Çin’in Chaotan One Tesisi, Süperkritik CO2 ile Çelik Fabrikasının Atık Isısını Elektriğe Dönüştürüyor

11 dakikalık okuma
Çin’in Chaotan One Tesisi, Süperkritik CO2 ile Çelik Fabrikasının Atık Isısını Elektriğe Dönüştürüyor

Guizhou’da Yeni Bir Enerji Çevrimi Devreye Giriyor

Çin’in Guizhou eyaletindeki Liupanshui’de toplam 30 megavat kapasiteli iki üretim ünitesi, çelik üretiminden açığa çıkan atık ısıyı elektriğe dönüştürüyor. Dünyanın ticari amaçlı ilk süperkritik karbondioksit enerji üretim tesisi olarak tanımlanan Chaotan One, 20 Aralık 2025’te Shougang Shuicheng Demir Çelik tesisinde şebekeye bağlandı.

İçindekiler
  1. Guizhou’da Yeni Bir Enerji Çevrimi Devreye Giriyor
  2. Süperkritik Karbondioksit Neden İşe Yarıyor?
  3. Atık Isı Nasıl Gelir Kaynağına Dönüşüyor?
  4. On Yedi Yıllık Mühendislik Çalışması
  5. Çin ve ABD Farklı Aşamalara Nasıl Ulaştı?
  6. Elektrik Talebindeki Artış Neden Önemli?
  7. Isı Eşanjörleri Performansını Koruyabilecek mi?
  8. Contalar ve Çelik Tesisindeki Kirlenme Baskıyı Artırıyor
  9. Erimiş Tuz Depolama Sonraki Aşama Olarak Duyuruldu
  10. Öne Çıkanlar

Tesiste, her biri 15 megavat gücünde iki ünite bulunuyor. Yıllık üretimin 70 milyon kilovatsaatin üzerinde olması ve çelik işletmesine yaklaşık 30 milyon yuan, yani 4,26 milyon dolar ek gelir sağlaması bekleniyor. Enerji, ince demir cevheri parçacıklarının yüksek fırına girmeden önce ısıtıldığı sinterleme işleminin ardından geriye kalan ısıdan elde ediliyor. Bu ısı daha önce atmosfere karışıyordu.

Chaotan One, enerji üretim ekipmanında ısıyı taşıyan akışkan olarak buhar yerine karbondioksit kullanıyor. Karbondioksit, türbini çalıştırmaya elverişli özellikler kazanması için yeterli basınç ve sıcaklık altında dolaştırılıyor. Proje, 17 yılda geliştirilen bir teknolojiyi elektrik üretiminin yanı sıra bakım maliyetlerinin ve güvenilirliğin de önem taşıdığı faal bir sanayi ortamına taşıyor.

Buhar, yaklaşık iki yüzyıldır termik enerji üretiminin temel unsurlarından biri. Bilinen yöntemde su ısıtılarak buhara dönüştürülüyor ve buhar türbini döndürmek için kullanılıyor. Chaotan One’ın tanıtımıyla birlikte paylaşılan verilere göre, bu yaklaşımın temelini oluşturan Rankine çevrimi küresel elektrik üretiminin yaklaşık yüzde 80’ini karşılıyor.

Çin’deki proje, mevcut sanayi altyapısındaki ısıdan yararlanmanın başka bir yolunu sunuyor. İlk fırsat, fabrikaların zaten ürettiği ancak ekonomik biçimde elektriğe her zaman dönüştüremediği enerjiyi geri kazanmak. Daha uzun vadeli sınav ise iddia edilen verimlilik kazanımlarının zorlu çalışma koşullarında yıllar boyunca korunup korunamayacağı.

Reklam

Süperkritik Karbondioksit Neden İşe Yarıyor?

Karbondioksit, yaklaşık 31 santigrat derecenin üzerindeki sıcaklıklarda ve 73 atmosfer basınçta süperkritik hâle geliyor. Bu basınç, okyanus yüzeyinin yaklaşık 800 metre altında bulunan basınca yakın. Bu koşullar aşıldığında akışkan, sıvıya benzer bir yoğunluğa sahip olurken gaz benzeri akış özelliklerini koruyor.

Bu özellikler, kompakt bir karbondioksit akışının makinelerde enerji taşımasını sağlıyor. Chaotan One hakkında yapılan açıklamada, türbinleri buhardan daha büyük bir kuvvetle ve çok daha az sürtünmeyle çalıştırabilen bir akışkandan söz ediliyor. Sistem, güç üretmek için çalışma akışkanının sıkıştırıldığı, ısıtıldığı ve genişletildiği Brayton çevrimini kullanıyor.

Teknoloji için sunulan karşılaştırmada, geleneksel Rankine çevriminin ısı enerjisini elektriğe dönüştürme oranı yaklaşık yüzde 33 olarak verilirken süperkritik karbondioksit Brayton çevriminin teorik verimliliğinin yüzde 50’nin üzerinde olduğu belirtiliyor. Yüzde 50’nin üzerindeki değer teorik bir kapasiteyi ifade ediyor; projenin atık ısı geri kazanımındaki iyileşmeye ilişkin ayrı iddiaları ise geleneksel ekipmanla karşılaştırmaya dayanıyor.

Çin Nükleer Enerji Enstitüsü başuzmanı ve Chaotan One’ın baş tasarımcısı Huang Yanping, termodinamik avantajı bir bisiklet benzetmesiyle şöyle anlattı:

Bu, yağlayıcıyla kaplanmış bir bisiklete binen güçlü bir insan gibi; böylece uzun mesafeleri hiç zorlanmadan pedal çevirerek aşabiliyor.

Karbondioksit kapalı bir döngüde dolaşıyor; başka bir deyişle ekipman, normal çalışma sırasında akışkanı atmosfere salmak yerine aynı akışkanı tekrar tekrar kullanıyor. Chaotan One’ın tasarımının su bazlı soğutma sistemlerine duyulan ihtiyacı da ortadan kaldırdığı belirtiliyor. Soğutma suyu tüketiminin olmaması, su kaynaklarının termik enerji üretimini kısıtladığı kurak bölgelerde önemli bir avantaj sağlayabilir.

Projenin verdiği karşılaştırmaya göre ekipman, eşdeğer bir buhar sisteminin yaklaşık yarısı kadar alan kaplıyor. Daha az yardımcı bileşen ve daha hızlı tepki de öne sürülen diğer avantajlar arasında. Bu özellikler bir araya geldiğinde, tamamen yeni tesisler inşa etmek yerine mevcut sanayi işletmelerinin yanına enerji üretim ekipmanı kurma olanağı doğuyor.

Reklam

Atık Isı Nasıl Gelir Kaynağına Dönüşüyor?

Shougang Shuicheng’in sinterleme işlemi, Chaotan One’a hâlihazırda mevcut olan bir endüstriyel ısı kaynağı sağlıyor. Bu enerjinin geri kazanılması, tesisin daha önce atık sayılan bir akıştan elektrik üretmesine olanak tanıyor ve çelik işletmesinin yeniden kurulmasını gerektirmeden yeni bir gelir kaynağı yaratıyor.

Geleneksel buharla ısı geri kazanım sistemleri, ısı kaynaklarının fazla düşük sıcaklıkta ya da kurulumun fazla küçük olduğu durumlarda ekonomik açıdan zorlanabiliyor. Chaotan One, enerji geri kazanım maliyetinin üretilen elektriğin değerini aşabildiği küçük ve orta ölçeklerde, orta sıcaklıktaki ısıyı hedefliyor.

Projenin atık ısı geri kazanımında geleneksel buhar ekipmanıyla yaptığı karşılaştırmada, üretim verimliliğinin yüzde 85, net güç çıkışının yüzde 50 artacağı ve fiziksel alan ihtiyacının yüzde 50 azalacağı belirtiliyor. Net çıkış, üretim sisteminin çalışmak için kendi ekipmanında kullandığı elektrik çıkarıldıktan sonra geriye kalan elektriktir.

Performansa ilişkin bu iki yüzde farklı ölçütleri ifade ediyor. Verimlilik, ısının ne ölçüde etkili biçimde elektriğe dönüştürüldüğünü; net çıkış ise tesisin kullanılabilir ne kadar elektrik sağladığını gösteriyor. Geri kazanılan enerjinin ekipman ve bakım maliyetlerine değip değmeyeceğine karar veren bir çelik tesisi için her ikisi de önemli.

Belirtilen yıllık üretimin 70 milyon kilovatsaatin üzerinde olmasıyla tesisin çelik işletmesine yılda yaklaşık 30 milyon yuan ek gelir sağlaması bekleniyor. Daha geniş ölçekteki olası fayda ise orta sıcaklıktaki ısının geleneksel ekipmanla geri kazanılmasının fazla maliyetli olduğu sanayi tesislerinde bu yaklaşımın tekrarlanabilmesi.

Proje, endüstriyel atık akışını elektriğe dönüştürerek Çin’in çift karbon hedeflerine de katkıda bulunuyor. İddia edilen su tasarrufu, su kaynaklarının genişlemeyi kısıtlayabildiği Çin’in güneybatısındaki sanayinin karşı karşıya olduğu başka bir soruna çözüm sunuyor. Soğutma suyu kullanmadan çalışan ekipmanlar, atık ısı geri kazanımına uygun konumların sayısını artırabilir.

On Yedi Yıllık Mühendislik Çalışması

Çin Ulusal Nükleer Şirketi’ne (CNNC) bağlı Çin Nükleer Enerji Enstitüsü, araştırma programına 2009’da başladı. Aralık 2025’teki ticari işletme aşamasına, 17 yıl sürdüğü belirtilen bir geliştirme çalışmasının ardından ulaşıldı. Temel fikir 1948’e uzansa da bunu endüstriyel makinelere dönüştürmek, uzun süredir devam eden mühendislik sorunlarının çözülmesini gerektirdi.

Temel bileşenlerden biri mikrokanallı ısı eşanjörüydü. Yaklaşık bir milimetre çapındaki kanalları, çok yüksek basınç altında çalışan karbondioksite ısının verimli biçimde aktarılmasını veya karbondioksitten alınmasını sağlıyor. Bu kadar dar kanalların üretimi, zorlu koşullarda sıkıca bağlı kalabilen metal parçalar gerektiriyor.

Reklam

Ekip, metal plakaları eritmeden ısı ve basınç altında birbirine bağlayan vakum difüzyon kaynağı yöntemini kullandı. Katı ticari kontrol kısıtlamalarına tabi olan bu teknolojiyi yabancı tedarikçiler ihraç etmeyi reddetmişti. Bunun üzerine Huang’ın ekibi kendi üretim yöntemini geliştirmek için 829 gün çalıştı.

Çalışma kapsamında 218 kaynak parametresi ve 27 optimizasyon turu değerlendirildi. Başarısız numuneler bir deponun yarısını doldurdu. Başarılı bağlantı, 2021’in soğuk bir kış sabahında 49’uncu proses testinde elde edildi; laboratuvar ekranlarındaki kararlı yeşil eğriler sonucu doğruladı.

Döner makinelerin sızdırmazlığını sağlamak da başka bir büyük sorundu. Yüksek basınç altındaki karbondioksit döner millerin çevresinden kaçabilir. Geliştirme sürecine ilişkin anlatımda, megavat ölçeğinde çalışan türbinlerin sızdırmazlığının sağlanıp sağlanamayacağına dair dışarıdan kuşkular bulunduğu belirtiliyor. Yabancı uzmanlar Huang’a 100 kilovatın üzerinde üniteler yapmaya kalkışmamasını tavsiye etmiş, daha büyük makineleri fiilen imkânsız görmüştü.

Ekip, birkaç yöntemi inceledikten sonra süperkritik karbondioksite uyarlanmış kuru gaz contaları geliştirdi. Ortaya çıkan ekipman, süperkritik karbondioksit turbomakinelerinde megavat ölçeğinde kuru gaz sızdırmazlık yönteminin dünyadaki ilk başarılı uygulaması olarak tanımlandı. Bu gelişme, projenin umut vadeden bir enerji çevriminden çalışan bir jeneratöre dönüşmesine katkı sağladı.

Çin ve ABD Farklı Aşamalara Nasıl Ulaştı?

Çin’in 20 Aralık 2025’te gerçekleştirdiği şebeke bağlantısı, ABD’nin benzer teknolojiler üzerinde testleri sürdürdüğü döneme denk geldi. Süperkritik Dönüşümsel Elektrik Enerjisi Programı ve Sandia Ulusal Laboratuvarları aracılığıyla yürütülen Amerikan çalışmalarında elektrik şebekeye verilmişti ancak teknoloji farklı bir geliştirme aşamasındaydı.

Sandia, Nisan 2022’de süperkritik karbondioksit kullanarak 50 dakika boyunca şebekeye 10 kilovat elektrik verdi. Ekim 2024’e gelindiğinde testler, şebekeyle senkronize biçimde 4 megavata ulaşmıştı. ABD’de ticari kullanım için belirlenen hedefler ise 2030’ların ortalarına odaklanmayı sürdürüyordu.

Önemli tarihler, ilk fikirden bileşen geliştirmeye ve elektrik üretimine kadar geçen süreci gösteriyor:

  • 1948: Süperkritik karbondioksitle elektrik üretiminin temelindeki fikir ilk kez ortaya atıldı.
  • 2009: Çin Nükleer Enerji Enstitüsü araştırma programını başlattı.
  • 2017: ABD Enerji Bakanlığı teknolojiyi stratejik bir öncelik olarak belirledi.
  • 2018: MIT Technology Review, teknolojiyi çığır açan 10 teknoloji arasına aldı.
  • 2021: Çinli ekip, 49’uncu proses testinde kritik difüzyon kaynak bağlantısını elde etti.
  • Nisan 2022: Sandia, 50 dakika boyunca şebekeye 10 kilovat elektrik verdi.
  • Ekim 2024: ABD’deki testlerde şebekeyle senkronize 4 megavata ulaşıldı.
  • 20 Aralık 2025: Chaotan One, Guizhou’da şebekeye bağlandı.

Geliştirme süreçleri, teknik belirsizlikleri yönetmek için farklı yaklaşımları yansıtıyor. Amerikan çalışmaları, ticari kullanıma geçmeden önce laboratuvar doğrulamasına, korozyon testlerine, alaşımların yeterliliğinin değerlendirilmesine ve malzemelerin uzun süre içindeki davranışlarının anlaşılmasına büyük ağırlık verdi. Düzenleyici kurumların temkinli yaklaşımı ve riski azaltmaya yönelik kapsamlı çalışmalar bu takvimi uzattı.

Reklam

Çin’in yaklaşımı ülke içinde, taşlara basarak nehri geçme düşüncesiyle anlatılıyor: ekipman üretmek, işletme sırasında deneyim kazanmak ve sorunlar ortaya çıktıkça iyileştirmeler yapmak. Bu yöntem, dayanıklılığa ilişkin soruların sürekli kullanım yoluyla yanıtlanmasını gerektirirken teknolojinin daha erken devreye alınmasını sağladı. Amerikan yaklaşımında ise ticari işletmeye geçmeden önce bu soruların daha fazlasını çözmeye çalışılıyor.

Elektrik Talebindeki Artış Neden Önemli?

Yapay zekâ veri merkezleri ve ileri imalat, elektrik talebini artırıyor. Chaotan One hakkında verilen talep tahminine göre, yapay zekâ tesislerine enerji sağlamak için ABD’de gerekli üretim kapasitesinin 2030’a kadar yüzde 165 artması gerekiyor. Bu tür tahminler, mevcut sanayi tesislerinden ek üretim sağlamayı cazip kılıyor.

Chaotan One’ın önemi, fabrikalarda hâlihazırda bulunan altyapı ve ısı kaynaklarından yararlanabilmesinden geliyor. Bir sanayi işletmesi, tümüyle yeni üretim tesislerine bağımlı kalmak yerine atık ısısının bir bölümünü kullanılabilir elektriğe dönüştüren ekipmanlar ekleyebilir.

Fırsat, geleneksel sistemlerin ekonomik biçimde değerlendirmekte zorlandığı ısı akışlarında yoğunlaşıyor. Orta sıcaklıktaki kaynaklar ve mütevazı ölçekli tesisler, ısı geri kazanımında uzun süredir zorluk yaratıyor. Dönüşüm performansı daha iyi olan küçük bir makine, bu projeleri ekonomik açıdan uygulanabilir hâle getirebilir.

Elektrik talebindeki artış, işletme maliyetlerini ve güvenilir üretimi de daha önemli kılıyor. Kompakt ısı eşanjörleri ve yüksek basınçlı makineler dâhil, daha iyi performans vadeden özelliklerin, tekrarlanan ısınma ve soğuma süreçleriyle kesintisiz sanayi işletimi boyunca etkili kalması gerekiyor.

Isı Eşanjörleri Performansını Koruyabilecek mi?

Chaotan One’ın teknik risklerini inceleyen analist Michael Barnard, iki ila beş yıl içinde ölçülebilir performans kaybı yaşanma olasılığını yüzde 40 ila 70 olarak tahmin etti. Bu değerlendirme, yaklaşık 200 atmosfer basınç ve yüksek sıcaklıklarda çalışan ekipmanlarda ortaya çıkabilecek çeşitli arıza mekanizmalarıyla ilgili.

Difüzyon kaynağıyla birleştirilmiş ısı eşanjörleri endişe yaratan unsurlardan biri. Dar kanallar, metal katmanlar arasındaki güçlü bağlantılara dayanıyor. Bu iç bağlantı yüzeylerindeki hasarın onarılması son derece zor olabilir ve küçük bir parçanın değiştirilmesi yerine bütün bir ünitenin değiştirilmesini gerektirebilir.

Karbonlaşma da başka bir risk oluşturuyor. Bu süreçte karbon çelik alaşımın içine girerek malzemenin daha kırılgan hâle gelmesine yol açabilir. Kanalların iç yüzeylerinde meydana gelen değişimler pürüzlülüğü artırarak çalışma akışkanının geçişini de zorlaştırabilir.

Akışa karşı direncin artması, daha büyük bir basınç düşüşüne ve çevrim verimliliğinin azalmasına neden oluyor. Dolayısıyla eşanjörün içindeki kademeli değişimler, tesis elektrik üretmeye devam etse bile iddia edilen yüzde 85’lik verimlilik avantajını aşındırabilir.

Reklam

Barnard’ın verdiği olasılık aralığı, gelecekteki performans kaybına ilişkin bir analist tahminidir. 20 Nisan 2026 itibarıyla uzun vadeli işletme performansı henüz doğrulanmış değil. Önümüzdeki yıllarda elde edilecek işletme verileri, ekipmanın başlangıçtaki performansının ne kadarını koruduğunu değerlendirmeye olanak sağlayacak.

Contalar ve Çelik Tesisindeki Kirlenme Baskıyı Artırıyor

Karbondioksit yüksek basınç altında çok küçük açıklıklardan kaçabileceğinden contaların sağlamlığı da başka bir endişe kaynağı. Teknik değerlendirmede bu zorluk hidrojenin sızdırmazlığını sağlama sorunuyla karşılaştırılıyor: Küçük ve hareketli moleküllerin, tekrarlanan mekanik ve sıcaklık değişimlerine maruz kalan miller ve flanşlar çevresinde tutulması gerekiyor.

Hidrojen dolum istasyonlarına ilişkin aktarılan geçmiş deneyimler, hizmet kesintilerinin yaklaşık yüzde 50’sinin conta arızalarından kaynaklandığını gösteriyor. Bu karşılaştırma, süperkritik karbondioksit ekipmanında yıllarca süren kesintisiz çalışma boyunca contaların korunmasına neden önem verilmesi gerektiğini ortaya koyuyor.

Küçük bir sızıntı bile sistemde dolaşan çalışma akışkanının miktarını değiştirebilir. Bunun sonucunda kompresörler en verimli çalışma koşullarından uzaklaşabilir ve enerji çevrimini destekleyen ekipman daha fazla elektrik tüketebilir. Bu ek iç tüketim, tesiste kullanılabilir gücü azaltır.

Çelik üretim ortamı dış kaynaklı ikinci bir zorluk yaratıyor. Egzoz akışlarında bulunan parçacıklar, metal oksitler ve kükürt bileşikleri ısı transfer yüzeylerinde birikebilir. Bu birikim, ekipman üzerinde kireç tabakası oluşmasına benzer biçimde ısı transferini azaltır.

Barnard, bu sanayi ortamında kirlenmeye bağlı performans kaybı olasılığını iki ila beş yıl içinde yüzde 60 ila 85 olarak tahmin etti. İç karbondioksit devresi sağlam kalsa bile kirlenme, türbine ulaşan sıcaklığı düşürebilir. Bu nedenle dış ısı transfer yüzeylerinin etkili kalması, basınçlı devrenin korunması kadar önemli.

Erimiş Tuz Depolama Sonraki Aşama Olarak Duyuruldu

CNNC, süperkritik karbondioksitle enerji üretimini erimiş tuz enerji depolamayla birleştirme planlarını duyurdu ve 2028’e kadar demonstrasyon işletimini hedefliyor. Proje, Çin’in beşinci büyük ilk uygulama niteliğindeki enerji ekipmanı listesine seçildi.

Erimiş tuzlar enerjiyi ısı olarak depolayacak. Elektrik talebi arttığında bu depolanan ısı karbondioksit enerji çevrimini besleyebilecek. Bu birleşimin amacı, enerjinin toplandığı zaman ile elektriğin üretildiği zamanı birbirinden ayırarak yenilenebilir enerji kaynaklarının değişken üretimini dengelemek.

Yoğunlaştırılmış güneş enerjisi de olası bir başka uygulama alanı. Bu tesisler güneş enerjisini yüksek sıcaklıklı ısı olarak topladığından süperkritik karbondioksit Brayton çevrimi için uygun bir seçenek olabilir. Önerilen fayda, buhar kullanan mevcut güneş termik santrallerinden daha iyi dönüşüm performansı sağlamak.

Reklam

Küçük modüler reaktörler ve yüksek sıcaklıkta gazla soğutulan reaktörler de dâhil olmak üzere ileri nükleer tasarımlar, kompakt makinelerin potansiyel kullanıcıları arasında. Huang’ın daha geniş kapsamlı vizyonunda enerji depolama, atık ısı geri kazanımı ve sanayiye buhar sağlanması yer alıyor.

Bu uygulamaların ortak hedefi, orta ölçekte verimli biçimde kullanılması zor olan bir termal enerji kaynağı. Chaotan One yıllar süren işletimde performansını koruyabilirse tasarımı, dağıtık elektrik üretimi ve sanayide karbon salımının azaltılması için pazarı genişletebilir. Açıklanan bir sonraki dönüm noktası, 2028’de hedeflenen erimiş tuz depolama demonstrasyonu.

Öne Çıkanlar

  • Chaotan One, 20 Aralık 2025’te Guizhou eyaletinin Liupanshui kentindeki Shougang Shuicheng çelik tesisinde şebekeye bağlandı.
  • Her biri 15 megavat gücündeki iki ünite toplam 30 megavat kapasite sağlıyor; yıllık üretimin 70 milyon kilovatsaatin üzerinde olması bekleniyor.
  • Proje, sinterleme işleminden çıkan atık ısının geri kazanılmasıyla yılda yaklaşık 30 milyon yuan, yani 4,26 milyon dolar ek gelir elde etmeyi hedefliyor.
  • Geleneksel buharla ısı geri kazanım ekipmanına kıyasla öne sürülen avantajlar arasında üretim verimliliğinde yüzde 85 artış, net çıkışta yüzde 50 artış ve alan ihtiyacının yarıya inmesi bulunuyor.
  • Geliştirme çalışmaları 2009’da başladı; difüzyon kaynağı, mikrokanallı ısı eşanjörleri ve kuru gaz contalarında ilerlemeler gerektirdi.
  • Kapalı karbondioksit devresinin soğutma suyu kullanmadan çalıştığı belirtiliyor; bu özellik kurak bölgelerde potansiyel bir avantaj sağlayabilir.
  • Malzeme bozulması, conta sızıntıları ve kirlenme, performansın yıllar boyunca korunmasının önündeki temel riskler arasında.
  • ABD’de ticari kullanım hedefleri 2030’ların ortalarına odaklanmayı sürdürürken CNNC, 2028’de erimiş tuz depolama demonstrasyonunu hedefliyor.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir