Çin Mahkemeleri, Yapay Zekâya Geçişin İşçileri İşten Çıkarmayı Otomatik Olarak Haklı Gösteremeyeceğine Hükmetti

11 dakikalık okuma
Çin Mahkemeleri, Yapay Zekâya Geçişin İşçileri İşten Çıkarmayı Otomatik Olarak Haklı Gösteremeyeceğine Hükmetti

%40 Maaş Kesintisi Yapay Zekâyı ve İşçi Haklarını Mahkemeye Taşıdı

Hangzhou'daki bir teknoloji şirketi, kıdemli kalite güvence sorumlusu Zhou'ya bir seçenek sundu: daha düşük bir pozisyona geçmek ve aylık 25.000 yuan yerine 15.000 yuan maaşı kabul etmek. Şirket, işinin büyük bölümünü yapacak şekilde yapay zekâ sistemlerini geliştirmişti. Görev değişikliğini ve %40'lık maaş kesintisini kabul etmeyince sözleşmesini feshetti.

İçindekiler
  1. %40 Maaş Kesintisi Yapay Zekâyı ve İşçi Haklarını Mahkemeye Taşıdı
  2. Hangzhou Mahkemesi Neyi Reddetti?
  3. Başka Bir İş Teklif Etmek Neden Yeterli Olmadı?
  4. Pekin Daha Önce Benzer Bir İşten Çıkarmayı Reddetmişti
  5. Uyuşmazlıklar Nasıl Gelişti?
  6. Yapay Zekâya Geçişte İşverenler Ne Yapmalı?
  7. Küresel Üreticiler Neden Gelişmeleri İzliyor?
  8. ABD'deki Farklı Tablo: Yapay Zekâ Yatırımları ve İşten Çıkarmalar
  9. Avrupa ve Hindistan Çalışanları Korumayı Değerlendiriyor
  10. Yeniden Yapılanma Planları Daha Sıkı Bir Sınavla Karşı Karşıya
  11. Öne Çıkanlar

Nisan 2026'da, Uluslararası İşçi Bayramı'ndan yalnızca birkaç gün önce Hangzhou Orta Halk Mahkemesi, işten çıkarmanın hukuka aykırı olduğuna hükmetti. Karar, daha önce bir alt mahkemenin verdiği hükmü onadı ve otomasyona ilişkin hukuki bir sınır çizdi: Yapay zekâ kullanmayı seçmek, işverene mevcut bir iş sözleşmesini sona erdirme hakkını kendiliğinden vermez.

Adı açıklanmayan şirkette Kasım 2022'de işe başlayan Zhou'nun işi, kullanıcı sorgularını büyük dil modelleriyle eşleştirmek ve yasa dışı içerikleri ya da mahremiyeti ihlal eden materyalleri filtrelemekti. Böylece yapay zekâ sistemlerinin doğru çıktılar üretmesine yardımcı oluyordu. Büyük dil modelleri, gündelik dille sorulara yanıt veren pek çok yapay zekâ aracının temelini oluşturan sistemlerdir.

İnsan talepleriyle makine yanıtları arasındaki bağlantıyı denetlemeye yönelik uzmanlık gerektiren işi karşılığında yıllık 300.000 yuan, yaklaşık 43.900 dolar maaş alıyordu. Bu görevde yaklaşık iki yıl çalıştıktan sonra, şirketin yapay zekâ sistemlerini geliştirmesi 2025'in başlarında yaptığı işe duyulan ihtiyacı azalttı.

Şirket, otomasyonun yol açtığı yeniden yapılanma ve azalan personel ihtiyacını gerekçe göstererek Zhou'yu işten çıkarırken yaklaşık 311.695 yuan kıdem tazminatı teklif etti. Zhou, işten çıkarma kararına önce iş uyuşmazlıkları tahkimi, ardından alt mahkeme ve son olarak orta mahkemede itiraz etti. Davası, yapay zekânın çalışanların yerini almasına ilişkin uluslararası tartışmada görülen ilk büyük yargı müdahalelerinden biri oldu ve Hangzhou'nun teknoloji sektörünün çok ötesinde ilgi çekti.

Reklam

Hangzhou Mahkemesi Neyi Reddetti?

Hangzhou'daki uyuşmazlık, Çin İş Sözleşmesi Kanunu'ndaki belirli bir hüküm etrafında şekillendi: "nesnel koşullarda önemli değişiklik". Bu hukuki ölçüt, dış koşullar sözleşmenin artık uygulanamayacağı ölçüde değiştiğinde işverenin sözleşmeyi feshetmesine izin veriyor.

Şirket, teknolojik ilerlemenin Zhou'nun ilk görevini gereksiz hâle getirdiğini ve yapay zekâ kullanımının bu ölçütü karşıladığını savundu. Mahkeme ise fesih için sunulan gerekçelerin yasal koşulları karşılamadığına hükmederek bu savı reddetti.

Hangzhou Orta Halk Mahkemesi, yayımladığı açıklamada değerlendirmesini şöyle anlattı:

şirketin dayanak gösterdiği fesih gerekçeleri, işletmenin küçülmesi veya faaliyetlerin güçlükle sürdürülmesi gibi olumsuz koşullar kapsamında değildi; ayrıca iş sözleşmesinin sürdürülmesini imkânsız kılan yasal koşulu da karşılamıyordu.

Hâkimler, şirketin yapay zekâ sistemlerini geliştirmesini gönüllü bir stratejik karar olarak değerlendirdi. Bu tercihi doğal afet, hükümet politikalarındaki değişiklik veya ekonomik çöküş gibi işverenin kontrolü dışındaki bir olaydan ayırdı.

Dolayısıyla rekabet avantajı elde etmek için yapay zekâ kullanan bir şirket, mevcut istihdam yükümlülükleri çerçevesinde geçişi yönetme sorumluluğunu da üstlenir. Mahkemenin gerekçesi, iş kararının mali risklerini işverene yükledi; görevleri otomasyona daha elverişli hâle gelen bir çalışana bu risklerin tamamının aktarılmasına izin vermedi.

Başka Bir İş Teklif Etmek Neden Yeterli Olmadı?

Zhou'nun işvereni, görevini doğrudan ortadan kaldırmak yerine başka bir pozisyona geçmesini önermişti. Ancak mahkeme, bu teklifin makul olmadığına hükmetti: Öneri, görev düşürmeyle birlikte aylık maaşın 25.000 yuandan 15.000 yuana indirilmesini içeriyordu.

Aradaki fark, ayda 10.000 yuan, yani önceki maaşının %40'ıydı. Şirket otomatik sistemleri daha fazla kullanmaya yönelirken bu değişiklik, Zhou'nun uzmanlığına atfedilen ekonomik değeri düşürüyordu.

Mahkeme, bu teklifin iyi niyetli müzakere ölçütünü karşılamadığına karar verdi. İşverenin sözleşme koşullarını değiştirme girişimi, özünde adil bir alternatif sunmalı; yalnızca daha düşük bir pozisyon önerip çalışanın bunu reddetmesini işten çıkarma gerekçesi saymamalıdır.

Reklam

Zhejiang Xingjing hukuk bürosundan avukat Wang Xuyang, yapay zekâ sayesinde verimlilik artışından yararlanan şirketlerin buna karşılık gelen toplumsal sorumlulukları da bulunduğunu belirtti. Wang'a göre işin yapay zekâyla değiştirilmesi, iş sözleşmesini feshetmeyi kendiliğinden haklı kılmaz.

Karar, aynı dönüşümün iki yönünü bir arada ele alıyor: Şirket teknolojik gelişmelere yönelebilir, ancak mevcut sözleşmeler kapsamında çalıştırdığı kişilere karşı sorumluluğunu sürdürür. Başka bir göreve geçiş teklifi; sunulan iş ve çalışanın ekonomik konumu da dâhil olmak üzere, kendi koşulları çerçevesinde değerlendirilmelidir.

Pekin Daha Önce Benzer Bir İşten Çıkarmayı Reddetmişti

Pekin yetkilileri, Hangzhou kararından önce benzer bir uyuşmazlığı ele almıştı. Aralık 2025'te Pekin Belediyesi İnsan Kaynakları ve Sosyal Güvenlik Bürosu, o yılın örnek tahkim kararlarını yayımladı. Bu kararlar arasında Liu adlı bir harita verisi toplayıcısının işten çıkarılması da vardı.

Liu, 2009'dan beri bir teknoloji şirketi için elle harita verisi topluyordu. Şirket, yapay zekâ kullanarak otomatik veri toplamaya geçti, Liu'nun departmanını kapattı ve sözleşmesini sona erdirdi. Zhou'nun işvereni gibi şirket de teknolojik değişikliğin "koşullarda önemli bir değişiklik" oluşturduğunu savundu.

Liu, uyuşmazlığı Pekin'de iş tahkimine taşıdı. Tahkim heyeti, işten çıkarmanın hukuka aykırı olduğuna karar vererek tazminat ödenmesine hükmetti.

Heyet, yapay zekânın benimsenmesini kontrol dışı bir olay değil, rekabet gücünü korumak amacıyla alınmış gönüllü bir iş kararı olarak değerlendirdi. Yapay zekâyla ikameyi işten çıkarma gerekçesi göstermenin, teknolojik dönüşümün maliyet ve risklerini çalışanlara aktardığı sonucuna vardı.

Pekin'deki dava, dört ay sonra Hangzhou'da güçlendirilen ilkeyi ortaya koydu. Kararlar, elle harita verisi toplama ve yapay zekâ çıktılarını denetleme gibi farklı işleri aynı soruyla ele alıyor: Bir şirket otomasyona geçmeyi seçtiğinde bunun istihdam maliyetlerini kim üstlenir?

Uyuşmazlıklar Nasıl Gelişti?

Davalar birkaç yıla yayıldı; kararlar ise birbirine yakın tarihlerde kamuoyuna açıklandı. Zhou, görevini değiştiren yapay zekâ güncellemesinden önce işe başlamıştı. Liu'nun harita verisi toplama işi ise 2009'a uzanıyordu.

  • 2009: Liu, bir teknoloji şirketi için elle harita verisi toplamaya başladı.
  • Kasım 2022: Zhou, Hangzhou'daki adı açıklanmayan teknoloji şirketinde kıdemli kalite güvence sorumlusu olarak işe başladı.
  • 2025'in başları: Zhou'nun işvereni, işinin büyük bölümünü yapacak şekilde yapay zekâ sistemlerini geliştirdi ve aylık maaşında %40 kesintiyle daha düşük bir pozisyona geçmesini önerdi.
  • Aralık 2025: Pekin İnsan Kaynakları ve Sosyal Güvenlik Bürosu, Liu'nun işten çıkarılmasının hukuka aykırı olduğuna ilişkin kararın da yer aldığı örnek tahkim kararlarını yayımladı.
  • Nisan 2026: Hangzhou Orta Halk Mahkemesi, 1 Mayıs'taki Uluslararası İşçi Bayramı'ndan kısa süre önce Zhou'nun işten çıkarılmasına karşı verilen alt mahkeme kararını onadı.

Hangzhou kararının, işçilerin her yıl kutlandığı tarihe yakın bir zamanda açıklanması, yapay zekâya geçişin yanı sıra istihdam güvencesine de ilişkin bir mesaj taşıyordu. 2 Mayıs 2026 itibarıyla iki uyuşmazlık, Çin'deki hukuk kurumlarının mevcut işçi korumalarını otomasyona nasıl uyguladığına dair somut örnekler sunmuştu.

Reklam

Yapay Zekâya Geçişte İşverenler Ne Yapmalı?

Çin'deki kararlar, iş sözleşmeleriyle zaten güvence altına alınmış işlerde yapay zekâ kullanmaya başlayan şirketlerin yükümlülüklerini ortaya koyuyor. İşverenler, etkilenen çalışanları işten çıkarmadan önce şirket içi görev değişikliğine gitmeli veya sözleşme değişikliklerini iyi niyetle müzakere etmeli.

Daha düşük ücretli bir iş bu koşulu kendiliğinden karşılamaz. Zhou'nun reddedilen görev değişikliği teklifinin gösterdiği gibi, önerilen alternatif çalışanın onurunu ve ekonomik konumunu anlamlı ölçüde korumalıdır.

Şirketler ayrıca çalışanların yeni teknik gerekliliklere uyum sağlamasına yardımcı olmak için gerekli mesleki eğitimi vermelidir. Yapay zekâ çalışanın görevlerinin yalnızca bir bölümünü üstleniyorsa işveren, ilk görevin sürdürülmesinin yalnızca daha az gerekli hâle geldiğini değil, gerçekten imkânsız olduğunu göstermelidir.

Bu nedenle hukuki değerlendirme; yeniden yapılanmanın gerekçesini, istihdamın sürdürülmesinin mümkün olup olmadığını ve şirketin verdiği karşılığın adilliğini birlikte ele alıyor. Yapay zekâyı kullanmaya başlamak, koşullarda kendiliğinden köklü bir değişiklik oluşturmaz. İşverenler gerçek bir imkânsızlık bulunduğunu kanıtlamalı, özünde adil bir görev değişikliği sunmalı ve yeterli tazminat ya da mesleki eğitim yoluyla geçiş maliyetlerini üstlenmelidir.

Bu ölçütlerin karşılanmaması, feshin hukuka aykırı bulunmasına yol açabilir. Olası hukuki sonuçlar arasında işe iade veya yasal kıdem tazminatının iki katına eşit tazminat bulunuyor. Yasal kıdem tazminatı, ilgili hukuk kurallarına göre hesaplanan ödemedir; işe iade ise çalışanın görevine geri dönmesi anlamına gelir.

Şirketlerin sorumluluğu, başka bir pozisyon teklif edildiğini kayda geçirmekten ibaret değildir. İşten çıkarmaya itiraz edildiğinde teklifin koşulları, müzakereler ve yeniden yapılanmayı destekleyen kanıtların tümü önem taşır.

Küresel Üreticiler Neden Gelişmeleri İzliyor?

iPhone'lardan akıllı ev cihazlarına kadar dünyanın dört bir yanında satın alınan tüketici elektroniğinin büyük bölümünü Çin üretiyor; ülkedeki fabrikalar küresel teknoloji donanımının çoğunu imal ediyor. Bu nedenle Çin'de otomasyonu etkileyen istihdam kuralları, söz konusu ürünleri yurt dışında satan şirketler açısından da önem taşıyor.

Kararlar, teknoloji şirketlerinin işçileri yapay zekâyla değiştirerek üretim maliyetlerini kolayca düşüremeyeceği; bunu yapmaları hâlinde işçi korumalarına uyma maliyetleriyle karşılaşacağı anlamına geliyor. Şirketlerin çalışanların geçiş süreci, kapsamlı mesleki eğitim ve teknolojik değişim sırasında istihdamı sürdürmenin olası maliyetleri için bütçe ayırması gerekiyor.

Reklam

Bu giderler üretim ve tedarik zincirleri boyunca aktarılıp elektronik ürünler ve diğer mamul malların fiyatlarını yükseltebilir. Bu yaklaşım, makineler daha verimli hâle geldiğinde çalışanları gözden çıkarılabilir girdiler saymak yerine, istihdamın sürdürülmesini otomasyon projesinin hesabına dâhil ediyor.

Hukuki ilke, "teknolojik dönüşümün maliyetlerinin yalnızca çalışanlar tarafından üstlenilmemesi gerektiği" yönünde. Çin'de önemli ölçekte üretim yapan çok uluslu teknoloji şirketleri, otomasyon planları hazırlarken bu sorumluluğu göz önünde bulundurmalı.

Daha geniş anlamda bu yaklaşım, yapay zekânın getirdiği fayda ve maliyetlerin farklı biçimde paylaşılmasını öngörüyor. Şirketler verimlilik kazanımları elde ederken geçiş sırasında istihdam istikrarını koruma yükümlülüğünü de üstleniyor. Üreticiler açısından mesleki eğitim ve başka görevlere yerleştirme, yeni sistemleri benimsemenin işletme maliyetlerinin bir parçası hâline geliyor.

ABD'deki Farklı Tablo: Yapay Zekâ Yatırımları ve İşten Çıkarmalar

Yönetici koçluğu şirketi Challenger, Gray & Christmas'a göre ABD teknoloji sektöründeki istihdam, 2023'ten bu yana 2026'ya en kötü başlangıcını yaptı. Teknoloji şirketleri 2026'nın ilk aylarında 52.050 kişiyi işten çıkardı; bu, 2025'in aynı dönemine göre %40 artış anlamına geliyor.

Mart 2026'da işverenlerin işten çıkarmalar için sıraladığı gerekçelerin başında yapay zekâ geldi. Yapay zekâ, toplamın %25'ine karşılık gelen 15.341 işten çıkarmanın gerekçesi olarak gösterildi. Rakamlar, işverenlerin personel azaltma gerekçelerinde otomasyonun ne kadar öne çıktığını ortaya koyuyor.

Şirketin gelirlerden sorumlu üst düzey yöneticisi Andy Challenger, yatırım kararlarının istihdamı nasıl etkilediğini şöyle anlattı:

şirketler, işlerden kısarak bütçelerini yapay zekâ yatırımlarına kaydırıyor. Görevlerin fiilen yapay zekâyla değiştirildiği, yapay zekânın kodlama işlevlerinin yerini alabildiği teknoloji şirketlerinde görülebiliyor.

ABD yetkilileri ayrıca 2 Mayıs'tan önceki hafta, Pentagon'un yapay zekâ teknolojisinin "hukuka uygun operasyonel kullanımı" için Google, OpenAI, Amazon, Microsoft, SpaceX, Oracle, Nvidia ve girişim şirketi Reflection ile anlaşmalara vardığını duyurdu.

Savunma Bakanlığı, açıklamasında bu anlaşmaların amacını şöyle ifade etti:

ABD ordusunun önce yapay zekâ yaklaşımını benimseyen bir muharip güce dönüşümünü hızlandırmak

Askeri anlaşmalar, ABD hükümetinin yapay zekâyı kullanıma sokmaya öncelik verdiğini gösterirken istihdam verileri de şirketlerin işlerden kısarak bu teknolojiye bütçe ayırdığını ortaya koyuyor. Çin'deki uyuşmazlıklar ise bir şirketin işleri yapay zekâyla değiştirme kararında istihdamı koruma ve sözleşmesel sorumlulukları merkeze alıyor.

Reklam

Avrupa ve Hindistan Çalışanları Korumayı Değerlendiriyor

Avrupa Birliği'nin Yapay Zekâ Yasası 2024'te aşamalı olarak yürürlüğe girmeye başladı. Yasa öncelikle risklerin sınıflandırılmasına ve yapay zekâ sistemlerinin güvenliğine odaklanıyor. Avrupa'daki sendikalar, algoritmik yönetime ve otomatik işten çıkarmalara karşı daha güçlü korumalar talep etti; ancak mevcut güvenceler yasaklayıcı olmaktan ziyade büyük ölçüde tavsiye niteliğinde kalıyor.

Algoritmik yönetim, çalışanları yönlendirmek veya değerlendirmek için bilgisayar sistemlerinden yararlanılması anlamına geliyor. Çin'deki kararlar, Batı hukuk sistemlerinin henüz ortaya koymadığı somut bir yargısal ölçüt sunuyor: Yapay zekânın kullanılması gönüllü bir tercihse ve istihdamın sürdürülmesini imkânsız kılmıyorsa, bunun sonucunda yapılan işten çıkarma hukuka aykırı olabilir.

Hindistan'da da benzer korumalara işaret eden mahkeme kararları görüldü. Madras Yüksek Mahkemesi 2026'da, insan incelemesi ve bildirim usullerini devre dışı bırakan, yapay zekâ kaynaklı bir işten çıkarmayı geçersiz ilan etti. Delhi Yüksek Mahkemesi ise yapay zekâyı "tehlikeli bir araç" olarak niteleyerek istihdam kararlarında insan muhakemesinin merkezi rolünü vurguladı.

Hindistan'ın 1947 tarihli Endüstriyel Uyuşmazlıklar Yasası, otomasyon nedeniyle bir işçinin işten çıkarılmasını sıkı usuller gerektiren hukuki bir kategori olan "işgücü fazlası nedeniyle işten çıkarma" kapsamında değerlendiriyor. Bu usuller arasında "son giren ilk çıkar" ilkesi ve her hizmet yılı için 15 günlük ücrete eşit kıdem tazminatı bulunuyor. Bu ilke, işten çıkarılacak çalışanların hangi sırayla seçileceğini belirliyor.

Hindistan Parlamentosu'nda görüşülen 2025 tarihli Yapay Zekâ (Etik ve Hesap Verebilirlik) Yasa Tasarısı, yapay zekânın desteklediği tüm işe alım ve işten çıkarma kararlarının insanlar tarafından zorunlu olarak incelenmesini öneriyor. Tasarı ayrıca otomasyondan etkilenme ihtimali bulunan çalışanların becerilerini geliştirmeye yönelik zorunlu programlar ve yapay zekâ kaynaklı kararlara itiraz mekanizması sunmayan şirketlere 50 milyon rupiye kadar ceza öngörüyor.

Hindistan'daki yasa tasarısı henüz görüşme aşamasında. Öneriler, istihdam kararlarında insan sorumluluğuna, çalışanlara bu kararlara itiraz etme olanağı tanınmasına ve işlerinde yaşanacak değişikliklere hazırlanmalarına odaklanıyor.

Yeniden Yapılanma Planları Daha Sıkı Bir Sınavla Karşı Karşıya

Hukuk akademisyenleri ve politika yapıcılar, Çin'deki yaklaşımın yerel koşulları mı yansıttığını yoksa daha geniş bir düzenleme eğiliminin başlangıcı mı olduğunu değerlendiriyor. Hindistan ve Avrupa Birliği'ndeki tartışmalar da Çin'deki davalardaki ilkeleri andıran yapay zekâ hesap verebilirliği ve çalışanların korunması konularını ele alıyor.

Uluslararası şirketlerdeki hukuk uzmanları, sorumlulukla karşılaşmamak için şirketlere yeniden yapılanma planlarını ve "gerçek müzakere" yürütüldüğüne ilişkin kanıtları belgelemelerini tavsiye ediyor. Değişikliğin gerekçeleri ve istihdamı sürdürme çabalarına ilişkin kayıtlar, çalışanların feshe itiraz etmesi hâlinde belirleyici olabilir.

Bu nedenle çok uluslu şirketler, doğrudan işten çıkarmalar yerine aşamalı mesleki eğitim, başka görevlere yerleştirme veya kademeli yeniden yapılanmaya yönelebilir. Zhou ve Liu'nun davaları sürecin neden önemli olduğunu gösteriyor: Her iki işveren de otomasyona geçti, ardından sözleşmeleri sona erdirmeyi bu tercihle gerekçelendirdi.

Çin'deki kararlardan çıkan temel kural açık: Şirketler yapay zekâdan yararlanabilir, ancak teknolojik verimlilik istihdam haklarını kendiliğinden geçersiz kılmaz. Geçişi yönetmek işverenin sorumluluğunda olmaya devam eder.

Reklam

Öne Çıkanlar

  • Hangzhou Orta Halk Mahkemesi, Nisan 2026'da %40'lık maaş kesintisini reddeden Zhou'nun işten çıkarılmasının hukuka aykırı olduğuna hükmetti.
  • Yıllık 300.000 yuan, yaklaşık 43.900 dolar kazanan Zhou'ya işten çıkarılırken yaklaşık 311.695 yuan kıdem tazminatı teklif edildi.
  • Aralık 2025'te yayımlanan bir Pekin tahkim kararı da harita verisi toplayıcısı Liu'nun işten çıkarılmasına gerekçe olarak yapay zekâ kullanımını kabul etmedi.
  • Çin'deki kararlar otomasyonu gönüllü bir iş tercihi olarak değerlendirdi ve geçişin sorumluluğunu işverenlere yükledi.
  • Etkilenen çalışanların yönetiminde adil görev değişikliği, gerçek müzakere, mesleki eğitim ve hukuka uygun tazminat temel önem taşıyor.
  • ABD'deki teknoloji şirketleri 2026'nın ilk aylarında 52.050 kişiyi işten çıkardı; bu, 2025'in aynı dönemine göre %40 artış demek.
  • Avrupa ve Hindistan'daki tartışmalar, yapay zekâyla bağlantılı istihdam kararlarında insan denetimini, çalışanların korunmasını ve hesap verebilirliği ele alıyor.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir