20 Yıl ve 1.206 Klonlanmış Fare Sonra Bilim İnsanları 58. Nesilde Sınıra Ulaştı

10 dakikalık okuma
microscope, investigation, scientific, laboratory, biology, microscope, microscope, microscope, m...

Fare soy hattı sınırına ulaşıyor

Japon bilim insanları, 2005-2025 yılları arasında süren bir deneyde tek bir dişi donörden 1.206 klonlanmış fare üretti. Soy hattını art arda 57 nesil boyunca sürdürdüler. 58. nesli oluşturmaya çalıştıklarında, doğan yavruların tamamı bir gün içinde öldü.

İçindekiler
  1. Fare soy hattı sınırına ulaşıyor
  2. Deneyde tek bir dişi nasıl kopyalandı?
  3. İlk sonuçlar neden bu kadar umut vericiydi?
  4. Bir klonun kopyalanmasının genetik bedeli
  5. Çiftleşme toparlanma hakkında ne gösterdi?
  6. Kimyasal destek düşüşü neden durduramadı?
  7. Sınırın koruma ve hayvancılık açısından anlamı
  8. Olası çözümler ve tekrarlanması güç bir deney
  9. Özet

Nature Communications dergisinde yayımlanan Yamanashi Üniversitesi araştırması, yirmi yıllık çalışmanın ardından memelilerde tekrarlanan klonlamanın bir sınırı olduğunu ortaya koyuyor. Araştırmanın temel bulgusu, bir hayvanı klonlayıp ardından bu klonu yeniden klonlamanın genetik hasarın birikmesine ve soy hattının sonunda yaşamını sürdürememesine yol açabileceği.

Araştırmanın kıdemli yazarı ve kariyerini klonlama çalışmalarına adamış bir gelişim biyoloğu olan Teruhiko Wakayama, sonucun ekibinin beklentilerini altüst ettiğini söyledi:

Sonsuz sayıda klon oluşturabileceğimize inanıyorduk. Bu sonuçlar bu yüzden büyük hayal kırıklığı yarattı. Şu aşamada bu sınırlamanın üstesinden nasıl gelebileceğimize dair bir fikrimiz yok.

Araştırmacılar bu çöküşü, DNA'da zararlı değişikliklerin birikerek üremenin sürmesini imkânsız hâle getirdiği "mutasyonel çöküş" olarak tanımlıyor. Bulguları, memelilerin yalnızca klonlama yoluyla türlerini sonsuza kadar sürdüremeyeceğine ilişkin ilk deneysel kanıt olarak sunuyor ve çiftleşme olmadan üremenin genetik bedellerine dair bir teoriyi destekliyor.

Bu sonuca yavaş yavaş ulaşıldı. İlk nesiller sağlıklı görünüyordu, yaklaşık iki yıl yaşadı ve sıradan erkek farelerle çiftleştirildiklerinde sağlıklı yavrular verdi. Klonlama başarısı başlangıçta arttı. Daha sonraki nesillerden birçok hayvan da sonunda deneyi sona erdiren genetik hasarı taşımasına rağmen normal görünüyordu.

Dolayısıyla bu çalışmada iki farklı başarı ölçütü söz konusu: klonlanmış bir hayvanın normal bir yaşam sürüp süremediği ve hücrelerinin yaşamını sürdürebilecek yeni bir nesil üretmeye devam edip edemediği. Fareler, soy hatları ikinci ölçütte zorlanmaya başladıktan çok sonra bile ilk ölçütü çoğu kez karşılıyordu.

Reklam

Deneyde tek bir dişi nasıl kopyalandı?

Wakayama'nın ekibi Ocak 2005'te kahverengi tüylü bir dişi fareyle çalışmaya başladı. Araştırmacılar, 1996'da Dolly koyunun ve 1998'de ilk klonlanmış fare Cumulina'nın üretilmesini sağlayan teknikle aynı olan somatik hücre çekirdeği transferini kullandı.

Bu yöntemde, hücrenin temel genetik talimatlarını içeren çekirdek, kendi çekirdeği çıkarılmış döllenmemiş bir yumurta hücresine aktarılır. Bu deneyde donör çekirdeği, gelişmekte olan yumurtayı beslemeye yardımcı olan bir hücre türü olan kumulus hücresinden alındı. Ardından yumurta hücresinin bu talimatları kullanarak embriyo gelişimini başlatması gerekir.

İlk klon üç aylık olduğunda araştırmacılar, bir sonraki nesli oluşturmak için onun hücrelerini kullandı. Döngüyü üç ila dört ayda bir tekrarlayarak her seferinde ilk donöre dönmek yerine bir klondan yeni bir klon ürettiler. Sonraki klonların tamamı dişiydi ve aynı kahverengi tüylere sahipti.

İşlemi tutarlı kılmak ve farklı uygulayıcılardan kaynaklanabilecek değişiklikleri azaltmak için çekirdek transferlerini deney boyunca aynı iki araştırmacı gerçekleştirdi. Ekip 20 yılda 30.000'den fazla çekirdek transferi denemesi yaptı.

Deneyin başlıca aşamaları şöyleydi:

  • Ocak 2005: Araştırmacılar, ilk dişi donörden ilk klonu üretti.
  • 2013: Ön bulgular, tekrarlanan klonlamanın muhtemelen sonsuza kadar sürdürülebileceğini gösterdi.
  • 26. nesil: İlk denemelerde yaklaşık %7 olan klonlama başarısı %15,5'e ulaştı.
  • 27. nesilden itibaren: Kromozom yapısında büyük değişiklikler görülmeye başladı.
  • 57. nesil: Hayatta kalma oranı %0,6'ya düştü.
  • 58. nesil: Doğan yavruların tamamı bir gün içinde öldü; böylece 2005-2025 arasındaki çalışma döneminde soy hattının yaşamını sürdürebilmesi sona erdi.

İlk sonuçlar neden bu kadar umut vericiydi?

İlk 25 nesil, ekibe iyimser olmak için önemli nedenler sundu. Farelerde gözle görülür fiziksel anormallikler yoktu, yaklaşık iki yıllık normal yaşam sürelerine sahiptiler ve normal erkeklerle çiftleştirildiklerinde sağlıklı yavrular dünyaya getiriyorlardı.

Klonlama başarısı da düşmek yerine arttı. İlk denemelerdeki %7'lik oranın 26. nesilde %15,5'e çıkması, başarının iki kattan fazla arttığı anlamına geliyordu. Bu sonuçlar, teknik yeterince dikkatli uygulandığı takdirde seri klonlamanın sonsuza kadar sürebileceği yönündeki ekibin 2013 tarihli görüşüne dayanak oluşturdu.

Reklam

Ancak ilk çalışmada kapsamlı genetik dizileme yapılmamıştı. Araştırmacılar, daha sonra biriken değişiklikleri izlemek için kullandıkları ayrıntı düzeyinde DNA'yı incelemek yerine hayvanların ne ölçüde gelişip ürediğini değerlendirmişti.

Ekip deneyi 13 yıl daha sürdürdü ve farklı nesillerin genomlarını analiz etti. Bu incelemeler, hayvanların sağlıklı görünen dış görünüşünün altında giderek artan bir mutasyon yükü bulunduğunu ortaya çıkardı. Bir fare normal görünüp normal bir yaşam sürebilirken daha fazla klonlamayı giderek zorlaştıran değişiklikler taşıyabiliyordu.

Bir klonun kopyalanmasının genetik bedeli

6. ve 57. nesiller arasından seçilen 10 klonlanmış farenin tüm genom dizilemesi, soy hattında birikmiş yaklaşık 3.700 tek nükleotid varyantı ile 80 ekleme veya silme mutasyonu belirledi. Tek nükleotid varyantı, DNA kodundaki tek bir harfi değiştirir. Ekleme veya silme mutasyonu ise genetik materyal ekler ya da çıkarır.

Her nesilde ortalama 69,4 tek nükleotid değişikliği ve 1,4 yapısal varyasyon eklendi. Bazı bağlamlarda bu oranlar doğal mutasyon oranlarıyla karşılaştırılabilir olsa da asıl sorun, değişikliklerin kesintisiz bir klonlama zinciri boyunca kalıtılmaya devam etmesiydi.

Araştırmacılar süreci, bir görüntünün tekrar tekrar fotokopisinin çekilmesine benzetti. İlk kopya, küçük kusurlar taşısa da aslına neredeyse tıpatıp benzeyebilir. Kopyanın kopyasını çekmek kusurları korurken yenilerini de ekler. Çok sayıda tekrarın ardından biriken değişiklikler önemli boyutlara ulaşır.

Fare soy hattındaki mutasyon yükü, doğal çiftleşmeyle üretilen farelerdekinin üç katına ulaştı. Eşeyli üremede gerçekleşen genetik rekombinasyon olmadan zararlı mutasyonların klonlanmış hattan temizlenmesinin bir yolu yoktu.

27. nesilde kromozom translokasyonları ve heterozigotluk kaybı gibi daha büyük yapısal anormallikler ortaya çıktı. Translokasyonlar kromozom parçalarının yeniden düzenlenmesine yol açar. Heterozigotluk kaybı, genetik bir bölgenin farklı sürümleri arasındaki ayrımı ortadan kaldırarak alternatif sürümün sağlayabileceği korumayı azaltır.

Birkaç fare X kromozomlarının tüm kopyalarını kaybetti ve bu kusur sonraki nesillerde daha sık görülmeye başladı. Bu yapısal değişiklikler özellikle tehlikeliydi; çünkü tek bir DNA harfindeki değişiklikten daha geniş genom bölgelerini etkiliyordu.

Reklam

Çiftleşme toparlanma hakkında ne gösterdi?

20., 50. ve 55. nesillerden dişi klonlar normal erkek farelerle çiftleştirildi. Yavru sayıları, tekrarlanan klonlamanın nihai çöküşünden önce bile üreme performansının ne ölçüde kötüleştiğini gösterdi.

20. neslin dişileri, doğal yolla üretilen farelerle karşılaştırılabilir biçimde, her batında ortalama 9,9 yavru verdi. 50. neslin dişileri 2,8, 55. neslin dişileri ise 2,2 yavru verdi. 9,9'dan 2,2'ye düşüş yaklaşık %78'lik bir azalmaydı.

Bu yavrular yeniden çiftleştirildiğinde, yani ilk klonların torunları üretildiğinde, batın başına ortalama yavru sayısı 7,0'a yükseldi. Genetik analiz de genomların normale döndüğünü gösterdi. Eşeyli üreme sırasındaki kromozomal rekombinasyon ve doğal seçilim, birikmiş mutasyonların ayıklanmasına yardımcı olmuştu.

Rekombinasyon, eşeyli üremeye eşlik eden genetik materyalin yeniden karılmasıdır. Bir hayvandan klonuna değişmeden aktarılan bir gen paketi yerine çiftleşme, iki ebeveynin genetik materyalini bir araya getirerek yeni bileşimler oluşturur.

Wakayama bu farkın deney açısından neden önemli olduğunu şöyle açıkladı:

Klonlamada tüm genler bir sonraki nesle aktarılır; bu da kusurlu genlerin tamamının aktarılması anlamına gelir. Tüm bu mutasyonlar birikmeye devam ettiği için memeliler türlerini klonlama yoluyla sürdüremez.

Bulgular, genetikçi Hermann Joseph Muller'in 1932'de ortaya attığı Muller'ın mandalı modelini destekliyor. Bu model, eşeyli üremeyen soy hatlarında zararlı mutasyonların birikerek mutasyonel çöküşe ve yok oluşa yol açabileceğini öngörüyor.

Bitkiler ve bazı basit hayvanlar görünürde bir sınır olmaksızın klonal olarak üreyebilirken bakteriler ve bazı basit hayvanlar mutasyonları başka mekanizmalarla ortadan kaldırabiliyor. Fare deneyi, memelilerin genom bütünlüğünü nesiller boyunca korumak için eşeyli üremenin sağladığı genetik yeniden karışıma bağımlı olduğuna işaret ediyor.

Kimyasal destek düşüşü neden durduramadı?

Ekip deney boyunca trikosatin A (TSA) kullandı. TSA, DNA çevresindeki protein ambalajını gevşeten ve aktarılan çekirdeğin erken embriyo gelişimi sırasında genleri gerektiği gibi etkinleştirmesine yardımcı olan bir kimyasal olan histon deasetilaz inhibitörüdür.

Reklam

Bu uygulama ilk sonuçlar açısından kritik önem taşıyordu. Standart yöntemlere kıyasla klonlama verimliliğini altı kata kadar artırdı. 50 nesil geçtikten sonra bile TSA uygulanan çekirdek transferleri %5,4 başarı oranına ulaşırken, TSA kullanılmayanlarda bu oran %1,6'da kaldı.

TSA'nın etkisini sürdürmesi, araştırmacıların iki tür sorunu birbirinden ayırmasına yardımcı oldu. Epigenetik anormallikler, genlerin açılıp kullanılması biçimindeki hataları kapsar. Genetik mutasyonlar ise DNA dizisinin kendisindeki değişikliklerdir. Ekip, sonraki nesillerde görülen başarısızlıkların epigenetik anormalliklerden değil, birikmiş DNA mutasyonlarından kaynaklandığı sonucuna vardı.

Geç nesillerde hem çekirdeği hem de onu çevreleyen madde olan sitoplazmayı etkileyen hasarlı oositler, yani yumurta hücreleri de görüldü. Araştırmacılar, 56. nesilden bir klonun yumurta hücrelerini sağlıklı genetik materyalle çekirdek değişimi yaparak ve klonun çekirdeğini koruyup sitoplazmayı değiştirerek test etti.

Her iki kombinasyon da yetersiz gelişti. Sonuçlar, hasarın hücrenin bileşenlerine yayıldığını ve iyileşmenin yalnızca bir parçayı değiştirmekten daha karmaşık olduğunu gösterdi.

Doğuma kadar hayatta kalan geç nesil klonların çoğu yine de sağlıklı görünüyordu, normal yaşam sürelerine sahipti ve gözle görülür fiziksel anormallikler taşımıyordu. Plasentaları olağandışı ölçüde büyüktü ancak normal işlev görüyordu. Birikmiş mutasyonlar klonlamanın sürmesini imkânsız hâle getirirken hayvanlar genetik çeşitliliğe kayda değer bir tolerans gösterdi.

Sınırın koruma ve hayvancılık açısından anlamı

Koruma araştırmacıları, saklanmış hücrelerden genetik açıdan özdeş yedek popülasyonlar oluşturarak nesli tükenmekte olan türleri kurtarmak için klonlamadan yararlanmayı umuyor. Tarım araştırmacıları ise Wagyu sığırları da dahil olmak üzere üstün nitelikli çiftlik hayvanlarını çok sayıda üreterek birinci sınıf etleri daha uygun fiyatlı hâle getirmeyi değerlendiriyor.

Fare deneyi, bu tür popülasyonları yalnızca ardışık nesilleri klonlayarak sürdürme girişimlerinin önündeki biyolojik bir kısıtı ortaya koyuyor. Tek tek hayvanlar klonlanabilirken en yeni nesli tekrar tekrar kopyalamaya dayanan strateji sonunda çöktü.

Yıkıcı bir kaybın ardından türleri yeniden canlandırmak için kullanılacağı düşünülen ve "tohum bankası" olarak tanımlanan dondurulmuş genetik materyal arşivinde de yalnızca saklanmış hücrelerden tekrar tekrar klonlamaya güvenmek yerine birikmiş mutasyonları temizlemek için eşeyli üreme gerekecek.

Reklam

Bu uygulamalar açısından, yararlı bir klonlanmış hayvan üretmekle bütün bir soy hattını sürdürmek arasındaki fark belirleyici önem taşıyor. Deneyde 1.200'den fazla fare üretildi ve bunların çoğu normal bir yaşam sürdü. Nihai başarısızlık, onlarca yıl süren seri kopyalamanın ardından geldi.

Ölen kedi ve köpekleri kopyalamak için binlerce dolar ücret alan butik evcil hayvan klonlama sektörü de genetik benzerliğin derecesine ilişkin sorularla karşı karşıya. Araştırmacılar, klonların ilk donörlerinin kusursuz kopyaları olmadığını vurguladı. Her klon, onu donörden ve aynı hayvandan üretilen diğer klonlardan ayıran kendine özgü mutasyonlar taşıyor.

Bu yanlış kanı bazı bilim insanları arasında bile sürüyordu. Fare deneyindeki cinsiyet ve tüy renginin aynı olması, hayvanların DNA'sının değişmeden kaldığı anlamına gelmiyordu.

Wakayama, tanıdık bir kurmaca örneğine de başvurarak bulguların, Yıldız Savaşları ön filmi Klonların Saldırısı'nda tasvir edilen klon askerlerin üretilmesini imkânsız kıldığını şakayla söyledi. Şakanın arkasında deneyin temel sorunu yatıyordu: Bir kopyalar zinciri, istenen özelliklerin yanı sıra öncüllerinin kusurlarını da miras alabilir.

Olası çözümler ve tekrarlanması güç bir deney

Wakayama, mevcut teknolojinin birikim sorununu aşmanın bir yolunu sunmadığını söyledi. Temel işlemin farklı bir yaklaşımla ele alınması çağrısında bulundu:

Çekirdek transferi teknolojisini temelden iyileştiren yeni bir yöntem geliştirmemiz gerektiğine inanıyorum,

Bu yöntemin nasıl geliştirileceğine dair belirli bir yol haritası sunmadı. Olası yaklaşımlardan biri, mutasyon yükünü azaltmak için hayvanları belirli aralıklarla eşeyli üremeyle çiftleştirip ardından klonlamaya yeniden başlamak olabilir. Ancak çiftleşme kalıtılan materyali yeniden karıştırdığı için bu, bütünüyle kopyalanmış bir genetik hattı sürdürme hedefinden vazgeçmek anlamına gelir.

Gen düzenleme, mutasyonları birikmeden önce teorik olarak onarabilir. Zorluk, binlerce varyant arasından hangilerinin zararlı olduğunu ve düzeltilmesi gerektiğini belirlemektir. Çalışmanın sonuçları bu soruna yönelik yerleşik bir teknik çözüm sunmuyor.

Deneyin tekrarlanması olağanüstü uzun süreli bir çalışma gerektirir. 20 yılda 30.000'den fazla çekirdek transferi denemesi, çok az laboratuvarın sağlayabileceği kaynak ve sabır gerektirdi. Hayvan araştırmalarını düzenleyen Avrupa mevzuatının bugün böyle uzun bir deneye izin vermemesi muhtemel.

Bu nedenle veri kümesi yıllarca sorgulanmadan kalabilir. Çalışmanın gücü, aynı klonlanmış soy hattını yirmi yıl boyunca umut verici başlangıcından kademeli düşüşe ve 58. nesilde yeni doğanların tamamının ölmesine kadar izlemesinden geliyor.

Özet

  • Yamanashi Üniversitesi'nin deneyi 2005-2025 yılları arasında sürdü ve tek bir dişi donörden 1.206 klonlanmış fare üretildi.
  • Soy hattı art arda 57 nesil boyunca sürdü; 58. nesilde doğan yavruların tamamı bir gün içinde öldü.
  • Büyük kromozom yeniden düzenlenmeleri ve X kromozomlarının kaybı da dahil olmak üzere DNA değişiklikleri birikti; mutasyon yükü doğal çiftleşmeyle üretilen farelerdekiniň üç katına ulaştı.
  • Klonlama başarısı başlangıçta %7'den %15,5'e yükseldi, ardından 57. nesilde hayatta kalma oranı %0,6'ya düştü.
  • Klonların normal erkeklerle çiftleştirilmesi ve yavrularının yeniden üretilmesi, yavru sayısının toparlanmasına ve genomların normale dönmesine yardımcı oldu.
  • Araştırmacılar çöküşü Muller'ın mandalını destekleyen ve memelileri yalnızca klonlamayla sürdürmenin sınırlarını gösteren bir bulgu olarak değerlendiriyor.
  • Koruma, hayvancılık ve evcil hayvan klonlama uygulamalarında biriken mutasyonlar ve genetik benzerlik konusunda soru işaretleri bulunuyor; yerleşik bir çözüm sunulmadı.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir