Japonya’nın optik kafes saatleri, saniyenin yeni tanımına doğru ilerliyor

10 dakikalık okuma
Japan's Optical Lattice Clocks Advance Toward a New Definition of the Second

Bir Japon icadı, dünya saatini belirlemeye bir adım daha yaklaştı

Her saniye ışığın yaklaşık 429 trilyon titreşimini ölçen bir saat, dünyanın mevcut zaman standardını değiştirmeye yönelik uluslararası çabalara katkı sağlıyor. Tokyo Üniversitesi fizikçisi Hidetoshi Katori’nin 2001’de önerdiği teknoloji artık ticari bir ürün ve uluslararası ölçüm standartlarının koordinasyonundan sorumlu kuruluşla yürütülen bir iş birliğinin konusu.

İçindekiler
  1. Bir Japon icadı, dünya saatini belirlemeye bir adım daha yaklaştı
  2. Mevcut saniye neden sınıra ulaşıyor?
  3. Işıktan oluşan kafes atomları nasıl sabit tutuyor?
  4. Tek bir atomik referans mı, yoksa birkaçının birleşimi mi?
  5. Japon ve Fransız araştırmacılardan seçenekleri karşılaştırma yöntemi
  6. Japonya’nın optik saatleri zaman ölçümüne şimdiden katkı sağlıyor
  7. Laboratuvar odasından ticari saate
  8. Daha iyi saatler, daha iyi bağlantılara da ihtiyaç duyuyor
  9. 2030’da olası bir karara giden aşamalar
  10. Öne Çıkanlar

RIKEN, Shimadzu Corporation ve Uluslararası Ağırlıklar ve Ölçüler Bürosu (BIPM), optik kafes saatlerinin pratik kullanım alanları üzerinde çalışmak üzere 12 Mayıs 2026’da Japonya’nın Kawasaki kentinde bir mutabakat zaptı imzaladı. Üniversitenin iş birliği duyurusunda RIKEN Başkanı Makoto Gonokami, ileri fotonik direktörü Koichiro Tanaka ve Katori’nin de katılımcılar arasında olduğu belirtiliyor.

Anlaşma, Shimadzu’nun Nisan 2025’te, şirketin dünyanın ilk ticari optik kafes saati olarak tanımladığı Aetherclock OC020’yi piyasaya sürmesinin ardından geldi. Bu teknolojinin ulaştığı hassasiyet, yaygın biçimde 10 milyar yılda yaklaşık bir saniyelik hataya eşdeğer olarak ifade ediliyor.

Uluslararası hedef, saniyenin yeni bir tanımı konusunda 2030’da olası bir karara varılması ve tanımın daha sonra yürürlüğe konması. Bilim insanlarının tanım üzerinde anlaşması ve laboratuvarların bu tanımı güvenilir biçimde yeniden üretebildiğini ve paylaşabildiğini göstermesi gerekiyor.

Gündelik kullanıcılar açısından saniyenin uzunluğu değişmeyecek. Önerilen değişiklik, saniyeyi ölçmek için kullanılan fiziksel referansla ilgili. Laboratuvarlar, ulusal zaman hizmetleri ve hassas eşzamanlamaya bağlı sistemler, aynı zaman aralığını çok daha hassas ölçebilecek.

Mevcut saniye neden sınıra ulaşıyor?

Bugün saniye, sezyum 133 atomlarının belirli bir mikrodalga frekansını saniyede tam 9.192.631.770 titreşime sabitleyerek tanımlanıyor. Bu sayıda döngünün sayılması bir saniyelik zaman aralığını veriyor.

Atom saatleri, elektromanyetik ışınımın atomlarca soğurulduğu bir frekansa ayarlanmasıyla çalışır. Bir atom, geçiş adı verilen bir süreçte belirli enerji durumları arasında geçiş yapabilir. Bu geçişle ilişkili ışınım frekansı, tekrarlanabilir bir referans sağlar ve farklı yerlerde kurulan saatlerin aynı birimi ölçmesine imkân verir.

Reklam

Optik saatler, mikrodalga yerine ışık kullanır. Bir stronsiyum optik kafes saatinde ilgili ışık saniyede yaklaşık 429 trilyon kez titreşir; bu, sezyum referans frekansının yaklaşık 47.000 katıdır. Bu sayede zaman çok daha küçük aralıklara bölünebilir. Ancak doğru bir saat elde etmek için dış etkenlerin kontrolü hâlâ büyük önem taşır.

BIPM’nin yeniden tanımlama rehberi, bazı optik standartların sistematik belirsizliğinin en iyi sezyum çeşmesi saatlerinden yaklaşık 100 kat daha düşük olduğunu belirtiyor. Sistematik belirsizlik; saatin bulunduğu ortam veya çalışma biçimindeki kusurlar gibi etkenlerin ölçümü ne ölçüde kaydırabileceğini ifade eder.

Uygulamadaki sorun şu: Bilim insanları artık, birimin tanımında kullanılan referanstan daha iyi performans gösteren saatler üretebiliyor. Yeni tanım, mevcut saniyeyle sürekliliği korurken doğrulukta 10 ila 100 katlık anında bir iyileşme sağlamayı amaçlıyor.

Işıktan oluşan kafes atomları nasıl sabit tutuyor?

Katori’nin yaklaşımı temel bir soruna çözüm getiriyor: Hareket hâlindeki atomları hassas biçimde ölçmek daha zor. Atomların hareketi, ışık dalgasının tepe ve çukurlarıyla nasıl karşılaştıklarını değiştirerek ölçülen frekansta kaymalara yol açıyor.

Araştırmacılar, hareketlerini azaltmak için önce atomları mutlak sıfıra, yani eksi 273,15 santigrat dereceye yakın sıcaklıklara kadar soğutuyor. Ardından, saat geçişini ölçen lazerden ayrı bir lazer ışığı kullanarak atomları hapsediyorlar.

Zıt yönlerde ilerleyen lazer ışınları üst üste bindirilerek ışığın daha güçlü ve daha zayıf olduğu bölgelerin dönüşümlü biçimde sıralandığı duran bir dalga oluşturuluyor. Uygun koşullarda atomlar, ortaya çıkan küçük aralıklar dizisinde hapsoluyor. Bu diziye optik kafes deniyor.

Hapsedilen çok sayıda atom aynı anda ölçülebiliyor. Sinyallerin ortalamasını almak, rastgele dalgalanmaları tek bir atomu tekrar tekrar ölçmeye kıyasla daha hızlı azaltıyor. Önde gelen bir diğer optik saat tasarımıysa elektrik yüklü tek bir atomu, yani iyonu, elektrik alanlarıyla hapsediyor. Her iki yaklaşım da saniyenin geleceğine ilişkin tartışmaların parçası.

Japonya Ulusal Bilgi ve İletişim Teknolojileri Enstitüsü (NICT), sezyum ve iterbiyum kullanan optik kafes saatlerinin ulusal standart laboratuvarlarında geliştirildiğini belirtiyor. Bu saatler deneylerin ötesinde bir rol de üstleniyor: Uluslararası atomik zaman ölçeğinin kalibrasyonuna yardımcı oluyorlar.

Reklam

Tek bir atomik referans mı, yoksa birkaçının birleşimi mi?

Temel karar, yeni saniyenin tek bir optik geçişe mi yoksa birkaç geçişin birleşimine mi dayanacağı. Stronsiyumun yüksek performansı, diğer atomik ve iyonik geçişlerle birlikte onu adaylardan biri hâline getiriyor.

Birinci seçenek, mevcut modeli izler: Tek bir geçiş seçilir ve frekansına kesin bir sayısal değer verilir. Bunun en önemli avantajı basit olmasıdır. Laboratuvarlar tek bir referans kullanırken farklı geçişleri kullanan saatler ikincil standart olarak görev yapabilir.

Bu geçişin seçilmesi, farklı saatler geliştiren kurumlar arasında uluslararası uzlaşma gerektirir. Gelecekte çok daha iyi bir referansın ortaya çıkması da saniyenin yeniden tanımlanması yönünde baskı yaratabilir.

İkinci seçenek, saniyeyi birkaç optik frekansın ağırlıklı geometrik ortalamasıyla tanımlamak. Basitçe söylemek gerekirse, tanımı belirleyen tek bir değere birkaç atomik referans katkıda bulunur; bazıları diğerlerinden daha fazla ağırlık taşır. Bu matematiksel ortalama, frekansları sıradan toplama yerine çarpma ve üs alma yoluyla birleştirir.

BIPM, sabit ağırlıklar kullanan ve teknoloji geliştikçe ağırlıkların ve katılan geçişlerin değişebileceği seçenekleri açıklıyor. Bu esneklik, tüm yeniden tanımlama sürecini baştan başlatmadan daha iyi saatlerin kullanılmasına imkân verebilir. Ancak daha karmaşık kurallar gerektirir ve tek başına çalışan bir laboratuvarın tanımı bağımsız biçimde yeniden üretmesini zorlaştırır.

Japon ve Fransız araştırmacılardan seçenekleri karşılaştırma yöntemi

NICT ile Paris Gözlemevi, her iki seçeneği incelemek için ortak bir matematiksel ve grafiksel çerçeve geliştirdi. Kurumların Aralık 2025 tarihli duyurusuna göre çalışma, dünya genelinde toplanan ölçüm verilerini kullanarak ağırlıkları hesaplamanın nesnel bir yolunu da öneriyor.

Jérôme Lodewyck ve Tetsuya Ido’nun çalışması, 14 Kasım 2025’te Metrologia dergisinde “Birden Çok Optik Geçişe Dayalı SI Saniyesi Tanımının Özellikleri” başlığıyla yayımlandı.

Araştırmacılar açıklamalarına yararlı bir ayrımla başlıyor: İki atomik frekans arasındaki oranı doğa belirler; bunları ifade etmek için kullanılacak birimi ise insanlar seçer. Bir grafik, ölçülen frekans oranını bir çizgi, seçilen tanımı da başka bir çizgi olarak gösterebilir. Bu çizgilerin kesişimi sayısal frekansları belirler.

Bu çerçevede, tek bir geçişe dayalı tanım, birleşik yaklaşımın özel bir durumu hâline geliyor: Bir geçiş bütün ağırlığı alırken diğerlerine hiç ağırlık verilmiyor. Böylece araştırmacılar önerileri aynı çerçevede karşılaştırabiliyor.

Reklam

Önerilen ağırlıklandırma yöntemi, yalnızca bazı sonuçları seçmek yerine toplanan frekans karşılaştırmalarını ve bunların belirsizliklerini kullanıyor. NICT, bunun her geçişin katkısını belirleyecek ölçümlerin seçilmesindeki öznel tercihleri azalttığını belirtiyor.

Uluslararası zaman standartlarına ilişkin teknik tartışmaları yürüten Zaman ve Frekans Danışma Komitesi (CCTF), 18 ve 19 Eylül 2025’teki toplantısında iki seçenekten birini tercih etmedi. NICT’ye göre katılımcılar, birleşik yaklaşımın yeterince iyi anlaşıldığı ve bir yöntem seçimine yönelik tartışmaların sürdürülebileceği konusunda uzlaştı.

Japonya’nın optik saatleri zaman ölçümüne şimdiden katkı sağlıyor

NICT’nin optik saat programı, teknolojinin işleyen zaman ölçüm sistemlerine nasıl dâhil olduğunu gösteriyor. 698 nanometre dalga boyundaki stronsiyum 87 geçişi, Ekim 2006’da saniyenin ikincil temsili hâline geldi. NICT ölçümleri, uluslararası düzeyde kabul edilen stronsiyum frekans değerine Eylül 2012’de katkı sunmaya başladı.

NICT, 2016’da optik saate dayalı kesintisiz bir zaman sinyali üretti. Güvenilir ve sürekli bir sinyal hidrojen maseriyle sağlanırken optik saat ölçümleri bu sinyalin frekansını ayarladı. Beş ay süren testte ortaya çıkan saniye aralıkları, Eşgüdümlü Evrensel Zamanın (UTC) aralıklarından SI tanımına daha yakın oldu.

NICT bu optik zaman ölçeğini 2021’de yeniden devreye aldı; ölçek artık Japonya Standart Saati’nin kararlılığına katkı sağlıyor. Güvenilir ve kesintisiz bir sinyalin hassas optik ölçümlerle birleştirilmesi, diğer zaman hizmetlerine sürekli bağlantıya bağlı kalmadan doğru zamanın korunmasına yardımcı oluyor.

Enstitünün NICT-Sr1 saati, Kasım 2018’de ikincil frekans standardı olarak kabul edildi. Ertesi ay, UTC’nin ve ulusal zaman ölçeklerinin temelini oluşturan Uluslararası Atomik Zamanın (TAI) kalibrasyonuna katkı sunmak üzere veri göndermeye başladı.

Uluslararası karşılaştırmalar da genişledi. NICT, 2020’de stronsiyum saatini, İtalya’nın ulusal metroloji enstitüsü INRIM’deki iterbiyum optik kafes saatiyle, radyo astronomisiyle bağlantılı bir teknik olan çok uzun baz çizgili interferometriyi kullanarak karşılaştırdı. Deney, farklı kıtalardaki optik saatlerin uyumunu doğruladı.

Laboratuvar odasından ticari saate

Shimadzu’nun ticari ürün geliştirme sürecine ilişkin anlatımı, optik kafes saatlerini uzman laboratuvarlarının dışına çıkarmak için gereken mühendislik çalışmalarını aktarıyor. Katori 2015’te şirkete başvurduğunda ekipman büyük bir laboratuvar odasını kaplıyordu.

İlk hedeflerden biri, yer seviyesinde ve Tokyo Skytree’nin 450 metre daha yüksekteki gözlem terasında bulunan saatleri karşılaştırmaktı. 2018’de başlayan deney için mühendisler saatin hacmini 920 litreye, yani başlangıçtaki boyutunun yaklaşık yirmide birine indirdi.

Reklam

Saatler, gözlem terasında zamanın günde 4,26 nanosaniye daha hızlı geçtiğini ölçtü. Nanosaniye, saniyenin milyarda biridir. Bu fark, genel göreliliği yansıtıyordu: Farklı kütle çekim potansiyellerindeki saatler, biraz farklı hızlarda çalışır.

Ticari geliştirme süreci ek gereksinimleri de beraberinde getirdi. Sistem, her biri hassas biçimde kontrol edilmesi gereken altı tür lazer kullanıyordu. Shimadzu, 2020’de boyut hedefini 400 litreden 250 litreye indirdi ve kesintilerin ardından sistemin yeniden çalışmasını sağlayacak otomatik kurtarma işlevleri geliştirdi.

Yazılım üzerinde çalışan Shimadzu Lazer Uygulamaları Grubu müdür yardımcısı Yuya Sakai, otomatik ayarlamanın neden gerekli olduğunu şöyle açıkladı:

Altı lazerden herhangi birinin dalga boyu ayarından çıkarsa sistemin saat olarak çalışmasını engelleyebilir.

Shimadzu, yazılımının lazer koşullarını yeniden ayarlayabildiğini ve çevresel etkilerin ardından sistemi tekrar çalıştırabildiğini belirtiyor. Şirket, dünyanın dört bir yanındaki araştırma kurumlarından sorular aldığını, lazerlerin daha uzun ömürlü olması ve titreşime karşı daha dayanıklı hâle gelmesinin ise geliştirilmesi gereken alanlar arasında bulunduğunu bildiriyor.

Daha iyi saatler, daha iyi bağlantılara da ihtiyaç duyuyor

Ulusal zaman laboratuvarlarının ortak bir uluslararası zaman ölçeği oluşturabilmesi için saatlerini karşılaştırması gerekiyor. Bir saatin hassasiyeti, bu hassasiyeti kurumlar arasında aktaracak bağlantı da aynı ölçüde hassassa daha geniş ağa katkı sağlayabilir.

BIPM’ye göre GPS dâhil küresel uydu seyrüsefer sistemleri üzerinden yapılan mevcut zaman aktarımı, yaklaşık bir günlük pratik ortalama alma sürelerinde en iyi mikrodalga standartlarından yararlanmak için yeterli. Optik saatler 10 ila 100 kat daha doğru olduğundan daha iyi bağlantılar gerekiyor.

Optik fiber bağlantılar, yaklaşık 1.000 kilometrelik mesafelerde gerekli performansı sağladı. Kıtaları birbirine bağlamaksa daha zor. Araştırmacılar, sinyallerin iki yönde gelişmiş biçimde aktarılmasını, uzay üzerinden optik bağlantıları ve taşınabilir optik saatleri inceliyor.

Yeniden tanımlamanın ardından mevcut sezyum ekipmanları da kullanılmaya devam edecek. Sezyum çeşmeleri ikincil standart olacak; ölçümleri BIPM’nin Circular T yayını aracılığıyla izlenebilirliğini koruyacak ve UTC’ye katkı sunmayı sürdürebilecek.

Uluslararası saat havuzu, ticari sezyum saatleri ve hidrojen maserleri dâhil yaklaşık 450 saati şimdiden bir araya getiriyor. Optik standartlar bu ağa yön veren referansı iyileştirirken mevcut ekipmanlar da çalışmayı sürdürecek.

Reklam

2030’da olası bir karara giden aşamalar

Güncellenen uluslararası yol haritasında belirleyici olan yalnızca takvim değil, hazırlık düzeyi. Güvenilir optik standartlar, uluslararası karşılaştırmalar, atomik zamana katkılar ve yeni birimin kullanıcılara dağıtılması gibi konuları kapsayan sekiz zorunlu ölçüt ve altı destekleyici koşul bulunuyor.

Temel aşamalar şöyle:

  • 2022: Ağırlıklar ve Ölçüler Genel Konferansı, 2030’da yeniden tanımlamaya yönelik çalışma politikasını kabul etti.
  • 2026: Konferansın ilerlemeyi ve öneri hazırlığına yönelik çalışmaların sürdürülmesini değerlendirmesi planlanıyor.
  • 2028 ve 2029: CCTF’nin hazırlık düzeyini değerlendirmesi, seçenekleri daraltması ve öneriyi son hâline getirmesi bekleniyor.
  • 2030: Zorunlu ölçütlerin karşılanması ve uzlaşmaya varılması hâlinde konferans tanımı ve yürürlük tarihini karara bağlayabilir.

Nihai tanım ve yürürlük tarihi henüz belirlenmedi. Ulusal makamların, yasal zamanın mevcut tanıma bağlı olduğu yerlerde mevzuatı da gözden geçirmesi gerekebilir.

Japonya’nın katkısı artık optik kafes yaklaşımının icadından uluslararası zaman ölçümüne yönelik uygulamalı çalışmalara, ticari ekipmanlara ve tanımın nasıl seçileceğine ilişkin araştırmalara kadar uzanıyor. Sıradaki görev, bu ilerlemeleri dünya çapındaki laboratuvarların yeniden üretebileceği ve paylaşabileceği bir standarda dönüştürmek.

Öne Çıkanlar

  • RIKEN, Shimadzu ve BIPM, optik kafes saatlerinin pratik kullanımını desteklemek üzere 12 Mayıs 2026’da bir iş birliği anlaşması imzaladı.
  • Shimadzu, Nisan 2025’te piyasaya sürdüğü Aetherclock OC020’yi ilk ticari optik kafes saati olarak tanımladı.
  • Saniye için önerilen yeni tanım optik frekansları kullanacak ve doğrulukta 10 ila 100 katlık anında bir iyileşme hedefleyecek.
  • Bilim insanları, tek bir optik geçişi tanımlayıcı referans olarak kullanmayı veya birkaç geçişin ağırlıklı birleşimini değerlendirmeyi sürdürüyor.
  • Japonya’nın optik saatleri uluslararası atomik zamana ve Japonya Standart Saati’nin kararlılığına şimdiden katkı sağlıyor.
  • Uzlaşma ve teknik hazırlık koşullarına bağlı olarak 2030’da karar alınması, tanımın ise daha sonra yürürlüğe konması mümkün.
  • Mevcut sezyum saatleri kullanılmaya devam edecek ve uluslararası zaman ölçümüne katkı sunmayı sürdürecek.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir