimlere bağlıyor.

Güney Asya'da bir milyardan fazla insan yaz musonuna bağlı. Hindistan, Pakistan ve Bangladeş'te musonun gelişi tarım takvimini, su kaynaklarını ve ekonomik istikrarı belirliyor. Yağışlı mevsimin gecikmesi ya da zayıflaması pirinç ve buğday hasadına zarar verebilir. Hindistan'ın kuzeybatısındaki aşırı yağışlar ise sel ve heyelanlara yol açabilir.

Ganj Ovası farklı bir tehlikeyle karşı karşıya. Bu büyük tarım bölgesinin ürün yetiştirmek ve nüfusunu beslemek için güvenilir yağışa ihtiyacı var; ancak değişen düzen, tarlaların susuz kalması riskini artırıyor. Dolayısıyla temel sorun, alt kıta genelinde ne kadar yağış düştüğünün yanı sıra yağışın nereye düştüğüyle de ilgili.

Uydu gözlemleri ve yer istasyonları, 1990'ların sonlarından bu yana bu yeniden dağılımı kaydediyor. Mahendra'nın araştırması, yaygın olarak kullanılan iklim modellerinin gözden kaçırdığı bu değişim için fiziksel bir açıklama sunuyor. Bulguların, kuraklık ve seller için planlama yapan çiftçiler, su yöneticileri ve hükümetler açısından sonuçları var.

Reklam

Atlantik'teki Bir Bölge Neden Soğuyor?

Grönland'ın güneyindeki okyanus, dünyanın büyük bölümü ısınırken son yüzyılda yaklaşık 0,3 santigrat derece soğudu. Küresel sıcaklık değişim haritalarında bu soğuk leke, ısınmayı gösteren kırmızı alanlarla çevrili mavi bir bölge olarak görülüyor.

Bilim insanları bu durumu atmosferik aerosoller, doğal değişkenlik ve okyanus dolaşımındaki değişimlerle açıklamaya çalıştı. Son araştırmalar anomaliyi, Atlantik Meridyonel Devridaim Dolaşımı (AMOC) olarak bilinen sistemdeki yavaşlamaya bağlıyor.

AMOC, sıcak tropikal suları kuzeye taşırken soğuk suları derinlerden ekvatora doğru geri götürüyor. Kuzey suları ısı kaybedip soğudukça yoğunlukları artıyor ve batmalarına yardımcı oluyor. Bu batma, Atlantik boyunca su ve ısı taşınmasını sağlayan dolaşımın bir parçası.

Grönland'daki eriyen buzlar Kuzey Atlantik'e tatlı su ekliyor. Bu tatlı su yüzey sularındaki tuzu seyrelterek yoğunluklarını ve batma olasılıklarını azaltıyor. Dolaşım zayıfladıkça Grönland'ın güneyindeki bölgeye daha az tropikal ısı taşınıyor; bu da soğuk lekenin oluşmasına ve varlığını sürdürmesine yardımcı oluyor.

Nature dergisinde yayımlanan bir araştırmada anomalinin incelenmesi için gözlemler ve iklim modelleri kullanıldı. Yalnızca AMOC'nin zayıfladığı simülasyonlar, ısınma deliğinde gözlemlenen soğumayı ve tatlı su miktarındaki artışı yeniden üretebildi. Araştırmacılar, dolaşımın 1900 ile 2005 arasında yüzyılda 1,01 ila 2,97 Sverdrup yavaşladığını tahmin etti.

Bir Sverdrup, saniyede bir milyon metreküp suya eşit. Bu birim, okyanus dolaşımındaki devasa su akışını ifade ediyor ve akıntı gücündeki bir değişimin geniş bir bölgedeki ısı taşınımını nasıl değiştirebildiğini anlamaya yardımcı oluyor.

Soğuma Yüzeyin Altına Uzanıyor

Kuzey Atlantik'teki anomali okyanusun derinliklerine uzanıyor. Geophysical Research Letters dergisinde gözlemsel yeniden analiz verileri kullanılarak yayımlanan bir değerlendirmeye göre, soğumanın nedeni okyanus yüzeyinden ısı kaçışı değil, okyanusun daha az ısı taşıması. Yeniden analiz, ölçümlerin eksik olduğu yer ve dönemlerdeki koşulları yeniden oluşturmak için gözlemleri modellerle birleştiriyor.

Dünya Meteoroloji Örgütü, 2023 Küresel İklimin Durumu raporunda bu karşıtlığa dikkat çekti. Okyanuslardaki ısı içeriği 2023'te rekor seviyeye ulaşırken, Kuzey Atlantik'in kutup altı bölgesindeki soğuma 800 metreden daha derine uzandı.

Reklam

Penn State Üniversitesi'nde atmosfer bilimci olan Laifang Li, anomalinin anlaşılmasının önemli olduğunu; çünkü jet akımını bozup birden fazla kıtadaki fırtına güzergâhlarını değiştirebileceğini belirtti. Atlantik'teki bu oluşum, hemen çevresindeki suların çok ötesindeki hava olaylarıyla bağlantılı.

Penn State'te yürütülen ayrı bir araştırma, atmosferin ve okyanusun soğuk lekenin varlığını sürdürmesine yaklaşık eşit ölçüde katkıda bulunduğunu ortaya koydu. Yüzeyin soğuması buharlaşmayı azaltarak havadaki su buharı miktarını düşürüyor. Su buharı bir sera gazı olduğundan, azalması daha fazla ısının kaçmasına ve okyanus yüzeyinin daha da soğumasına yol açıyor.

Bu geri besleme anomaliyi sürdürmeye yardımcı oluyor: Daha soğuk su daha az atmosferik su buharı üretiyor, su buharının azalması da daha fazla soğumaya olanak tanıyor. Bu nedenle iklim modellerinin soğuk lekenin nasıl kalıcı olduğunu doğru yansıtabilmesi için hem okyanustaki ısı taşınımını hem de atmosferin verdiği tepkiyi hesaba katması gerekiyor.

Atlantik'teki Soğuma Hindistan'ın Yağışlarını Nasıl Yönlendiriyor?

Mahendra ve çalışma arkadaşları, soğuk lekeyi jet akımındaki değişimler üzerinden Hindistan musonuna bağlıyor. Troposferin, yani atmosferin en alt katmanının yükseklerinde dünyayı çevreleyen bu dar ve güçlü rüzgâr kuşağı, hava sistemlerinin yönünü belirlemeye ve nem taşımaya yardımcı oluyor.

Araştırmacılar Atlantik'teki soğuk anomaliyi simülasyonlarına eklediğinde jet akımı, atmosferik nemi Hindistan'ın kuzeybatısına çekecek biçimde değişti. Aynı zamanda değişen dolaşım, Ganj Ovası genelinde daha küçük fırtına sistemlerinin oluşumunu sınırladı.

Araştırmacılar, barotropik düzenleyici mekanizma adı verilen bir süreç belirledi. Barotropik, eş basınç ve eş yoğunluk yüzeylerinin hizalandığı koşulları tanımlar; bu koşullarda büyük ölçekli atmosferik akış, daha küçük girdapları ve fırtına hücrelerini kontrol edebilir. Bir düzenleyici motorun çalışmasını sınırlar; burada da büyük ölçekli rüzgâr düzeni, daha küçük atmosferik hareketlerin büyümesini kısıtlıyor.

Bu durum musonda birbiriyle bağlantılı iki etki yaratıyor. Nem kuzeybatıya taşınırken ovalar üzerinde yağış getiren daha az sistem oluşuyor. Dolayısıyla mekanizma, Hindistan genelinde yağışın tekdüze biçimde artmasını ya da azalmasını değil, yeniden dağılımını açıklıyor.

Bu bulgu, muson davranışının başlıca belirleyicileri olarak özellikle Hint Okyanusu sıcaklıklarına odaklanan önceki yaklaşımı sorguluyor. Binlerce kilometre uzaktaki bir okyanus anomalisi, atmosfer dolaşımını Güney Asya'da yağışın düştüğü yeri etkileyecek ölçüde değiştirebilir.

Mekanizma, son yıllarda orta enlem bölgelerinde artan fırtına etkinliğini de açıklamaya yardımcı oluyor. Büyük ölçekli atmosfer dolaşımındaki değişimler, hava koşullarını bütün yarımkürelerde yeniden düzenleyebilir. Araştırmanın yazarları, iklim modelleri oluştururken uzak bölgelerdeki süreçler arasındaki bağlantıların hesaba katılması gerektiğini vurguladı.

Reklam

Modeller Musondaki Değişimi Neden Kaçırdı?

Hükümetlerarası İklim Değişikliği Paneli'nin kullandığı küresel iklim projeksiyonlarının temelini büyük ölçüde Birleşik Model Karşılaştırma Projesi'nin 6. Aşaması (CMIP6) oluşturuyor. Bu gelişmiş simülasyonlar bile Hindistan'da gözlemlenen yağış eğilimlerini eşleştirmekte zorlandı.

Mahendra'nın araştırması, pek çok bağlı modelin Atlantik'teki sıcaklık değişimlerini ve bunların Asya'daki hava koşullarıyla bağlantılarını yansıtma biçimindeki eksikliklere işaret ediyor. Bağlı modeller, okyanus ve atmosferi birlikte simüle ederek her birinin diğerini etkilemesine olanak tanıyor. Sonuçları, bu etkileşimleri ne kadar doğru yansıttıklarına bağlı.

Bilim insanları, uzak hava ve iklim bölgeleri arasındaki bağlantılara telebağlantı adını veriyor. Bu bağlantılar çoğu zaman rüzgâr kuşaklarındaki ve büyük ölçekli atmosferik dalga düzenlerindeki değişimler üzerinden işliyor. Soğuk lekenin Hindistan musonu üzerindeki etkisi bu ilişkiye bir örnek.

Anomaliyi dışarıda bırakan ya da şiddetini yetersiz yansıtan bir model, muson değişkenliği üzerinde önemli bir etkiyi gözden kaçırabilir. Yazarlar, doğru projeksiyonlar için bağlantılı sürecin bütününün modellenmesi gerektiğini savunuyor: Grönland'dan gelen erime suları, Atlantik'teki soğuma ve jet akımının Himalayalar üzerinde yer değiştirmesi.

Çiftçiler ve hükümetler ürün seçimi, su depolama planları ve afetlere hazırlık için tahminlere güveniyor. Bölgesel yağışlardaki gözlemlenmiş değişimi kaçıran bir model, altyapı kararları ve acil durum hazırlıkları için yetersiz bir yol gösterici olabilir.

Hatalı muson tahminleri ekim takvimini aksatabilir, acil gıda yardımlarını geciktirebilir ve sigorta zararlarını artırabilir. Tahminler insanların deneyimlediği hava koşullarıyla tekrar tekrar örtüşmediğinde, kamuoyunun iklim uyarılarına duyduğu güven de zedelenebilir. Atlantik bağlantısını daha iyi anlamak, Güney Asya'daki pratik kararların yanı sıra iklim araştırmaları açısından da önemli.

Zayıflayan Dolaşım ve Eşik Noktası Riski

Araştırmada sunulan kanıtlar, AMOC'nin en az 1.000 yıldır en zayıf düzeyinde olduğuna işaret ediyor. Bazı bilim insanları, birbirini güçlendiren değişimlerin dolaşımı çok daha zayıf bir duruma ittiği bir eşik noktasına yaklaşmış olabileceği uyarısında bulunuyor.

Potsdam İklim Etkisi Araştırmaları Enstitüsü'nde fiziksel oşinograf olan Stefan Rahmstorf, AMOC'yi 35 yıldır inceliyor. Rahmstorf, dolaşımın durma olasılığını yakın zamanda yaklaşık yüzde 50 olarak değerlendirdi. Bu oran, otuz yıl önce verebileceği yüzde 5'lik tahminden çok daha yüksek. Değerlendirmesinin nasıl değiştiğini şöyle anlattı:

İlk 30 yıl boyunca bunu gerçekleşme olasılığı düşük bir olay olarak görüyorduk. Şimdi olasılık aşağı yukarı yüzde 50. Hatta gerçekleşmesi gerçekleşmemesinden daha olası diyebilirim.

Eşik riskiyle bağlantılı geri besleme hem tuzu hem de batan suyu içeriyor. Sıcak ve tuzlu su kuzeye akıyor, ısı kaybedip soğuyor ve batacak kadar yoğunlaşıyor. Bu batma, daha fazla sıcak suyun kuzeye çekilmesine yardımcı oluyor.

Reklam

Tatlı su, yüzey suyunun yoğunluğunu azaltarak batmayı yavaşlatıyor. Dolaşım zayıfladıkça kuzeye daha az tuz ulaşıyor ve suyun batma olasılığı daha da düşüyor. Bu tekrar eden süreç, zamanla dolaşımı çok daha zayıf bir duruma kilitleyebilir.

2023'te Niels Bohr Enstitüsü'ndeki araştırmacılar, istatistiksel erken uyarı sinyallerini kullanarak yüksek emisyonların sürmesi durumunda eşiğin 2037 ile 2109 arasında aşılabileceğini tahmin etti. Olası bir çöküşün ne zaman gerçekleşebileceği belirsizliğini koruyor.

Utrecht Üniversitesi'nden van Westen ve çalışma arkadaşlarının 2025 tarihli araştırması, yüksek çözünürlüklü bir okyanus modelinde eşik noktasını gösterdi. Bulgular, bu davranışın basit modellerin ötesinde daha ayrıntılı simülasyonlarda da görüldüğüne ilişkin kaygıları güçlendirdi.

Bordeaux Üniversitesi'nden Valentin Portmann'ın öncülük ettiği 2025 tarihli başka bir değerlendirmede, iklim modellerini sınırlandırmak için gözlemlenen Atlantik sıcaklık ve tuzluluk verileri kullanıldı. Değerlendirmede, AMOC'nin 2100'e kadar yüzde 50 zayıflayacağı öngörüldü. Bu düşüş, önceki IPCC tahminlerinden daha keskin. Rahmstorf, bu ölçekte bir zayıflamanın dolaşımı büyük olasılıkla eşik noktasının ötesine taşıyacağını savundu.

Bulguların Tarihleri

Kanıtlar, okyanustaki değişimlerin bir yüzyılı aşkın sürelik yeniden oluşturulmuş kayıtlarını, yakın dönem doğrudan ölçümlerini ve bu yüzyılın sonuna uzanan projeksiyonları kapsıyor. Muson gözlemleri daha kısa bir döneme ait; yağışın yeniden dağılımı 1990'ların sonlarından bu yana kaydediliyor.

Başlıca tarihler, geçmiş gözlemlerin ve gelecekteki risklerin nasıl bir araya geldiğini ortaya koyuyor:

  • Yaklaşık 12.000 yıl önce: Son buzul çağının sonuna doğru büyük miktarda tatlı su girişi AMOC'yi zayıflattı ya da durdurdu; Avrupa'da buzul çağına yakın koşulları geri getirirken tropikal yağışların yerini değiştirdi.
  • 1900-2005: Nature dergisindeki araştırma, AMOC'nin yüzyılda 1,01 ila 2,97 Sverdrup yavaşladığını tahmin etti.
  • 1990'ların sonlarından itibaren: Uydular ve yer istasyonları, Hindistan muson yağışlarının yeniden dağılımını kaydetti.
  • 2004: Şamandıra dizilerinden doğrudan AMOC ölçümleri başladı ve yaklaşık yirmi yıllık akış verisi sağladı.
  • 2023: Niels Bohr Enstitüsü araştırması, yüksek emisyonların sürmesi halinde 2037-2109 döneminde olası bir eşik aşımına işaret etti. Dünya Meteoroloji Örgütü'nün 2023 iklim raporu, rekor düzeyde okyanus ısısının yanı sıra Kuzey Atlantik'teki derin soğumayı belgeledi.
  • 2025: Utrecht araştırması yüksek çözünürlüklü bir modelde eşik aşımını gösterirken Bordeaux değerlendirmesi, 2100'e kadar yüzde 50 zayıflama öngördü.

Tarihsel olay, iklim düzenlerinin Atlantik dolaşımına ne kadar duyarlı olabileceğini gösteriyor. Olayın nedeni ve seyri günümüzdeki durumdan farklı; son araştırmalar ise günümüzdeki ısınmanın ve değişen okyanus koşullarının aynı dolaşım sistemini nasıl etkileyebileceğini inceliyor.

Reklam

Avrupa, Kuzey Amerika ve Afrika'yı Bağlantılı Riskler Bekliyor

AMOC'nin tamamen çökmesi Hindistan'ın çok ötesindeki bölgeleri etkiler. Kuzey Avrupa çok daha soğuk ve kurak olabilir; bu da tarımı zorlayıp orman yangını riskini artırabilir. ABD'nin doğu kıyısında deniz seviyesi, küresel ortalamadan daha hızlı yükselebilir.

Asya ve Afrika musonları zayıflayabilir, bu da milyarlarca insanın su sıkıntısını artırabilir. Tropikal bölgelerde Atlantik yağışlarının dağılımındaki değişimler, ekvator çevresindeki kuraklığı şiddetlendirebilir. Bu etkiler, okyanus dolaşımını gıda üretimi, tatlı su kaynakları ve kıyı altyapısıyla ilişkilendiriyor.

Southampton Üniversitesi'nde oşinografi profesörü olan Robert Marsh, araştırmacıların gelecek yüzyıl için öngördüğü hızlı değişimlere toplumların uyum sağlamakta zorlanacağı uyarısında bulundu. Tropikal ısı taşınımının azalması Avrupa'nın bazı bölgelerinde kışların çok sert geçmesine yol açarken, dolaşımdaki değişimler Kuzey Amerika'nın doğu kıyılarında deniz seviyesinin yükselmesini hızlandırabilir.

Bazı araştırmacılar, Güney Okyanusu'ndaki değişimlerin depolanmış karbonu atmosfere salarak sarsıntıları artırmasından da endişe ediyor. İzlanda, AMOC'nin durma riskini ulusal güvenlik tehdidi olarak tanımladı.

Hindistan'daki yağış değişimi, Atlantik'teki bir değişikliğin uzaktaki bir bölgenin hava düzenini nasıl yeniden dağıtabileceğini gösteriyor. Daha büyük çaplı bir yavaşlama ya da çöküş ise çok daha geniş bir risk yelpazesi doğurur. Kısmi bir zayıflama bile gıda güvenliğini, suya erişimi ve toplumların bağlı olduğu altyapıyı etkileyebilir.

Güney Asya İçin Daha İyi Gözlem ve Tahminler

Bilim insanları, belirsizliği azaltmak için okyanus ve atmosfer arasındaki bağlantıların daha iyi modellenmesi gerektiğini savunuyor. Penn State'in bulguları, modellerin soğuk lekeyi simüle ederken hesaba katması gereken okyanus süreçlerine atmosferik su buharı geri beslemesini de ekliyor.

Kuzey Atlantik'teki gözlem ağlarının da sürekli finansmana ihtiyacı var. Şamandıra dizilerinden doğrudan ölçümler ancak 2004'te başladı. Böylece değişimleri çok daha uzun dönemlerde gerçekleşebilen bir dolaşım için araştırmacıların elinde yaklaşık yirmi yıllık doğrudan akış kaydı bulunuyor.

Güney Asya hükümetlerinin uyum konusunda acil adımlar atması gerekiyor. Kuraklığa dayanıklı ürünler Ganj Ovası'nın su kıtlığıyla başa çıkmasına yardımcı olabilirken, Hindistan'ın kuzeybatısında daha şiddetli yağışlara uygun sel yönetimi gerekiyor. Su depolama, ürün sigortası ve uyarı sistemleri güvenilir mevsim tahminlerine bağlı.

Atlantik etkisini gözden kaçıran modeller, hükümetleri kuzeybatıdaki sellere karşı yetersiz hazırlıklı bırakabilir ya da ovalardaki kuraklık için yardımların gecikmesine neden olabilir. Soğuk lekenin operasyonel tahminlere katılması, toplumlara canlarını ve geçim kaynaklarını korumak için daha fazla zaman kazandırabilir.

Reklam

Sera gazı emisyonları da alınacak önlemlerin bir parçası olmaya devam ediyor. İnsan kaynaklı ısınma, Kuzey Atlantik'e tatlı su ekleyen buz erimesine yol açıyor; ısınmanın sınırlandırılması bu baskıyı azaltabilir. Halihazırda yaşanan yağış değişimlerine hazırlanırken derecenin her kesiri önem taşıyor.

İskoç Deniz Bilimleri Birliği'nde fiziksel oşinograf olan Neil Fraser, olası bir çöküşün zamanlamasına ilişkin belirsizliği kabul ederken dolaşımın zayıflamasının kendi başına ciddi riskler taşıdığı uyarısında bulundu:

Çöküş yaşanmasa bile AMOC'nin zayıflaması ciddi iklim etkileri yaratabilir.

Araştırma, aciliyet taşıyan iki görevi bir araya getiriyor: Hâlihazırda değişmekte olan Hindistan musonuna ilişkin tahminleri iyileştirmek ve kıtaların iklimini şekillendirmeye yardımcı olan Atlantik dolaşımındaki baskılara karşılık vermek. Soğuk leke bu baskının görülebilir bir işareti; etkileri Grönland'dan uzaktaki yağışlarda da ortaya çıkıyor.

Bilinmesi Gerekenler

  • Hindistan muson yağışları son 25 yılda değişti; ülkenin kuzeybatısında yağış artarken Ganj Ovası genelinde kuraklık riski yükseldi.
  • Mahendra ve çalışma arkadaşları, Grönland'ın güneyindeki Atlantik soğuk lekesini içeren simülasyonlarda bu değişimi yeniden üretti.
  • Anomali son yüzyılda yaklaşık 0,3 santigrat derece soğudu; soğuma 800 metreden daha derinlere uzandı.
  • Jet akımındaki değişimler nemi kuzeybatıya yönlendiriyor ve ovalarda yağış taşıyan daha küçük sistemlerin oluşumunu kısıtlıyor.
  • Araştırmalar soğuk lekeyi zayıflayan AMOC'ye bağlıyor; atmosferik geri besleme de soğumanın sürmesine yardımcı oluyor.
  • 2025 tarihli bir değerlendirme, AMOC'nin 2100'e kadar yüzde 50 zayıflayacağını öngördü. Olası bir çöküşün zamanlaması belirsizliğini koruyor.
  • Daha iyi okyanus gözlemleri ve iklim modelleri, Güney Asya genelinde kuraklık, sel, tarım ve su kaynaklarına yönelik planlamayı iyileştirebilir.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir