GPS Tasmaları Tayland’ın Doğusundaki Kaplanlar İçin Av Kıtlığını ve Genetik Riskleri Ortaya Koyuyor

12 dakikalık okuma
GPS Tasmaları Tayland’ın Doğusundaki Kaplanlar İçin Av Kıtlığını ve Genetik Riskleri Ortaya Koyuyor

Tasmaları takılan üç kaplan, doğudaki bir kalenin karşı karşıya olduğu baskıları ortaya koyuyor

2025’in başlarında GPS tasması takılan üç yetişkin Çinhindi kaplanı, korumacılara Tayland’da kalan kaplan popülasyonlarından birinin neden büyümekte zorlandığını araştırmada yardımcı oluyor. Tayland’ın doğusundaki Dong Phayayen-Khao Yai Orman Kompleksi’nde, yaklaşık 6.000 kilometrekarelik bir alanda yalnızca 20 ila 30 kaplan yaşıyor. İlk takip sonuçları, büyük av hayvanlarının azlığına ve hayvanları birbirinden ayrı tutan engellere işaret ediyor.

İçindekiler
  1. Tasmaları takılan üç kaplan, doğudaki bir kalenin karşı karşıya olduğu baskıları ortaya koyuyor
  2. Daha küçük avlar toparlanmayı neden yavaşlatabilir?
  3. Saatlik konumlar nasıl kanıta dönüşüyor?
  4. Hareketler kaplanlar arasındaki ilişkiler hakkında neler gösterebilir?
  5. Batı Tayland toparlanmanın nasıl mümkün olduğunu gösteriyor
  6. Batıdaki kazanımların dönüm noktaları
  7. Chantra genetik risklere neden dikkat çekti?
  8. Yollar, inşaatlar ve barajlar seçenekleri daraltabilir
  9. Devriyeler hem kaplanları hem de avlarını koruyor
  10. Doğuda besin kaynaklarını yeniden oluşturmak
  11. Takip sonuçlarını somut adımlara dönüştürmek
  12. Özet

Bu popülasyonda ilk kez kullanılan tasmalar, konumları saatte bir kaydediyor. Bu veriler araştırmacıların avlanma gezilerini, dinlenme yerlerini, göç güzergâhlarını ve yol geçişlerini takip etmesine yardımcı oluyor. Saha kontrolleri, izlenen kaplanların sambar geyiği, banteng ya da gaur gibi daha büyük hayvanlar yerine çoğunlukla yaban domuzu ve muntjak geyiği avladığını gösteriyor.

Saha ekibinin Chantra adını verdiği bir dişi, domuz porsuğu avladı; fırsat bulduğunda yumuşak kabuklu kaplumbağalar ve su monitör kertenkeleleriyle de beslendi. Kız kardeşinden daha küçük olan Chantra’nın kuyruğunda bir kıvrım bulunuyor. Bu fiziksel özellikler, küçük ve yalıtılmış bir üreyen popülasyonun karşı karşıya olduğu risklere dikkat çekti.

Bulgular, kaplan sayısının on yılı aşkın süredir arttığı batı Tayland’la çarpıcı bir tezat oluşturuyor. Tayland’da ülke genelinde 179 ila 223 yetişkin kaplan bulunduğu tahmin ediliyor ve ülke, Çinhindi kaplanları için yaşayabilir durumdaki son kaleyi oluşturuyor. Ancak toparlanma her yerde aynı değil: batıda sayılar artarken doğudaki popülasyon çok daha küçük kalıyor.

Dong Phayayen-Khao Yai’de acil görev, yiyecek kıtlığı, kaçak avcılık ve parçalanmış yaşam alanlarının birlikte nasıl etkili olduğunu anlamak. Tasma projesi, kaplanların hâlâ nerelerde yiyecek bulduğunu, hareketin nerelerde tehlikeli hâle geldiğini ve koruma çalışmalarının en büyük farkı nerede yaratabileceğini belirlemeye yardımcı oluyor.

Reklam

Daha küçük avlar toparlanmayı neden yavaşlatabilir?

Erken dönem tasma verileriyle ilişkilendirilen avlar ve devriyelerde bulunan leşler arasında yaban domuzu ile muntjak sıkça görülüyor. Sambar, banteng ve gaur ise daha seyrek kayıtlara geçiyor. Araştırmacılar bu durumu, ormanda kaplan popülasyonunun istikrarlı biçimde büyümesini destekleyecek kadar büyük av hayvanı bulunmayabileceğine dair bir uyarı olarak değerlendiriyor.

Geyik ve yaban sığırı gibi toynaklı büyük otçullar, önemli miktarda et sağlar. Asya’nın büyük bölümünde kaplanların beslenmesinin temelini sambar, banteng, gaur ve iri yaban domuzları oluşturur. Küçük bir hayvan bir kaplanı bir gün doyurabilir; ancak art arda küçük avlarla beslenmek daha sık avlanmayı gerektirir.

Bir dişinin gebeliği sürdürmek ve yavrularına süt vermek için yeterli enerjiye ihtiyacı vardır. Daha küçük hayvanları aramayı sürdürmesi gerektiğinde yolculuk ve avlanmaya daha fazla zaman ayırır, yaralanma riskine daha çok maruz kalır. Yavrular da hayata daha zor başlar; başarılı doğumların sayısının azalması popülasyonun büyümesini engelleyebilir.

Chantra’nın çeşitli besinlerden oluşan diyeti bu kaygıyı özellikle görünür kılıyor. Domuz porsukları, yumuşak kabuklu kaplumbağalar ve su monitör kertenkeleleri Tayland’daki yaban kaplanları için alışılmadık avlar. Chantra’nın beslenme davranışı, kaplanların geniş alanlarda dolaşırken beklenenden küçük avları sıkça yakaladığı daha genel bir örüntünün parçası.

Yaban domuzları zaman zaman ekinlere zarar verirken muntjaklar orman kenarlarında otlar. Bu hayvanları takip etmek kaplanları insanlara yaklaştırabilir. Güneydoğu Asya ormanlarında yaygın tuzak kullanımı ve kaçak avcılık, büyük av hayvanlarının sayısını düşürdü. Böylece yırtıcıların önünde daha az doyurucu av kaldı ve avlar arasında daha tehlikeli yolculuklar yapmaları gerekebilir.

Saatlik konumlar nasıl kanıta dönüşüyor?

Her tasma, cihaz geri alındığında araştırmacıların indirebildiği saatlik GPS konumlarından oluşan bir iz bırakıyor. Haritaya aktarılan noktalar yaşam alanlarının sınırlarını, nehir geçişlerini, dinlenme yerlerini ve orman içindeki güzergâhları gösteriyor.

Saatler boyunca küçük bir alanda kümelenen konumlar, kaplanın beslenmek üzere durduğuna işaret edebilir. Araştırmacılar leş ya da avlanma izleri aramak için o noktaya gidebilir. Bu kümelerle ilişkilendirilen kamera görüntüleri de beslenme davranışına dair bilgi sağlar.

Reklam

Bir sırt ya da vadi boyunca tekrarlanan beslenme kümeleri, çevredeki ormana göre av hayvanlarının daha bol olduğu yerleri gösterebilir. Hayvan etkinliğinin az olduğu alanlar, ekiplerin yiyecek kıtlığının nerelerde yaşandığını araştırmasına yardımcı olur. Bu örüntüleri devriye gözlemleriyle birleştirmek, yöneticilere yalnızca hareket kayıtları ya da leş kontrolleriyle elde edilenden daha ayrıntılı bir tablo sunar.

Yollar ve yerleşimler de hareket verilerinde görünür hâle geliyor. Araştırmacılar kaplanların bir yoldan kaçınıp kaçınmadığını, belirli menfezlerden geçip geçmediğini ya da yerleşimlerin çevresinden dolaşıp dolaşmadığını inceleyebilir. Zaman içinde bu güzergâhlar, hayvanları birbirinden ayıran engellerin ve hâlâ kullandıkları geçişlerin belirlenmesine yardımcı olabilir.

Hareketler kaplanlar arasındaki ilişkiler hakkında neler gösterebilir?

Batı Tayland’da onlarca kaplana GPS cihazı takıldı; bu da araştırmacılara örtüşen yaşam alanlarını yorumlama deneyimi kazandırdı. Buradaki uzmanlar, hayvanların nerede ve ne zaman bulunduğunu inceleyen zaman coğrafyası yaklaşımıyla farklı etkileşim türlerini ayırt etti.

Daha büyük yavrularıyla birlikte dolaşan anneler, yavrular kendi bölgelerini bulmak üzere ayrılmadan önce çoğu zaman yakın mesafede hareket ediyor. Komşu dişiler birbirinden kaçınabiliyor ve nadiren, kısa süreliğine karşılaşıyor. Yetişkin bir erkek, birkaç dişinin bölge sınırları boyunca dolaşabiliyor ve dişiler yaşam alanlarını değiştirdikçe güzergâhlarını da ayarlayabiliyor.

Olası eşlerin az olduğu bir popülasyonda bu ilişkiler önem taşıyor. Bir vadide artan insan faaliyeti dişilerin orayı terk etmesine, yaşam alanlarını daraltmasına ya da avın daha az olduğu yerlere taşınmasına yol açabilir. Dışarıya çıkış güzergâhı bulamayan genç erkekler annelerinin yakınında gereğinden uzun süre kalabilir; bu da üremeyi zorlaştırıp çatışma riskini artırabilir.

Dong Phayayen-Khao Yai’deki tasmalar, araştırmacıların bu baskıları haritalandırmasına yardımcı olabilir. Hayvanların nerelerde örtüştüğünü, birbirlerinden kaçındığını ya da orman alanları arasında hareket etmeyi bıraktığını izlemek; yaşam alanlarının korunması ve bölgeler arasındaki bağlantılarla ilgili kararlara yön verebilir.

Batı Tayland toparlanmanın nasıl mümkün olduğunu gösteriyor

WEFCOM olarak bilinen Batı Orman Kompleksi’nde 2023’te 143 kaplan vardı; 2007’de bu sayı 41’di. Bu, 102 hayvanlık artışla sayının önceki düzeyinin üç katından fazlasına ulaşması demek. Tayland’da bulunduğu tahmin edilen 179 ila 223 yetişkin kaplanın çoğu, özellikle Huai Kha Khaeng ve Thung Yai yaban hayatı koruma alanlarının çevresindeki bu batı bölgesinde yaşıyor.

Reklam

WEFCOM, Myanmar sınırı boyunca yaklaşık 18.000 kilometrekarelik bir alanı kapsıyor; bu, Dong Phayayen-Khao Yai’nin yaklaşık 6.000 kilometrekarelik alanının üç katı. Birbiriyle koordineli biçimde yönetilen 11 millî parkı ve altı yaban hayatı koruma alanı, genç kaplanların korunan yaşam alanlarında yeni bölgeler arayabileceği geniş ve bağlantılı bir ekosistem oluşturuyor.

Dong Phayayen-Khao Yai, Khao Yai Millî Parkı’nı ve Kamboçya sınırı yakınlarındaki birkaç yaban hayatı koruma alanını kapsıyor. Buradaki 20 ila 30 kaplan geniş bir alana seyrek biçimde dağılmış durumda. Batıyla arasındaki fark, hem korunan ormanların ne ölçüde birbirine bağlı olduğuyla hem de bu ormanlarda ne kadar yiyecek bulunduğuyla ilgili.

WEFCOM’da kesintisiz devriyeler, kaçak avcı çetelerine yönelik tutuklamalar ve büyük av hayvanlarının yeniden çoğalması, dişilerin yavrularını büyütmesine yardımcı oldu. Hükümet ekipleri ve koruma ortakları, devriyelerin tuzak kullanımını azalttığı yerlerdeki doğal toparlanmanın yanı sıra, besin kaynaklarını yeniden oluşturmak için önemli bölgelere sambar geyikleri de saldı.

2007’den itibaren yaygın olarak kullanılan fotokapanlar, tek tek kaplanları izlemeye yarayan uzun soluklu bir kayıt oluşturdu. Araştırmacılar, çizgi desenlerinden her hayvanı tanıyıp doğumları ve hayatta kalma durumlarını takip edebiliyor. Devriye kayıtlarıyla birlikte bu izleme çalışmaları, yöneticilerin korumanın toparlanmaya dönüşüp dönüşmediğini değerlendirmesini sağlıyor.

Batıdaki kazanımların dönüm noktaları

Tayland’daki ilerleme, yıllar süren koruma ve izleme çalışmalarıyla gerçekleşti. Bazı tarihler bu çalışmaların nasıl yürütüldüğünü gösterirken doğudaki tasma projesi, küçük kalmayı sürdüren bir popülasyonu anlamaya yönelik daha yeni bir girişim niteliği taşıyor.

  • 2007: Batıdaki kaplan sayısı 41’di ve fotokapanlar yaygın olarak kullanılmaya başlandı.
  • 2012: Kaplan kaçakçılığı yapan çetelere yönelik operasyonlar, koruma çalışmaları açısından bir dönüm noktası oldu.
  • 2013’ten bu yana: Huai Kha Khaeng ve Thung Yai’nin merkezî bölgesinde hiçbir kaplan kaçak avcılığı olayı tespit edilmedi.
  • 2023: Bilimsel araştırmalar, WEFCOM’daki kaplan sayısını 143 olarak belirledi.
  • 2025’in başları: Dong Phayayen-Khao Yai’deki üç yetişkin kaplana GPS tasması takıldı. Bu, söz konusu popülasyonda bir ilkti.

Yaban Hayatı Koruma Derneği’nin (Wildlife Conservation Society) Tayland ülke direktörü Anak Pattanavibool, sabrı ve kararlı kolluk çalışmalarını batıdaki toparlanmanın temel unsurları olarak nitelendirdi:

Koruma çalışmalarında başarı zaman alır. Başlangıçta kaplan sayısını artırmanın mümkün olacağına pek güvenmiyorduk, ancak sabırlı davrandık.

Reklam

Chantra genetik risklere neden dikkat çekti?

Chantra’nın daha küçük vücut yapısı ve kıvrık kuyruğu, yiyecek sorunlarına genetik kaygıları da ekledi. Saha ekipleri, yalıtılmış etçil popülasyonlarda zaman zaman bu tür özelliklerle karşılaşıyor. Bunlar zararsız farklılıklar olabilir; ancak akraba bireylerin çiftleşmesine ilişkin endişeleri artıran ipuçları da sayılabilir.

Küçük popülasyonlarda eş seçenekleri daha azdır. Akraba hayvanlar ürediğinde nadir görülen zararlı genler yaygınlaşabilir ve sağlık sorunları daha sık ortaya çıkabilir. Yalnızca 20 ila 30 kaplanın yaşadığı bir ormanda, özellikle hayvanlar geniş bir alana dağılmışken uygun eş bulmak zaten zordur.

Otoyollar ve yerleşimler hareketi daha da kısıtlayabilir. Gen akışı, yani üreme yoluyla genlerin gruplar arasında aktarılması, hayvanların birbirine ulaşabilmesine bağlıdır. Bu nedenle bağlantılı yaşam alanları, hem yeni bölge bulmak hem de daha geniş bir olası eş havuzunu korumak açısından önem taşır.

Erken dönem tasma bulguları, akraba çiftleşmesinin boyutunu henüz ortaya koymuyor. Yöneticilerin önündeki pratik görev, hayvanları yalıtan engelleri belirlemek ve kaplanların hareket edip ileride üreyebileceği güzergâhları korumak.

Yollar, inşaatlar ve barajlar seçenekleri daraltabilir

Otoyollar orman parçalarını kesip geçiyor. İnşaat alanları, taş ocakları ve enerji hatları da su kaynaklarına erişimi kısıtlayabiliyor ya da hayvanları örtünün az olduğu dar şeritlere itebiliyor. Önerilen barajlar, doğal geçiş koridoru işlevi gören nehir vadilerini sular altında bırakabilir.

Her engel, bir kaplanın arazide hareket ederken kullanabileceği seçenekleri değiştiriyor. Birkaç engelin bir araya gelmesi, görece güvenli yaşam alanlarını tehlikeli güzergâhlarla birbirinden ayırabilir. Yiyecek ya da eş arayan hayvanlar bu durumda çiftliklere, yerleşimlere veya trafiğe yaklaşabilir.

GPS kayıtları, kaplanların hangi otoyol geçişlerini kullandığını ve nerelerde duraksayıp geri döndüğünü gösterebilir. Bu ayrıntılar, yalnızca haritada görünen bağlantılara güvenmek yerine çitler, menfezlerde yapılacak değişiklikler ve yaban hayatı geçişleri konusunda karar alınmasına yardımcı olabilir.

Doğal geçiş güzergâhlarına yapılan yaban hayatı üst ve alt geçitleri, yaşam alanlarını yeniden birbirine bağlayıp çarpışmaları azaltabilir. Çitler, hayvanları bu geçitlere yönlendirebilir. Tasma verileri, kurumların ulaşım ve enerji projelerinin güzergâhlarını ve takvimlerini yaban hayatına yönelik riskleri azaltacak biçimde ayarlamasına da yardımcı olabilir.

Reklam

Önemli vadilerde akarsu kenarlarındaki yerli bitki örtüsünü yeniden oluşturmak da bir seçenek. Gölge ve örtü, av hayvanlarını çekerek yırtıcıları orman içindeki daha güvenli bölgelere yöneltebilir. Koruma alanları arasındaki küçük yaşam alanı parçaları da basamak işlevi görerek hayvanların çiftliklerden ya da kasabalardan geçmek zorunda kalmadan hareket etmesine imkân tanıyabilir.

Devriyeler hem kaplanları hem de avlarını koruyor

Tayland genelinde yaklaşık 20.000 görevli koruma alanlarını gözetiyor. Huai Kha Khaeng ve Thung Yai bölgesinde 52 korucu istasyonu devriyeleri koordine ediyor. Bu kesintisiz varlık, kaplanların ve büyük av hayvanlarının toparlanmasına yetecek kadar düşük düzeyde tehdit sağlanmasında temel rol oynadı.

Korucular devriye bilgilerini düzenli biçimde kaydetmek için SMART adlı sistemi kullanarak patikaları, tuzakları ve yasa dışı faaliyet belirtilerini kayda geçiriyor. GPS cihazları ekiplerin nerelerde devriye gezdiğini doğruluyor ve kapsama alanındaki boşlukları ortaya çıkarıyor. Böylece yöneticiler çalışmaları tehditlerin arttığı ya da devriye sayısının sınırlı kaldığı yerlere yönlendirebiliyor.

Huai Kha Khaeng’deki bölgesel eğitim merkezi, koruculara devriyeleri planlamak ve av hayvanlarını izlemek için GPS ekipmanı, kameralar ve verilerden yararlanmayı öğretiyor. Tampon bölgelerde CCTV kameraları kaçak avcıların yakalanmasına ve silahlara el konulmasına yardımcı oldu. Bu araçlar, av baskısını azaltmak için gereken düzenli saha çalışmalarını destekliyor.

WWF’nin Tigers Alive Girişimi’ni yöneten Stuart Chapman, küçük bir popülasyonda ek tehditleri önlemenin neden bu kadar önemli olduğunu şöyle anlattı:

Her kaplan önemlidir. Özellikle popülasyonlar toparlanmanın, onları yok edebilecek yeni tehditlerin ortaya çıkmamasına bağlı olduğu kadar düşük seviyelere indiğinde.

Doğuda devriye kayıtlarını tasma konumlarıyla birleştirmek, tuzakların nerelerde yoğunlaştığını, büyük avların nerelerde hâlâ yaşadığını ve korumanın nerelerde güçlendirilmesi gerektiğini gösterebilir. Beslenme alanları ve hareket güzergâhları, devriye yöneticilerine incelemeleri için belirli bölgeler sunar.

Doğuda besin kaynaklarını yeniden oluşturmak

Dong Phayayen-Khao Yai’de toparlanmanın acil öncelikleri av hayvanlarıyla başlıyor. Tuzakların kaldırılması, kaçak avcılığa yönelik soruşturmaların güçlendirilmesi ve sambar ile diğer büyük toynaklıları destekleyen yaşam alanlarının yeniden oluşturulması, üreyen dişilerin ihtiyaç duyduğu besin temelini yeniden kurmaya yardımcı olabilir.

Reklam

Batı Tayland, hem av hayvanlarının doğal olarak çoğalması hem de yerli türlerin yeniden doğaya salınması konusunda deneyim sunuyor. Koruma önlemleri hayatta kalan sürülerin büyümesine imkân verdiğinde sayılar kendiliğinden toparlanabilir. Bu toparlanmanın durduğu yerlerde yöneticiler, batıda hâlihazırda uygulanan sambar programı gibi dikkatle planlanmış salımları değerlendirebilir.

Tasma haritaları bu kararların odaklanmasına yardımcı olabilir. Tekrarlanan beslenme faaliyetlerinin görüldüğü vadiler, korunmaya değer küçük sürülere hâlâ ev sahipliği yapıyor olabilir. Başka alanlarda ise büyük hayvanların kaçak avcılık ya da tuzaklar nedeniyle ortadan kaldırılıp kaldırılmadığı incelenebilir. Aynı bilgiler, yaşam alanlarının yeniden oluşturulmasına ve olası salım alanlarının değerlendirilmesine de yön verebilir.

Kaçak avcıları ormana girmeden caydırmak için devriyelerin kapsamı güçlü kalmalı. Kaçak avcılık sürerken av hayvanlarını yeniden çoğaltmak, kaplanların ihtiyaç duyduğu hayvanları onları azaltan baskıya açık bırakır.

Takip sonuçlarını somut adımlara dönüştürmek

Tasmaları yöneten ekip, kaçak avcılık, tuzaklar, otoyollar ve önerilen barajları kapsayan kapsamlı bir tehdit analizi yapmayı planlıyor. Beslenme ve hareket bulgularıyla birleştirilen bu değerlendirme, koruma, av hayvanlarının çoğalması ya da güvenli geçiş için en fazla nerelerde çalışılması gerektiğine göre kaynakların yönlendirilmesine yardımcı olabilir.

Altyapı çalışmaları çitlerden ve değiştirilmiş menfezlerden tam donanımlı yaban hayatı geçişlerine ve tehlikeli yol kesimlerinde yapılacak değişikliklere kadar uzanabilir. Her müdahalenin gerekçesi, kaplanların gerçekte nerelerde dolaştığını ve mevcut güzergâhların onları nerelerde trafik ya da insanlarla karşı karşıya bıraktığını bilmekle güçlenecek.

Toplum programları da önerilen müdahalelerin bir parçası. Yaban domuzlarını tarlalardan uzak tutan çitler, çiftlik hayvanları için geceleri güvenli alanlar ve sağlıklı yaban hayatından köylere gelir sağlayan ekoturizm, orman kenarındaki çatışmaları azaltmaya yardımcı olabilir.

Komşu koruma alanlarıyla işbirliği, ekiplerin veri ve yönetim stratejilerini paylaşmasını sağlayarak genç kaplanların yeni yaşam alanlarına güvenle dağılmasına hazırlık yapılmasına imkân tanır. Daha iyi bağlantılar, bu hareketi desteklerken bölge ve eş bulma fırsatlarını da artırır.

Tayland’ın batısındaki toparlanma, kararlı koruma çalışmaları ve daha güçlü bir av tabanının neler sağlayabileceğini gösteriyor. Doğuda ise ilk tasma sonuçları daha zorlu bir başlangıç noktasını ortaya koyuyor: az sayıda kaplan, sık sık küçük avlarla beslenme ve orman alanları arasındaki engeller. Sıradaki görev, bu konum bilgilerini hedefli korumaya, daha fazla yiyeceğe ve daha güvenli harekete dönüştürmek.

Özet

  • 2025’in başlarında üç yetişkin kaplana GPS tasması takıldı. Bu, Dong Phayayen-Khao Yai popülasyonunda kullanılan ilk tasmalar oldu.
  • Doğudaki yaklaşık 6.000 kilometrekarelik ormanlık alanda 20 ila 30 kaplan kaldı.
  • Saatlik konumlar ve saha kontrolleri, kaplanların sıkça yaban domuzu ve muntjak avladığını, daha büyük avların ise daha seyrek görüldüğünü gösteriyor.
  • Chantra domuz porsuğu da avladı; fırsat bulduğunda yumuşak kabuklu kaplumbağalar ve su monitör kertenkeleleriyle beslendi.
  • Daha küçük yapısı ve kıvrık kuyruğu, yalıtılmış bir popülasyondaki genetik risklere dikkat çekti.
  • WEFCOM’daki kaplan sayısı, koruma ve av hayvanlarının yeniden çoğalması sayesinde 2007’deki 41’den 2023’te 143’e yükseldi.
  • Tayland’da 179 ila 223 yetişkin kaplan bulunduğu tahmin ediliyor; çoğu ülkenin batı ormanlarında yaşıyor.
  • Planlanan tehdit analizi, koruma çalışmalarına yön vermek üzere kaçak avcılık, tuzaklar, otoyollar ve önerilen barajları inceleyecek.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir