Madencilik Bölgelerindeki Topluluklar Kirlilik ve Yerinden Edilme Riskiyle Karşı Karşıyayken Endonezya’daki Nikel Patlaması Elektrikli Araçlara Yakıt Sağlıyor

12 dakikalık okuma
Madencilik Bölgelerindeki Topluluklar Kirlilik ve Yerinden Edilme Riskiyle Karşı Karşıyayken Endonezya’daki Nikel Patlaması Elektrikli Araçlara Yakıt Sağlıyor

Weda Bay, Batarya Patlamasının Bedelini Ödüyor

Endonezya’nın Halmahera Adası’nda kömür yakan 18 nikel rafinerisi ve 11 enerji santrali, Weda Bay’in dünyanın en büyük nikel üretim merkezi hâline gelmesine katkıda bulundu. 2.560 kilometrekarelik madencilik ruhsat alanlarında, elektrikli araç bataryalarında kullanılan bir metali sağlama yarışı; ormanların yok edilmesi, su kirliliği ve köy yaşamı üzerindeki baskının artmasıyla birlikte sanayide büyüme getirdi.

İçindekiler
  1. Weda Bay, Batarya Patlamasının Bedelini Ödüyor
  2. Nikel Elektrikli Araçlar İçin Neden Önemli?
  3. İhracat Yasakları Rafinerileri ve Çin Yatırımlarını Getirdi
  4. Ormanların Temizlenmesi Toprağı ve Selleri Değiştiriyor
  5. Balıkçı Toplulukları Sularına Erişimini Kaybediyor
  6. Obi Adası’nda Su, Halmahera’da Toprak Uyuşmazlıkları
  7. Otomobil Üreticilerine Nikelin Kaynağını İzleme Çağrısı
  8. Yenilenebilir Enerji Planları Uygulama Engelleriyle Karşılaşıyor
  9. Madencilik Kısıtlamaları ve Denetimler Hükümetin Tepkisini Gösteriyor
  10. Özet

64 yaşındaki balıkçı Abdullah Ambar, onlarca yıl denizde çalıştıktan sonra on yıl önce Lelilef Sawai köyüne döndü. Huzur istiyordu; üç tekne yaptı ve Kuzey Maluku eyaletinin bereketli sularından geçimini sağladı. Balıklar kıyıya o kadar yakındı ki aileler küçük bir kanoyla kısa bir yolculuk yaparak karınlarını doyurabiliyordu.

Ambar, o zamanlar bu yiyeceğe ne kadar kolay ulaşılabildiğini anlattı:

Kıyıdan sadece 10 m açıkta balık bulabilirsiniz," diye hatırladı. "İnsanlar acıktığında küçük bir kanoya binip bir iki saatliğine açılabilir, eve dönüp yemek yiyebilirdi.

2018’de Weda Bay’in karşı kıyısında, altı gigavat kapasiteye sahip kömür yakan bir enerji santralinden elektrik alan bir nikel işleme tesisi faaliyete geçti. Birkaç yıl içinde yemyeşil tepelerin yerini, yağmur yağdığında denize taşınan çıplak kırmızı kil aldı. Kömür ve nikel cevheri taşıyan yük gemileri mercan resiflerine zarar veriyor.

Körfez boyunca uzanan dört köyde artık 80.000 işçi yaşıyor. Bir zamanlar sakinlerin yıldızları izlediği manzaranın yerini işçi yatakhaneleri ve sanayi dumanı aldı. Balıkçılık ve tarımla geçinen aileler için batarya sanayisinin büyümesi; kendilerini ayakta tutan suyu, toprağı ve gündelik yaşam düzenini değiştirdi.

Elektrikli araçların, ülkelerin net sıfır emisyon hedeflerine ulaşmasına yardımcı olması amaçlanıyor. Ancak Endonezya’nın nikel bölgelerinde bu araçların üretiminde kullanılan bazı malzemelerin üretimi büyük ölçüde kömüre dayanıyor ve insanların evlerinin yakınında kirliliğe yol açıyor.

Reklam

Nikel Elektrikli Araçlar İçin Neden Önemli?

Nikel, yüksek enerji yoğunluğu sağladığı için elektrikli araç bataryalarının temel bileşenlerinden biridir. Basitçe söylemek gerekirse, bataryanın daha fazla enerji depolamasına ve böylece aracın şarj edilmeden önce daha uzun mesafe gitmesine yardımcı olur. Bu da Endonezya’nın büyük nikel sanayisini, küresel ölçekte elektrikli ulaşıma geçişin başlıca tedarikçilerinden biri hâline getiriyor.

Endonezya yılda yaklaşık 2,2 milyon ton nikel üretiyor. Küresel arzın payı bir yerde yaklaşık yüzde 40, başka bir tahminde ise yaklaşık yüzde 60 olarak belirtiliyor. Bu iki rakam ülkenin kesin payını belirsiz bıraksa da her ikisi de Endonezya’nın pazardaki merkezi konumuna işaret ediyor. Uluslararası Enerji Ajansı, ülkeler iklim hedeflerini izlerken nikel talebinin 2050’ye kadar iki katına çıkacağını öngörüyor.

Climate Rights International’ın yönetici direktörü Brad Adams, çevreye yarar sağladığı öne sürülen projelerin beraberinde getirebildiği zararı şöyle anlattı:

Nikel ve diğer mega projeler çoğu zaman yeşil kalkınma söylemiyle başlatılıyor, ancak geride toplumsal ve çevresel zararlar bırakıyor.

Ulusal Kalkınma Planlama Bakanlığı olarak bilinen Endonezya Bappenas’a göre nikel işleme tesislerinde kullanılan elektriğin yüzde 97’si kömür yakan santrallerden geliyor. Sanayi 2023’te yaklaşık 100 milyar kilovatsaat elektrik tüketti; bu miktar, 10 milyon eve bir yıl boyunca elektrik sağlamaya eşdeğer.

Bataryalarda kullanılmaya uygun her bir ton nikelin işlenmesi tahminen 93 ton karbondioksit eşdeğeri salıma yol açıyor. Bu ölçü, farklı sera gazlarının ısınma etkilerini ortak bir birimde topluyor. Tipik bir binek araç yılda yaklaşık 4,6 ton salım yapıyor; bu da metalin işlenmesiyle bağlantılı emisyonların boyutunu gösteriyor.

Batarya üretimi çok büyük miktarda enerji gerektiriyor. Endonezya’nın kömüre bağımlılığı, sürece yüksek bir karbon ayak izi yüklüyor; tedarik ettiği elektrikli araçların iklim açısından sağladığı faydayı azaltırken kirliliği madencilik ve sanayi bölgelerinde yoğunlaştırıyor.

Reklam

İhracat Yasakları Rafinerileri ve Çin Yatırımlarını Getirdi

Cakarta’nın 2014 ve 2020’de ham nikel cevheri ihracatına getirdiği yasaklar, şirketleri ülkenin rezervlerine erişebilmek için Endonezya’da rafineri kurmaya yöneltti. Bu politikayla, maden kaynaklarının sanayi faaliyeti yaratılmadan yurt dışına gönderilmesi yerine işleme faaliyetlerinin daha büyük bölümünün ülke içinde yapılması amaçlandı.

Çinli şirketler milyarlarca dolar yatırım yaptı ve sektöre hâkim oldu. Endonezya Madencilik Enstitüsü’nden Irwandy Arif, Çinli şirketlerin devletlerinin desteğiyle daha hızlı ve daha ucuza rafineri inşa etmeyi teklif ettiğini söyledi. Bu yatırımların bir izabe tesisini ne kadar hızlı faaliyete geçirebildiğini şöyle anlattı:

"[Endonezya’nın] tek yapması gereken arkasına yaslanıp rahatlamak; göz açıp kapayıncaya kadar bir izabe tesisi çalışır hâle geliyor," dedi.

Endonezya Weda Bay Sanayi Parkı (IWIP), Halmahera’daki sanayi kompleksinin merkezinde yer alıyor. Parkı Çinli holdingler Tsingshan Holding Group, Huayou Cobalt ve Zhenshi Holding Group yönetiyor. Yetkililer bu tür yatırımların sağladığı ekonomik büyümeyi överken yakınlardaki sakinler çevresel zararı ve geçim kaynaklarındaki kayıpları anlatıyor.

Ulusal Batarya Araştırma Enstitüsü’nün kurucusu Evvy Kartini, üretimi yabancı şirketler kontrol ettiğinde Endonezya’nın ne kadar kazanç sağladığını sorguladı:

"En büyük üretici olduğumuzu söyleyebiliriz ama her şeyin sahibi Çin. [Üretim] sadece bizim toprağımızda gerçekleşti. Nikel bakımından zengin toprağımızı onlara sattık," dedi.

Kartini’nin kaygısı mülkiyetin ötesine uzanıyor. Teknoloji transferi olmadan Endonezya’nın, kaynak sağlamaya devam ederken bunların değerinden daha fazla pay almasını sağlayacak bilgi ve sanayi kapasitesini geliştirememe riskiyle karşı karşıya olduğunu savunuyor. Teknoloji transferi, yalnızca tesislere ev sahipliği yapmak yerine üretimi geliştirme ve işletme becerileriyle yöntemlerini edinmek anlamına geliyor.

Kartini, yatırımların faydalarının nasıl paylaşıldığını da sorguladı:

Sadece toprağa sahip olup teknolojiye sahip olmazsak kaybederiz. Yatırımdan en çok kimin yararlandığını sorgulamamız gerekiyor. Yerel halk ne olacak?

Ormanların Temizlenmesi Toprağı ve Selleri Değiştiriyor

Kaliforniya Üniversitesi, Berkeley ve Climate Rights International tarafından yürütülen araştırmalar, Halmahera’daki nikel ruhsat alanlarında en az 5.331 hektar tropikal ormanın temizlendiğini belgeliyor. Bu alanların açılması, ormanlarda daha önce depolanmış yaklaşık 2,04 milyon metrik ton sera gazını atmosfere saldı.

Ormanların ortadan kaldırılması, yağmur sularının nehirlere ve diğer su yollarına aktığı havzaları da değiştiriyor. Ormanların temizlenmesi bölgede sel riskini artırarak madencilik faaliyetlerinin yakınında yaşayan toplulukların yükünü ağırlaştırdı.

Reklam

Kobe köyünde yaşayan 65 yaşındaki Adrian Patapata, önemsiz aksaklıklardan tehlikeli olaylara dönüşen selleri anlattı. Su artık göğsüne kadar yükseliyor; ailesi de suyun üstünde kalabilmek için tavan arasındaki kirişlere derme çatma platformlar kuruyor.

Patapata, suyun ne kadar yükseldiğini ve ailesinin nereye sığındığını şöyle anlattı:

"Artık su buralara kadar çıkıyor," diye açıkladı ve göğsünü işaret etti. "Böyle olduğunda yukarıda uyuyoruz," diyerek ailesinin derme çatma platformlar kurduğu kirişleri gösterdi.

Ağustos 2025’te sel suları mahallesini altı gün boyunca kapladı. Madencilik faaliyetlerinden yayılan kırmızı ve turuncu çamur ekili arazisine yayılarak tarlayı mahvetti ve verimli ürün yetiştirmesini zorlaştırdı.

Patapata toprağında meydana gelen kalıcı zararı şöyle anlattı:

Toprak artık iyi değil," dedi. "Ektiğim neredeyse her şey hastalıklı ve verimsiz büyüdü.

Patapata’nınki gibi aileler için sel, gelecekteki gıda ve gelir kaynaklarına yönelik bir tehdit de oluşturuyor. Sular çekilse bile zarar gören tarım arazileri uzun süre haneleri etkilemeye devam edebiliyor.

Balıkçı Toplulukları Sularına Erişimini Kaybediyor

Güneydoğu Sulawesi’deki Kabaena Adası’nın dörtte üçü madencilik faaliyetlerinin etkisi altında. Olağanüstü dalış yetenekleriyle Deniz Göçebeleri olarak bilinen Bajau halkı, deniz çevresinde şekillenen yaşam biçimlerine yönelik tehditlerle karşı karşıya.

Mighty Earth’ün bildirdiğine göre 2021-2023 arasında Baliara köyü yakınlarında nikel kirliliğine maruz kalmış bulanık sularda üç çocuk boğuldu. Başka çocuklarda ise kirlilik yüzünden kırmızıya dönmüş deniz suyuna girdikten sonra cilt enfeksiyonları görülüyor.

Bir sakin, ailelerin artık çocuklarının yaşamını nasıl kısıtlamak zorunda kaldığını anlattı:

"Çocuklarımızın artık denizde yüzmesine izin veremiyoruz; çocuklukları ellerinden alınıyor," dedi bir sakin.

Halmahera’da Gemaf köyünden 51 yaşındaki balıkçı Max Sigoro hem kirli sudan hem de IWIP yakınındaki erişim kısıtlamalarından söz etti. Anlattıkları, balıkçılık alanlarının kaybıyla madencilik faaliyetleri, makineler ve enerji santrallerinden yapılan deşarjlar arasındaki bağı ortaya koyuyor.

Sigoro, madencilikten önce denizin nasıl olduğunu hatırlattı ve şimdi karşılaştığı koşulları anlattı:

Madencilikten önce balık çoktu, deniz berraktı. Şimdi [IWIP] yakınlarında balık tutamıyorum. Su kirli ve güvenlik görevlileri bizi uzaklaştırıyor. Su kirliliği madencilikten kaynaklanıyor. Makinelerden suya yağ sızıyor. Ayrıca enerji santrallerinden gelen sıcak su okyanusu kirletiyor.

Ambar’ın kıyının hemen açığında balık tutmaya dair anıları ve Sigoro’nun bölgeden uzaklaştırıldığını anlatması, değişimin körfezin görünüşüyle sınırlı olmadığını gösteriyor. Bir zamanlar yakınlardaki sulardan geçinen sakinler artık kirlilikle ve bu sulara erişim engelleriyle karşı karşıya.

Reklam

Obi Adası’nda Su, Halmahera’da Toprak Uyuşmazlıkları

Sızdırılan kurum içi belgeler, Harita Group’un 2010’da başlayan Obi Adası’ndaki faaliyetleriyle bağlantılı kirliliği ortaya koyuyor. Şirket e-postalarında Tugaraci Nehri’nde altı değerlikli krom kirliliğine ilişkin uyarılar 2012 gibi erken bir tarihte yer aldı. Kansere yol açabildiği bilinen bu madde için içme suyundaki sınır değer litre başına 50 mikrogram.

2022’de yapılan kurum içi testlerde, Kawasi köylülerinin kullandığı kaynaklardaki düzeylerin yasal sınırların 19 katına çıktığı görüldü. Sakinler, erişebildikleri tek su kaynağı olarak tanımladıkları sudan kaynaklanan mide rahatsızlıkları yaşadıklarını bildiriyor.

Yetkililer kirliliğin kaynağını biliyordu ancak bilgiyi yalnızca kurum içi inceleme için işaretledi. Şirket, su kalitesinin standartlara uygun olduğunu öne sürerken 660 milyon dolarlık bir halka arz gerçekleştirdi. Halka arz, yatırımcıların bir şirkette hisse satın alabilmesini sağlar.

Climate Rights International, Halmahera’da IWIP yakınlarındaki 45 kişiyle görüşerek arazi sahiplerinin satış baskısına maruz kaldığını belgeledi. Araştırmada şirketlerin, sakinlerin talep ettiği fiyatların çok altında bedellerle mülk edinmek için Endonezya polisi ve askerî personelle koordinasyon kurduğu aktarılıyor.

Yerli Sawai çiftçisi Maklon Lobe, 38 hektarlık arazisinin yasal tapusuna sahipti. Talep ettiği fiyatın yalnızca yüzde 15’ine denk gelen teklifleri reddetti; ardından bu kararını açıklamasını isteyen polisler onu tekrar tekrar ziyaret etti.

Araştırmaya göre şirketler daha sonra arazisine erişimi engelledi ve izni olmadan ağaçlarını kesti. Lobe, sonunda bir polis merkezindeki toplantı sırasında baskı altında araziyi sattı. 38 hektarlık arazisinin yalnızca sekiz hektarı için, anlaşmada belirtilen fiyatların altında ödeme aldı.

Lobe’un yaşadıkları, nikel madenciliği tartışmasında toprak haklarını su kirliliği ve orman kaybının yanına koyuyor. Sawai halkı ve diğer yerli topluluklar için toprağa erişim; tarım, gelir ve yaşam biçimlerini sürdürme olanağıyla doğrudan bağlantılı.

Otomobil Üreticilerine Nikelin Kaynağını İzleme Çağrısı

Halmahera ve Sulawesi’den gelen nikel; Tesla, Ford, Volkswagen, BMW, Mercedes-Benz, Toyota ve Hyundai’ye tedarik sağlayan zincirlere giriyor. Sözleşmeler, Endonezya’daki işletmeleri etik kaynak kullanımı taahhüdünde bulunan bu büyük küresel otomobil üreticilerine bağlıyor.

İşleme sırasında malzemeler birbirine karıştığı için belirli bir partinin kaynağını bir madene kadar izlemek zor. Çevre grupları, otomobil üreticilerine denetimlerini işlenmiş malzeme tedarik eden şirketlerde durdurmak yerine, tedarik zincirlerini tek tek madenlere kadar inceleme çağrısı yapıyor.

Reklam

ABD’nin 2022 Enflasyonu Düşürme Yasası, araçların vergi indiriminden yararlanabilmesi için bu tür bir izlenebilirlik şartı getiriyor. AB Batarya Tüzüğü ise ormanları yok eden veya su yollarına zarar veren madenlerin belirlenmesini zorunlu kılıyor.

Aktivistler, IWIP gibi tesislerden malzeme satın almanın elektrikli araçların pazarlanmasında kullanılan çevre taahhütleriyle çeliştiğini savunuyor. Çağrıları, sorumluluğu yalnızca nikel çıkaran ve işleyen şirketlere değil, satın alan şirketlere de yüklüyor.

Yenilenebilir Enerji Planları Uygulama Engelleriyle Karşılaşıyor

Endonezyalı yetkililer yönetim aksaklıklarını kabul etmeye başladı. Sanayi Bakanlığı’nda madencilik sonrası işleme faaliyetleri konusunda danışmanlık yapan Raden Sukhyar, mineralleri daha değerli ürünlere dönüştüren sanayi süreçlerindeki eksikliklere değindi.

Sukhyar, bazı süreçlerde "gereken yönetişimin eksik olduğunu" söyledi ve çevresel kaygıları "hâlâ çözülmesi gereken bir ödev" olarak nitelendirdi.

Bappenas, Haziran 2025’te nikel sanayisinin emisyonlarını 2045’e kadar yüzde 81 azaltmayı hedefleyen bir yol haritası yayımladı. Plan, kömüre bağımlılığı azaltmak için hidroelektrik, güneş ve rüzgâr enerjisine dayanıyor.

IWIP, iki gigavat kapasiteli bir güneş enerjisi santrali ile 500 megavatlık rüzgâr enerjisi kapasitesi kurma planını açıkladı. Şirket ayrıca 40.000 hektarda yeniden ağaçlandırma yapmayı ve elektrikli kamyonları devreye almayı taahhüt etti. Yenilenebilir enerji projeleri için net bir faaliyete geçiş takvimi açıklanmadı.

World Resource Institute araştırmacıları, Halmahera’da elektrik şebekesi altyapısının ve hidroelektrik için elverişli nehirlerin bulunmadığına dikkat çekiyor. Güneş ve rüzgâr enerjisi hâlâ seçenekler arasında, ancak arazi imkânları bu projelerin geliştirilmesini kısıtlıyor.

Açıklanan bir proje ile fiilen işleyen bir enerji kaynağı arasındaki fark, sanayinin emisyonları açısından önem taşıyor. Önerilen alternatifler altyapı ve arazi kısıtlamalarıyla karşılaşırken rafineriler yüksek miktarda elektriğe ihtiyaç duymaya devam ediyor.

Madencilik Kısıtlamaları ve Denetimler Hükümetin Tepkisini Gösteriyor

Endonezya, 2025 yılı için ülke genelindeki nikel madenciliği kotasını 120 milyon ton azaltarak 272 milyon tondan 150 milyon tona indirdi. Yaklaşık yüzde 44’lük bu düşüşle rezervlerin korunması ve çevre standartlarının uygulanması amaçlandı.

Çevre Bakanlığı, Haziran 2025’te Sulawesi’deki Endonezya Morowali Sanayi Parkı’na (IMIP) yaptırım uyguladı. Tesis, onaylı çevresel etki değerlendirmelerinin kapsamı dışında kalan 1.800 hektarlık bir alanda faaliyet göstermiş ve atık su yönetimini sağlayamamıştı. Bu değerlendirmeler, bir projenin beklenen çevresel etkilerini ve bunları gidermek için gereken önlemleri ortaya koyuyor.

Devlet Başkanı Prabowo Subianto da Greenpeace’in belgelediği çevre ihlallerinin ardından Raja Ampat’ta faaliyet gösteren dört nikel madenciliği şirketinin ruhsatını iptal etti.

Reklam

Sanayinin büyümesi ve yol açtığı zararlara verilen tepkiler on yılı aşkın bir döneme yayılıyor:

  • 2010: Harita Group’un Obi Adası’ndaki faaliyetleri başladı.
  • 2012: Şirket e-postalarında Tugaraci Nehri’nde altı değerlikli krom kirliliğine ilişkin uyarılar yer aldı.
  • 2014 ve 2020: Endonezya ham nikel cevheri ihracatını yasaklayarak ülke içindeki rafineri yatırımlarını teşvik etti.
  • 2018: Weda Bay’de bir nikel işleme tesisi faaliyete geçti.
  • 2021-2023: Mighty Earth’e göre Baliara köyü yakınlarındaki kirli sularda üç çocuk boğuldu.
  • 2022: Kurum içi testlerde Kawasi kaynaklarındaki krom düzeylerinin yasal sınırların 19 katına çıktığı görüldü. Aynı yıl ABD Enflasyonu Düşürme Yasası, araç vergi indirimleriyle bağlantılı izlenebilirlik şartlarını da getirdi.
  • 2023: Endonezya’nın nikel sanayisi yaklaşık 100 milyar kilovatsaat elektrik tüketti.
  • Haziran 2025: Bappenas emisyon yol haritasını yayımladı, Çevre Bakanlığı ise IMIP’ye yaptırım uyguladı.
  • Ağustos 2025: Sel suları, Kobe’de Patapata’nın mahallesini altı gün boyunca kapladı.

Madencilik Savunuculuğu Ağı’ndan Julfikar Sangaji, denetim ve yaptırım önlemlerinin yetersiz olduğunu savunuyor ve gerekli güvenlik önlemleri alınana kadar projelerin ertelenmesi çağrısı yapıyor. Gelişmeleri bölge sakinlerinin yaşamına yönelik bir tehdit olarak nitelendirdi:

Bütün bu projeleri kim istiyor? Biz istemiyoruz," dedi. "Bu, hayatlarımızın üzerine çöken bir kıyamet gibi.

26 Mart 2026 itibarıyla Endonezya’nın nikel sanayisi, elektrikli araçlara yönelik küresel taleple yerel toplulukların temiz su, güvenli toprak ve daha emniyetli geçim kaynakları taleplerinin kesiştiği noktada duruyor. Üretim kısıtlamaları, yaptırımlar ve yenilenebilir enerji taahhütleri sorunun bazı yönlerini ele alırken bölge sakinleri verilen zararla yaşamayı sürdürüyor.

Özet

  • Endonezya yılda yaklaşık 2,2 milyon ton nikel üretiyor. Küresel arzdaki payı bir yerde yaklaşık yüzde 40, başka bir tahminde ise yaklaşık yüzde 60 olarak belirtiliyor.
  • Weda Bay’de 2.560 kilometrekarelik madencilik ruhsat alanlarına yayılmış 18 rafineri ve kömür yakan 11 enerji santrali bulunuyor.
  • Nikel işlemede kullanılan elektriğin yüzde 97’si kömürden sağlanıyor. Bataryalarda kullanılmaya uygun her bir ton nikelin üretimi tahminen 93 ton karbondioksit eşdeğeri salıma yol açıyor.
  • Halmahera, Kabaena ve Obi’deki topluluklar orman kaybı, sel, su kirliliği, balıkçılık alanlarına erişimin azalması ve arazi satışları üzerindeki baskıyla karşı karşıya.
  • Sektörde Çin yatırımları hâkim. Büyük küresel otomobil üreticilerine ise nikeli tek tek madenlere kadar izleme çağrısı yapılıyor.
  • Endonezya 2025 madencilik kotasını yaklaşık yüzde 44 düşürdü, IMIP’ye yaptırım uyguladı ve Raja Ampat’taki dört madencilik ruhsatını iptal etti.
  • Bappenas, nikel sanayisinin emisyonlarını 2045’e kadar yüzde 81 azaltmayı hedefliyor. IWIP’nin planladığı güneş ve rüzgâr enerjisi projeleri için ise net bir faaliyete geçiş takvimi bulunmuyor.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir