Hürmüz Boğazı'nın kapanması küresel gübre ticaretini aksatırken Endonezya'ya üre talebi hızla artıyor

11 dakikalık okuma
What is the Cost of Urea Fertilizer? 2025 - Agromer

Endonezya, Aranan Bir Gübre Tedarikçisi Haline Geliyor

Hürmüz Boğazı'nın kapanması, küresel gübre ticaretinin yaklaşık üçte birini taşıyan nakliye koridorunu aksatırken Endonezya'nın gübre sektörüne yurt dışından acil talepler geliyor. 28 Mart 2026 itibarıyla kıtlıkla karşı karşıya olan ülkeler büyük miktarlarda Endonezya üretimi üre arıyor. Tarım Bakan Yardımcısı Sudaryono, alıcıların tedarik sağlamak için yüksek fiyatlar ödemeye hazır olduğunu söyledi.

İçindekiler
  1. Endonezya, Aranan Bir Gübre Tedarikçisi Haline Geliyor
  2. Hürmüz'deki Aksama Çiftçileri Neden Etkiliyor?
  3. Endonezya Ne Kadar Tedarik Sağlayabilir?
  4. Eski Tesislere Daha Fazla Zaman
  5. Hindistan'ın Alternatif Tedarikçi Arayışı
  6. Deniz Yolu Güvenliği ve Diplomatik Çabalar
  7. Enerji Maliyetleri Endonezya Ekonomisinin Geneli İçin Tehdit
  8. Avustralya ve Asya'daki Komşular Baskıyı Hissediyor
  9. Doğal Gaz Gıda Üretimi İçin Neden Önemli?
  10. Endonezya'nın Fırsatı Ne Kadar Sürebilir?
  11. Öne Çıkanlar

Devlete ait Pupuk Indonesia'nın yıllık gübre üretim kapasitesi 14,5 milyon ton. Şirketin üre kapasitesi yurt içi ihtiyacın üzerinde. Bu da Endonezya'ya kendi çiftçilerinin tedarikini güvence altına alırken uluslararası talebe yanıt verme olanağı sağlıyor. Bu fırsat, çatışmanın başlamasından bu yana küresel üre fiyatlarının yaklaşık yüzde 25 ila 35 artmasıyla ortaya çıktı.

Sudaryono, İran ile ABD arasındaki çatışmanın Basra Körfezi'nden tedarike erişimi aksattığı sırada, perşembe günü Cakarta'da yaptığı açıklamada gelen talepleri anlattı.

"Bu savaş nedeniyle birçok ülke üre arıyor. Endonezya'dan ithalat yapmak istiyor ve fiyat ne olursa olsun bizden büyük miktarlarda ihracat yapmamızı talep ediyorlar," dedi Sudaryono.

Hürmüz Boğazı, Basra Körfezi'ni açık denize bağlıyor. Boğazın fiilen kapanması, Kuzey Yarımküre'deki çiftçilerin ilkbahar ekimine hazırlandığı dönemde önemli gübre tedarikçilerine erişimi aksattı. Üre, bitkilerin büyümesi için gerekli bir besin olan azotu sağlıyor. Bu nedenle yaşanan kıtlık, uluslararası ticaretin yanı sıra gıda üretimini de etkiliyor.

Endonezya'nın avantajı, kısmen azotlu gübre üretiminin temel ham maddesi olan doğal gaz rezervlerine dayanıyor. Ancak ihracat fırsatları yaratan aynı kriz, üretim maliyetlerini, enerji güvenliğini ve kamu maliyesini de tehdit ediyor.

Reklam

Hürmüz'deki Aksama Çiftçileri Neden Etkiliyor?

Katar, Suudi Arabistan, Umman ve İran, dünyanın en büyük üre ve fosfat bazlı tarımsal girdi tedarikçileri arasında yer alıyor. Bu konumları, Hürmüz Boğazı'ndaki aksamayı özellikle ciddi hale getiriyor: Tek bir noktadaki deniz yolu engeli, birkaç kıtadaki çiftliklere yapılan gübre teslimatlarını etkileyebiliyor.

Küresel gübre ticaretinin yaklaşık üçte biri bu koridordan geçiyor. Uzun süreli bir kesinti, Kuzey Yarımküre'nin ilkbahar ekim döneminde ciddi azotlu gübre kıtlığına yol açabilir. Bu dönemde çiftçilerin, bitki gelişimini desteklemek için gübreye zamanında ulaşması gerekiyor.

Kriz hem taşımacılığı hem de üretimi etkiliyor. Sıvılaştırılmış doğal gaz tesislerine yönelik saldırıların doğal gaz tedarikini aksatmasının ardından Qatar Energy, tek bir tesiste faaliyet gösteren dünyanın en büyük üre fabrikasındaki üretimi durdurdu. Bu kapanma, mevsimsel tarımsal talebin zirve yaptığı bir dönemde yıllık üretim kapasitesini milyonlarca ton azalttı.

Sıvılaştırılmış doğal gaz, kısaca LNG, taşınabilmesi için sıvı hale getirilen doğal gazdır. Gübre üreticileri açısından gaz tedarikinin kesilmesi, fabrikanın kendisi ayakta olsa bile gübre üretmek için gereken ham maddenin kalmaması anlamına gelebilir.

Üre vadeli işlem sözleşmeleri yalnızca iki haftada yüzde 35 arttı. Bu sözleşmeler, ileriki bir tarihte teslim edilecek ürünler için üzerinde anlaşılan fiyatları yansıtıyor. Orta Doğu'da üre fiyatları, ablukanın başlamasından sonraki bir hafta içinde yüzde 19 yükseldi. Çatışmanın başlamasından bu yana görülen yaklaşık yüzde 25 ila 35'lik genel artışla birlikte bu veriler, alıcıların maliyetlerinin ne kadar hızlı yükseldiğini gösteriyor.

Endonezya Ne Kadar Tedarik Sağlayabilir?

Pupuk Indonesia'nın kurumsal sekreteri Yehezkiel Adiperwira, grubun toplam yıllık gübre üretim kapasitesinin 14,5 milyon ton olduğunu söyledi. Bu rakam grubun tüm gübre üretimini kapsıyor. Şirketin yalnızca üre üretim kapasitesi bile Endonezya'nın yurt içi ihtiyacını aşıyor.

Adiperwira, arzı ve fiyatı hükümet tarafından kontrol edilen, yurt içinde bulunan doğal gazın, aksaklıklar sürerken ülkenin üre üretimini devam ettirebilmesini sağladığını belirtti.

"Temel ham maddesi olan doğal gazın yurt içinde bulunması ve arzı ile fiyatının hükümet tarafından kontrol edilmesi sayesinde ulusal üre üretimi esasen kendi kendine yeterlidir," diye açıkladı Adiperwira.

Bu nedenle Hürmüz Boğazı'ndaki çatışma tırmansa da bu durum ulusal üre gübresi arzını doğrudan etkilemeyecektir.

Pupuk Indonesia, yurt içi tarımın ihtiyaçlarını tehlikeye atmadan artan talebi karşılayacak yeterli kapasiteye sahip olduğu konusunda iç ve dış piyasaları temin etti. Şirket, Asya-Pasifik, Orta Doğu ve Kuzey Afrika bölgelerinin en büyük üre üreticisi konumunda. Bu durum, diğer üreticiler aksaklıklarla karşı karşıyayken alıcılara tedarik sağlamada şirkete önemli bir rol veriyor.

Yurt içindeki doğal gaz rezervleri, Endonezya'nın gübre üretimini uluslararası doğal gaz piyasalarındaki dalgalanmalardan korumaya da yardımcı oluyor. Avrupa'daki ve diğer bölgelerdeki üreticiler bu baskılar nedeniyle faaliyetlerini kısmak zorunda kaldı. Endonezya'nın yerel arzı, fabrikalarına ithal gaza bağımlı üreticilerde bulunmayan bir üretim güvencesi sağlıyor.

Reklam

Eski Tesislere Daha Fazla Zaman

Endonezya'da eskimiş bazı gübre tesislerinin, verimsiz faaliyetleri ve yüksek bakım maliyetleri nedeniyle aşamalı olarak devre dışı bırakılması planlanmıştı. Uluslararası talep ve fiyatlardaki sıçrama, bu tesislerin artık geçici olarak üretimde kalmasını sağlayabilir.

Sudaryono, krizin hükümetin yenilemeyi planladığı tesisleri kullanmayı sürdürmek için fırsat yarattığını söyledi.

"Bu bir fırsata dönüştü. Başlangıçta yenilemeyi planladığımız tesisler, birçok ülke üre talep ettiği için geçici olarak çalışmaya devam edebilir," diye açıkladı Bakan Yardımcısı.

Bu krizin ortasında gübre sektörümüz yeni bir ivme kazanıyor.

Satış fiyatlarının yükselmesi, eski bir fabrikanın işletme maliyetlerini değiştirebilir. Bakım maliyeti yüksek bir tesis, alıcıların üretimine acilen ihtiyaç duyduğu ve daha fazla ödemeye hazır olduğu bir dönemde işletilmeye daha elverişli hale gelebilir. Bu nedenle Endonezya'nın yanıtı hem mevcut üretim kapasitesini hem de daha önce yenilenmek üzere belirlenen tesislerin çalışma ömrünü uzatma olasılığını kapsıyor.

Ek çalışma süresi, küresel piyasalar Hürmüz ablukasına uyum sağlarken acil taleplerin karşılanmasına yardımcı olabilir. Yurt içi gıda güvenliği de bu hesabın bir parçası: İhracat talebi artarken Endonezyalı çiftçilerin de güvenilir tedarike ihtiyacı sürüyor.

Hindistan'ın Alternatif Tedarikçi Arayışı

Hindistan, üre ve fosfatlı gübrelerinin yüzde 40'tan fazlasını Orta Doğu'daki tedarikçilerden alıyor. Aksama yalnızca ithal gübreyi değil, ülkenin kendi fabrikalarını da etkiledi: Katar'dan LNG ithalatındaki düşüş nedeniyle üç yerli tesis üretimi azalttı.

Yeni Delhi, haziranda başlayacak kharif ekim sezonu öncesinde tedarik kaynaklarını çeşitlendirme çalışmalarını hızlandırıyor. Kharif, yaz yağmurlarıyla bağlantılı ekim sezonunu ifade ediyor. Ekim öncesinde yaşanacak bir kıtlık, çiftçilerin gübreye ihtiyaç duydukları zamanda ulaşmakta zorlanmasına yol açabilir.

Hindistan'ın arayışında Endonezya, Rusya, Fas, Ürdün, Belarus ve Çin yer alıyor. Ticaret verileri, Endonezya'nın Hindistan'a üre ihracatının 2024'te 10,9 milyon dolardan 2025'te 342,8 milyon dolara çıktığını gösteriyor. Bu hızlı yöneliş mevcut krizden önce başladı. 2025'teki değer, 2024'tekinden 31 katın üzerindeydi.

Önemli tarihler, ticaretteki bu değişimi önceki baskılarla ve yaklaşan tarım sezonunun takvimiyle birlikte gösteriyor:

  • 2022: Rusya'nın Ukrayna'yı işgali gübre piyasalarını aksatırken Incitec Pivot'un Brisbane tesisinin kapanması Avustralya'nın yurt içi üre üretim kapasitesini düşürdü.
  • 2024: Endonezya'nın Hindistan'a üre ihracatının değeri 10,9 milyon dolardı.
  • 2025: Söz konusu ihracat 342,8 milyon dolara ulaştı.
  • 28 Mart 2026: Hürmüz'deki aksama nedeniyle Endonezya'ya üre talepleri hızla arttı.
  • Haziran 2026: Hindistan'da kharif ekim sezonu başlayacak ve gübrenin zamanında tedarik edilmesi acil bir mesele haline gelecek.
Reklam

Deniz Yolu Güvenliği ve Diplomatik Çabalar

Endonezya'nın gübre üretebilmesi, yanıtın yalnızca bir bölümünü oluşturuyor. Yurt dışındaki alıcılara yük teslim etmek lojistik güçlükler yaratırken ülkenin daha geniş kapsamlı deniz taşımacılığı ve enerji çıkarları da krizden etkileniyor.

Endonezya Dışişleri Bakanlığı, tartışmalı boğazdan Endonezya gemilerinin güvenli geçişini sağlamak için İranlı yetkililerle temaslarını yoğunlaştırdı. Bakanlık sözcüsü Yvonne Mewengkang, Tahran'daki Endonezya Büyükelçisinin deniz güvenliği konusunda İranlı yetkililerle sürekli iletişim halinde olduğunu söyledi.

Mewengkang, yakın tarihli bir bilgilendirme toplantısında bu diplomatik temasların önemini anlattı.

"Bu konuda diplomatik girişimlerin yoğunlaştırılması için çaba göstermeyi sürdüreceğiz; çünkü bu bizim için hayati önem taşıyor," dedi Mewengkang.

Bakanlık, İran'daki liderlik değişikliğinin gerilimi düşürme fırsatları yaratabileceği umudunu dile getirdi; ancak bölgesel gerilimler hâlâ yüksek. Endonezya, ihracat fırsatlarını değerlendirirken gemilerini, deniz yolu erişimini ve enerji ithalatını korumaya çalışıyor.

BM Güvenlik Konseyi, İran'ın komşu ülkelere ve sivil altyapıya yönelik saldırılarını kınayan 2817 sayılı kararı kabul etti. Tahran, yüzlerce İranlı sivilin, aralarında kız öğrencilerin de bulunduğu kişilerin ölümüne yol açan İsrail ve ABD saldırılarını kararda kabul edilmediği gerekçesiyle kararı reddetti.

Dolayısıyla diplomatik girişimler, deniz güvenliğine ilişkin acil kaygıların yanı sıra çatışmanın kendisine dair görüş ayrılıklarının da ortasında sürüyor. Endonezyalı şirketlerin yurt dışındaki talebi tamamlanmış teslimatlara dönüştürebilmesi için hem üretim hem de güvenli taşımacılık gerekiyor.

Enerji Maliyetleri Endonezya Ekonomisinin Geneli İçin Tehdit

Ticaret Bakanı Budi Santoso, Endonezya'nın gübre sektöründeki fırsatın önemli ekonomik risklerle birlikte geldiği uyarısında bulundu. Yükselen enerji fiyatları imalat sektörüne yayılabilir, işletme maliyetlerini artırabilir ve Endonezya ihracatının rekabet gücünü zayıflatabilir.

Santoso, üretim süreçlerinde enerjiye bağımlı fabrikaların özellikle risk altında olduğunu söyledi.

"İmalat sektörü en kırılgan alanlardan biri," dedi Santoso.

Endonezya'da enerjiye bağımlı üretim süreçleri daha yüksek işletme maliyetleriyle karşılaşabilir. Artan üretim maliyetleri işletme kâr marjlarını düşürebilir ya da tüketim mallarının fiyatlarının yükselmesine yol açabilir.

Endonezya'nın yaklaşık 20 günlük petrol rezervi bulunuyor. Gübre ihraç edebilmesine ve üre üretiminde kullanabileceği yerel doğal gaza sahip olmasına rağmen bu durum ülkeyi tedarik şoklarına açık bırakıyor. Ekonominin farklı kesimleri, ithal enerjiye farklı ölçülerde bağımlı.

2026 devlet bütçesinde Endonezya ham petrolünün varil fiyatı 70 dolar olarak öngörüldü. Bu seviyenin üzerindeki her 1 dolarlık artış, sübvansiyon maliyetlerine trilyonlarca rupiah eklerken karşılığında çok daha az ek gelir sağlıyor. Dolayısıyla yüksek petrol fiyatları, bazı ihracatçılar daha iyi fiyatlar elde ederken kamu maliyesi üzerinde baskı yaratabiliyor.

Santoso'nun yanıtı, tüketimi canlandırmayı ve yurt içi ticareti korumak için özel sektörle çalışmayı içeriyor. Hükümet, küresel dalgalanmalara karşı tampon olarak yerel talebi kullanıp tek bir ticaret koridoruna bağımlılığı azaltmak amacıyla iç pazara yönelik korumaları güçlendirmeyi ve ihracat noktalarını çeşitlendirmeyi planlıyor.

Reklam

Avustralya ve Asya'daki Komşular Baskıyı Hissediyor

Avustralya, üresinin yarısından fazlasını Birleşik Arap Emirlikleri, Katar ve Suudi Arabistan'dan ithal ediyor. Incitec Pivot'un Brisbane tesisinin 2022'de kapanmasının ardından ülkedeki yerli üretim kapasitesi yok denecek kadar az. Bu da çiftçileri yurt dışından yapılan tedarikteki aksamalara özellikle açık bırakıyor.

Avustralyalı çiftçiler, üretimi azaltmak yerine genellikle artan girdi maliyetlerini üstleniyor. Gübre fiyatlarındaki kalıcı artış, çiftçiler ekim ve üretime devam etse bile sonunda gıda fiyatları üzerinden tüketicilere yansıyabilir.

Asya genelinde hükümetler enerjiyi korumak için şimdiden adımlar atıyor. Bangladeş yakıt kısıtlamaları uygulamaya koyup üniversiteleri kapattı; Nepal ise tüp gazı karneye bağlayacağını duyurdu. Tayland, kamu kurumlarında dört günlük çalışma haftasına geçti ve halka klimayı 24 santigrat dereceye ayarlamaları çağrısında bulundu.

Çin'in yaklaşık 1,4 milyar varillik stratejik petrol rezervi bulunuyor. Bildirildiğine göre ülke, genel abluka sürmesine rağmen gemilerinin boğazdan geçişi için anlaşmaya vardı. Bu erişim, diğer ülkeler alternatif ararken Çin'e Orta Doğu enerji ve petrokimya ürünlerine öncelikli erişim sağlayabilir.

Gübre kıtlığı, enerji baskılarına bir başka boyut ekliyor. Tarım ekonomistleri, uzun süreli bir kıtlığın çiftçileri daha az gübre kullanmaya yöneltebileceği ve iklim değişkenliği nedeniyle zaten zorlanan bir üretim sezonunda ürün verimini düşürebileceği uyarısında bulunuyor. Endonezya'nın ek tedariki ithalatçı ülkelere yardımcı olabilir; ancak kriz tek bir ihracatçının kapasitesini aşıyor.

Doğal Gaz Gıda Üretimi İçin Neden Önemli?

Dünya nüfusunun neredeyse yarısı sentetik gübre kullanılarak üretilen gıdaya bağımlı. Gübre üretimi, jeopolitik çatışmalardan etkilenebilecek bölgelerde yoğunlaşmış durumda ve büyük ölçüde fosil yakıt kaynaklı ham maddelere dayanıyor.

Bir yüzyıldan uzun süre önce geliştirilen Haber-Bosch süreci, modern gübre üretiminin temelini oluşturmayı sürdürüyor. Enerji yoğun bu süreçte amonyak üretmek için doğal gaz kullanılıyor; amonyak daha sonra üreye dönüştürülüyor. Böylece gazın bulunabilirliği ve maliyeti, çiftçilerin tarlalarında kullandığı gübreye doğrudan bağlanıyor.

Ucuz doğal gaz, Orta Doğu, Rusya ve Kuzey Amerika'da yoğunlaşmış durumda. Gübre üretimi bu kaynak etrafında geliştiği için büyük bir üretim bölgesindeki ya da nakliye güzergâhındaki kesintiler, uzaktaki tarım pazarlarına hızla yayılabiliyor.

Çin, Hürmüz Boğazı'nın kapanmasından önce de yurt içi gıda güvenliğini korumak amacıyla gübre ihracatını kısıtlamıştı. Bu kısıtlamalar, Hindistan'da protestolara yol açan kıtlığa katkıda bulundu. Rusya'nın 2022'de Ukrayna'yı işgali de gübre piyasalarını aksattı, açlık çeken insan sayısını 22,3 milyon artırdı ve yoğunlaşmış üretim ağlarının kırılganlığını ortaya koydu.

Araştırmacılar, bu kırılganlıkları azaltmanın bir yolu olarak yenilenebilir enerjiyle çalışan, merkezi olmayan yeşil gübre üretimine işaret ediyor. Ancak mevcut altyapı yatırımları, piyasanın acil ihtiyaçlarının gerisinde kalıyor. Hindistan ve Brezilya, son tedarik şoklarının ardından yenilenebilir enerjiyle çalışan yerli gübre üretimini geliştirmeye yönelik politikaları hızlandırdı.

Bu projeler, az sayıda gaz tedarikçisine ve nakliye güzergâhına bağımlılığın yol açtığı uzun vadeli sorunu ele alıyor. Acil sorun ise ekim takvimi gelmeden çiftçilere yeterli gübreyi ulaştırmak.

Reklam

Endonezya'nın Fırsatı Ne Kadar Sürebilir?

Endonezya'nın gübre ihracatını artırma fırsatının süresi büyük ölçüde Hürmüz Boğazı'nın ne kadar kapalı kalacağına bağlı. Boğazın ne zaman yeniden açılacağına dair bir tarih verilmedi. Hindistan'daki haziran ekim sezonu büyük alıcılardan biri için somut bir son tarih oluştururken başka yerlerdeki çiftçiler ilkbahar ekimine hazırlanıyor.

Çatışmanın hızla sona ermesi, Orta Doğu'daki üreticilerin faaliyetlerine yeniden başlamasını ve fiyatların önceki seviyelere yaklaşmasını sağlayabilir. Kesintinin uzaması ise tedarik güvenliğini önemseyen ithalatçıları Endonezya'yı kalıcı bir alternatif olarak görmeye yönelterek ticaret düzenini daha köklü biçimde değiştirebilir.

Katar, gaz sözleşmelerinde mücbir sebep ilan ederken Bahreyn, füze saldırılarında rafinerilerinin hasar gördüğünü bildirdi. Mücbir sebep, olağanüstü olayların bir şirketin yükümlülüklerini yerine getirmesini engellemesi durumunda başvurulan sözleşme hükmüdür. Bu tür ilanlar, çatışmanın ticari taahhütlerin yanı sıra fiziki üretim ve taşımacılığı da etkilediğini gösteriyor.

Gerilimi düşürmeye yönelik diplomatik çabalar sürüyor. Bu sırada Endonezyalı üreticiler, kârlı ihracat fırsatları, üretimi artırma baskısı ve yurt içi gübre arzını sürdürme sorumluluğuyla karşı karşıya.

Pupuk Indonesia'nın Asya-Pasifik, Orta Doğu ve Kuzey Afrika bölgelerinin en büyük üre üreticisi konumunda olması, kıtlıkla karşı karşıya olan tedariki arayan ülkelerle yapılan görüşmelerde Endonezya'nın ağırlığını artırıyor. Büyük tedarikçiler faaliyet dışı kalırken üretime devam edebilmesi, şirketin küresel tarımsal tedarik zincirlerindeki rolünü güçlendiriyor.

Endonezya'nın önündeki zorluk, krizden kaynaklanan daha geniş maliyetleri yönetirken bu üretim avantajını güvenilir teslimatlara dönüştürmek. Gübre ihracatı kazanç sağlayabilir; ancak artan enerji faturaları, risk altındaki deniz yolu güzergâhları ve yurt içi gıda güvenliği yükümlülükleri de aynı ekonomik tablonun parçası.

Öne Çıkanlar

  • Hürmüz Boğazı'nın fiilen kapanmasının ardından Endonezya'ya büyük miktarlarda üre için acil talepler geliyor.
  • Küresel gübre ticaretinin yaklaşık üçte biri boğazdan geçiyor.
  • Pupuk Indonesia'nın yıllık toplam gübre üretim kapasitesi 14,5 milyon ton; şirketin üre kapasitesi yurt içi ihtiyacın üzerinde.
  • Çatışmanın başlamasından bu yana küresel üre fiyatları yaklaşık yüzde 25 ila 35 arttı; vadeli işlem fiyatları iki haftada yüzde 35 yükseldi.
  • Yenilenmesi planlanan eski Endonezya tesisleri, talebi karşılamak için geçici olarak çalışmayı sürdürebilir.
  • Endonezya'nın Hindistan'a üre ihracatı 2024'te 10,9 milyon dolardan 2025'te 342,8 milyon dolara yükseldi.
  • Hindistan, hazirandaki kharif ekim sezonu öncesinde tedarik kaynaklarını çeşitlendiriyor.
  • Endonezya, gemilerinin güvenli geçişi için İran'la görüşmeler yürütürken artan enerji maliyetleriyle karşı karşıya ve yaklaşık 20 günlük petrol rezervi bulunduruyor.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir