Kirlilik Güneydoğu Asya’ya Yayılırken Toksik Madencilik Mekong’u Tehdit Ediyor

11 dakikalık okuma
Kirlilik Güneydoğu Asya’ya Yayılırken Toksik Madencilik Mekong’u Tehdit Ediyor

2.400’den fazla maden, nehir kıyısındaki toplulukları riske atıyor

Güneydoğu Asya anakarasındaki 2.400’den fazla madenin çoğu yasa dışı ya da yetersiz denetleniyor ve toplulukların gıda, tarım ve içme suyu için kullandığı nehir ve derelerin kıyısında yer alıyor. Stimson Center analistlerinin uydu görüntülerinden yararlanarak hazırladığı yeni bölgesel envanter, Mekong Havzası’na akan 366 alüvyon madenciliği kümesini, 359 liç sahasını ve 77 nadir toprak elementi çıkarım bölgesini haritalandırıyor.

İçindekiler
  1. 2.400’den fazla maden, nehir kıyısındaki toplulukları riske atıyor
  2. Kirlilik madenlerden tarlalara nasıl taşınıyor?
  3. Nadir toprak elementi çıkarımı farklı bir kimyasal yük getiriyor
  4. Çatışmalar ve zayıf denetim madenciliğin yayılmasına zemin hazırlıyor
  5. Myanmar’ın mineralleri Çin üzerinden küresel tedarik zincirlerine giriyor
  6. Tayland’daki testlerde arsenik ve ağır nadir toprak elementleri bulundu
  7. Kirlenen bir nehir geçim kaynaklarını ve taşkınları etkiliyor
  8. Laos, kirliliğin Mekong’a ulaşması için başka bir güzergâh oluşturuyor
  9. Tayland üç görev gücü kuruyor
  10. Zararlar şimdi nasıl azaltılabilir?
  11. Öne Çıkanlar

Bu üç kategori, Mekong sistemine akan haritalandırılmış toplam 802 küme, saha ve bölgeyi kapsıyor. Türünün bölge genelindeki ilk örneği olan daha geniş envanter, Salween ve Irrawaddy nehirlerine bağlı su yollarını da içeriyor. Envanter, uzak tepelerdeki madenciliğin, madencilik yapılmayan yerler de dahil olmak üzere çok daha aşağı kesimlerdeki toplulukları nasıl tehdit edebileceğini gösteriyor.

Asya’nın üçüncü büyük nehri olan Mekong, 70 milyondan fazla insanın günlük yaşamını destekliyor. Aynı zamanda pirinç, karides ve balık üzerine kurulu bir ihracat ekonomisinin de temelini oluşturuyor. Uzun yıllar boyunca birçok kişi nehir sistemini görece temiz kabul etti. Şimdiyse yoğun madencilik, yüzlerce kasaba ve köye hizmet veren su yollarına zehirli kimyasallar salıyor.

Kuzey Tayland, bu bozulmanın yakından görülebildiği yerlerden biri. Tha Ton’da yaşayan 59 yaşındaki çiftçi Tip Kamlue, bir zamanlar arazisini sulamak için Kok Nehri’ni kullanıyordu. Myanmar’ın tepelerinden doğup Tayland’a akan Kok, sonunda Mekong’a karışıyor. Yetkililerin nisan ayında nehir suyunun kirlenmiş olabileceği uyarısının ardından sulama pompalarını kapattı.

Kabaklarını, sarımsaklarını, tatlı mısırını ve bamya ürünlerini artık yeraltı suyuyla suluyor. Bu değişiklik hem çiftçiliğini hem de ailesini geçindirmeye yardımcı olan nehirle ilişkisini dönüştürdü. Kamlue’nin yaşadıkları, bölgedeki madencilik rakamlarını insanların her gün güvenle kullanabileceği suyu bulma gibi somut bir soruna bağlıyor.

Reklam

Kirlilik madenlerden tarlalara nasıl taşınıyor?

Madencilik, kirliliğin nehirlere ulaşmasına çeşitli yollar açıyor. Kazı çalışmaları toprağı ve kayayı yerinden oynatıyor, atıklar kimyasal salıyor, fırtınalar da bunları yakındaki derelere taşıyabiliyor. Tortu suyu bulandırırken kimyasallar taşkın sularıyla sulama kanallarına, balıkların yaşam alanlarına ve evlerin su kaynaklarına ulaşıyor.

Nehir taşkın ovaları da kirliliğin biriktiği alanlara dönüşüyor. Bunlar, pirinç yetiştirilen ya da nehirden gıda toplanan arazileri de içerebilen, nehirlerin yanındaki ve dönem dönem sular altında kalan bölgelerdir. Kirleticiler çamurla birlikte bu alanlara çökebiliyor. Yağmurlar ve taşkınlar geri geldiğinde birikintiler yeniden harekete geçip nehrin daha aşağı kesimlerine taşınabiliyor.

Alüvyon madenciliği nehir yataklarında ya da kıyılarında yapılıyor; madenciler tortuyu söküp altın, bazı bölgelerdeyse kalay ve gümüş aramak için eliyor. Bu çalışmalar erozyonu hızlandırıyor ve suya ince parçacıklar salıyor. Bu parçacıklar suyun berraklığını azaltabiliyor ve balıkların yumurtladığı alanları kaplayabiliyor.

Liç sahalarında farklı bir yöntem kullanılıyor. Madenciler, kırılmış cevheri kaplamalı platformlara yığıp değerli metalleri açığa çıkarmak için kimyasallarla yıkıyor. Bu yöntem altın, bakır, nikel ya da manganez çıkarmak için kullanılabiliyor. Altın çıkarmada yaygın olarak sodyum siyanür kullanılıyor.

Açığa çıkan kayalar asitli drenaja da yol açarak metalleri suya taşıyabiliyor. Fırtınalarda yaşanan dökülmeler ve atık havuzlarının taşması, kirli karışımların dere ve nehirlere kaçmasına neden oluyor. Ortaya çıkan kirlilik, akıntıyla taşınan parçacıkların yanı sıra suda çözünmüş maddeleri de içerebiliyor. Yetkililerin arıtma yöntemlerini seçerken bu ayrımı dikkate alması gerekiyor.

Nadir toprak elementi çıkarımı farklı bir kimyasal yük getiriyor

Nadir toprak elementleri; rüzgâr türbinlerinin, elektrikli araçların ve pek çok elektronik cihazın çalışmasına yardımcı olan güçlü mıknatıslarda kullanılıyor. Güneydoğu Asya anakarasında baskın çıkarım yöntemi, minerallerin bulundukları yerde çözündürülmesi anlamına gelen yerinde liç yöntemi.

İşletmeciler, amonyum sülfat ve başka reaktiflerle karıştırılmış büyük miktarlarda suyu yamaçlardaki topraklara pompalıyor. Karışım, kil tabakalarındaki nadir toprak elementlerini çözüyor. Mineralleri içeren çamur, daha sonra yamacın aşağısındaki bir dizi havuzda toplanırken atıklar çoğu zaman yakındaki derelere geri bırakılıyor.

Reklam

Bu süreç çok büyük miktarda su tüketiyor ve arsenik ile kadmiyumun da aralarında olduğu, çevrede kalıcılığını koruyabilen kimyasallar ve ağır metallerden oluşan bir karışım bırakıyor. Kirlenmiş su ve tortunun birbirine bağlı su yollarında ilerlemesiyle etkiler çıkarım bölgesinin ötesine yayılabiliyor.

Thailand Science Research and Innovation’da kıdemli araştırmacı olan Dr. Tanapon Phenrat, 2025’te Kok Nehri’nde yürütülen testlere liderlik etti. Ekibi arsenik ve disprosyum ile terbiyumun da aralarında bulunduğu ağır nadir toprak elementleri tespit etti. Taylandlı araştırmacılar, kirlilik örüntüsünün Myanmar’da nehrin yukarı havzasında başlayan yeni nadir toprak elementi ve altın madenciliğiyle tutarlı olduğunu belirtti.

Phenrat, bulguları madenciliğin hızla yayılmasına bağlayarak salımların sürmesi konusunda uyarıda bulundu:

Myanmar’da Kok Nehri’nin kaynağında nadir toprak elementi ve altın madenciliğinin başlamasının üzerinden henüz iki yıl geçti. Nehirde şimdiden arsenik ve ağır nadir toprak elementleri görüyoruz; madencilik durdurulmazsa seviyeler hızla yükselecek.

Bulgular, Kok Nehri’ni iki sorunun kesiştiği noktaya yerleştiriyor: mineralleri topraktan çıkarmak için kimyasallar kullanan çıkarım faaliyetleri ve ortaya çıkan atığı ulusal sınırların ötesine taşıyan bir nehir ağı.

Çatışmalar ve zayıf denetim madenciliğin yayılmasına zemin hazırlıyor

2021’de ordunun iktidarı ele geçirmesinden bu yana Myanmar, ağır nadir toprak elementlerinin başlıca kaynaklarından biri haline geldi. Ülkedeki madencilik patlaması savaş ekonomisiyle bağlantılı. Sınır bölgelerindeki silahlı gruplar ve milisler, devlet denetiminin sınırlı olduğu yerlerde çıkarım ve ticareti vergilendirerek gelir elde ediyor.

Erişim yolları açmak için ormanlar temizlendi, yamaçlar çukur ve havuzlarla delik deşik edildi; bir zamanlar berrak akan dereler artık kahverengi akıyor. Mekong Havzası’nın geniş kesimlerinde, yetki alanlarının çakışması ve çatışmalar ulusal yasaların uygulanmasını zayıflatıyor.

Stimson Center’da kıdemli araştırmacı olan Brian Eyler, bu koşulların yoğun madenciliğin yayılmasına nasıl imkân verdiğini şöyle anlattı:

Ölçek beni çok şaşırtıyor. Mekong Havzası’nın büyük bölümü etkili ulusal yasaların ve makul düzenlemelerin dışında kalıyor; bu da bölgede denetimsiz faaliyetlerin çok yoğun biçimde yürütülmesine zemin hazırlıyor.

Reklam

Envanteri hazırlayan analistler, Mekong, Salween ve Irrawaddy kolları boyunca madenciliğin ulaştığı boyutun, gıda güvenliği ve ekonomik büyüme için bu nehirlere bel bağlayan hükümleri alarma geçirmesi gerektiğini belirtti. Sorun şu ki kirliliğe yol açan yerler, kamu yetkililerinin çoğu zaman çok az denetim gücüne sahip olduğu bölgeler.

Myanmar’ın mineralleri Çin üzerinden küresel tedarik zincirlerine giriyor

Myanmar’da çıkarılan ham maddeler, işlenmek üzere genellikle kamyonlarla Çin’e taşınıyor. Çin, nadir toprak oksitlerini rüzgâr türbinlerinde, elektrikli araçlarda ve savunma sistemlerinde kullanılan güçlü mıknatıslara dönüştüren karmaşık süreçlerde neredeyse tekel konumunda.

Myanmar ve Laos’taki madenler, yerinde liç konusunda deneyimli Çinli teknisyenlere sıklıkla bel bağlıyor. Daha sıkı çevre kuralları çıkarım faaliyetlerinin büyük bölümünü sınır ötesine kaydırmadan önce bu teknik Çin’de geliştirilmişti.

Yurtdışındaki çevresel performansa ilişkin sorulara yanıt veren Çin Dışişleri Bakanlığı, yurtdışında yatırım yapan Çinli şirketlere yönelik gerekliliklere işaret etti:

Çin tarafı, yurtdışındaki Çinli işletmelerden üretim ve iş faaliyetlerini yerel yasa ve düzenlemelere uygun biçimde yürütmelerini ve çevreyi korumak için sıkı önlemler almalarını sürekli olarak istemiştir.

Tedarik zinciri, uzak madencilik bölgelerini küresel pazarlara ürün sunan üreticilere bağlıyor. Bu nedenle mıknatıs ve elektronik ürün üreticilerinin, kullandıkları malzemelerin nereden geldiğini denetlemesi ve çıkarımın çevre standartlarına uygun yapıldığına dair kanıt istemesi gerekiyor. Bu denetimler, denetimin çoğu zaman zayıf olduğu bölgelerden alıcılara bilgi ulaşmasına bağlı.

Tayland’daki testlerde arsenik ve ağır nadir toprak elementleri bulundu

Tayland Kirlilik Kontrol Dairesi, madencilik faaliyetlerindeki son artışın ardından Kok Nehri’nden alınan bazı numunelerde arsenik seviyelerinin Dünya Sağlık Örgütü kılavuz değerinin yaklaşık dört katına ulaştığını bildirdi. Nehir, Mekong’a katılmadan önce Chiang Rai’den geçiyor.

Araştırmacılar suda ve tortuda ağır nadir toprak elementleri de tespit etti; bu, nehrin yukarı kesimlerinde aktif salımların olduğuna işaret ediyor. Mevcut testler olası kirleticilerin tamamını kapsamıyor. Bazı bilim insanları, nadir toprak elementi yataklarıyla ilişkili radyoaktif elementleri de içeren taramalar yapılması çağrısında bulundu.

Uzun süreli arsenik maruziyeti cilt ve iç organ kanserlerinin yanı sıra kalp ve damar hastalıklarıyla ilişkilendiriliyor. Cıva sinir sistemine zarar veriyor. Kadmiyum böbreklere zarar veriyor ve kemikleri zayıflatabiliyor. Bu maddeler insanlara içme suyu, balık ve kabuklu deniz ürünleri ya da kirli suyla sulanan ürünler yoluyla ulaşabiliyor.

Reklam

Maruziyetin zamanla birikerek etkisini artırabilmesi nedeniyle çocuklar, hamileler ve yaşlılar özellikle risk altında. Nehrin kendisini test etmenin yanı sıra, her gün kullanılan su ve gıda kaynaklarının güvenliği de müdahalenin merkezinde yer alıyor.

Köylüler, nehir suyuyla temas ettikten sonra deri döküntüleri ve su kabarcıkları oluştuğunu bildirdi. Balık avı azaldı; artık bulanık akan derelerde yürüyen ya da bu derelerden su içen hayvanlarda da benzer belirtiler görüldü. Kok ve Mekong kıyılarındaki topluluklar için uyarı işaretleri test sonuçlarından çiftçiliğe, balıkçılığa ve gündelik yaşama kadar uzanıyor.

Kirlenen bir nehir geçim kaynaklarını ve taşkınları etkiliyor

Tip Kamlue’nin yeraltı suyuna geçmesi sulamanın sürmesini sağladı; ancak kaygıları tek bir yetiştirme sezonunun ötesine uzanıyor. Tha Tonlu çiftçi, bir zamanlar gıda, dinlenme ve ürünlerini sulamak için su sağlayan nehri kaybetmenin yarattığı duyguyu şöyle anlattı:

Sanki benliğimin yarısı ölmüş gibi. Kok Nehri’nin eskisi gibi olmasını istiyorum; ondan yiyebildiğimiz, içinde yıkanabildiğimiz, oynayabildiğimiz ve tarımda kullanabildiğimiz günlerdeki gibi.

Taşkınlar zararı nehir yatağının ötesine taşıyor. Son yağışlı mevsimlerde yükselen sular kirli çamuru alçak arazilere sürükleyerek pirinç tarlalarını ve meyve bahçelerini kapladı. Bu malzemeyi temizlemek hem pahalı hem de yavaş.

Turizm de cazibesi nehir yaşamına bağlı topluluklarda risk altında. Temiz suya bağlı rafting, balıkçılık ve kültür festivallerini sürdürmek, bölge sakinleri ve ziyaretçiler kirlilikten endişe duyduğunda zorlaşıyor.

Gelişmelerin kronolojisi, bölgedeki madencilik patlamasının yerel hanelere nasıl ulaştığını gösteriyor:

  • 2021: Myanmar ordusu iktidarı ele geçirdi; bunun ardından ülke ağır nadir toprak elementlerinin başlıca kaynaklarından biri haline geldi.
  • 24 Kasım 2025’ten önceki üç yıl: Uydu analizinde kuzey Laos’ta iki düzineden fazla nadir toprak elementi madeni tespit edildi.
  • Nisan 2025: Yetkililer Kok Nehri’nin kirlenmiş olabileceği uyarısında bulundu; bunun üzerine Kamlue nehir suyunu ürünlerine pompalamayı bıraktı.
  • 2025: Phenrat liderliğinde yapılan testlerde Kok Nehri’nde arsenik, disprosyum ve terbiyum tespit edildi.

Laos, kirliliğin Mekong’a ulaşması için başka bir güzergâh oluşturuyor

Uydu analizinde son üç yılda kuzey Laos’ta iki düzineden fazla nadir toprak elementi madeni tespit edildi. Bunların çoğu Mekong Havzası’nda ve koruma altındaki alanların yakınında yer alıyor; bu da madencilik atıklarının nehir sistemine ulaşması için başka bir olası güzergâh oluşturuyor.

Reklam

Laos, nadir toprak elementi çıkarımını resmî olarak yasaklıyor; buna rağmen denetimin zayıf ve yatırım baskısının güçlü olduğu uzak bölgelerde faaliyetler ortaya çıktı. Bazı projeler, merkezi hükümetin onayı olmadan yerel izin almış olabilir.

Laos’tan Mekong’a karışan kirlilik ana nehre, oradan da Kamboçya ve Vietnam’a ulaşabiliyor. Kamboçya, Tonle Sap ve Mekong’dan sağlanan balıklara büyük ölçüde bağımlı. Vietnam Deltası ise sulama ve içme suyu için nehre bel bağlıyor.

Metal içeren kirli yüzey akışı ve tortu, baraj rezervuarlarını da etkileyebiliyor. Su kalitesinin bozulması ve türbinlerin zarar görmesi, halk sağlığı ve gıda üretimini tehdit eden risklere güvenilir enerji arzına ilişkin kaygıları da ekliyor.

Kollar, ana nehir, rezervuarlar ve delta arasındaki bağlantılar, yalnızca ulusal düzeyde verilecek yanıtların erişimini sınırlıyor. Su kirliliği sınırların ötesine taşırken madenler ve atıklarından sorumluluk farklı yetkililer arasında bölünmüş durumda.

Tayland üç görev gücü kuruyor

Tayland, tehdide karşı çalışmak üzere üç görev gücü kurduğunu duyurdu. Bunlardan biri, nehirlerin yukarı kesimlerindeki kaynakların belirlenip ele alınabilmesi için komşu ülkelerle uluslararası iş birliğine odaklanıyor. Bir diğeri, etkilenen nehirler boyunca halk sağlığını izliyor ve kirlilikle bağlantılı hastalıklarda artış görülmesi halinde kliniklere yol gösterecek öneriler hazırlıyor.

Üçüncü görev gücü Kok, Sai, Mekong ve Salween kıyılarındaki toplulukların su güvenliği üzerinde çalışıyor. Sorumlulukları arasında alternatif su kaynakları sağlamak ve testleri daha sık yapmak da bulunuyor. Böylece kullanılabilir suya duyulan acil ihtiyaç, kirliliği azaltmaya yönelik daha uzun vadeli hedefle ilişkilendiriliyor.

Chiang Rai ve Chiang Mai’deki yerel gruplar, numune toplamak ve topluluk verileri oluşturmak için gönüllüler örgütlüyor. Birçok kişi, uluslararası standartlara dayalı açık ölçütlerle birlikte resmî test sonuçlarının kamuoyuyla paylaşılmasını istiyor.

Bölgesel kuruluşlarda çalışan araştırmacılar, havza genelinde ortak bir izleme ağının yetkililerin sorunları daha erken tespit etmesine ve temizlik çalışmalarındaki sorumluluğu daha güvenilir biçimde belirlemesine yardımcı olacağını söylüyor. Farklı bölgelerden alınan karşılaştırılabilir ölçümler, toplulukların ve hükümetlerin kirliliğin nehir sistemi boyunca ilerleyişini izlemesini sağlayabilir.

Ancak birçok maden Myanmar’ın çatışma bölgelerinde ya da devlet otoritesinin bölünmüş veya tartışmalı olduğu Laos’un uzak kesimlerinde faaliyet gösteriyor. Bu nedenle sınır ötesi iş birliği, hem kirliliğin hareketini hem de kaynağındaki yetkililerin sınırlı gücünü ele almalı.

Reklam

Zararlar şimdi nasıl azaltılabilir?

Etkilenen nehirlerden su alan içme suyu sistemleri, metalleri gidermeye yönelik arıtma aşamaları ekleyebilir. Sahada kullanılan test kitleri, koşullar değiştikçe su idarelerinin arıtmayı ayarlamasına yardımcı olabilir. Yüksek riskli bölgelerdeki klinikler, hastalarda maruziyetle uyumlu belirtiler görüldüğünde arsenik ve diğer metallere yönelik tarama yapabilir.

Tortu tutucular ve kollar üzerine kurulacak küçük bariyerler de gündeme geldi. İnşaat mühendisleri bunların tasarlanıp inşa edilmesinin zaman alacağına dikkat çekiyor. Bu yapılar parçacıklar halinde taşınan malzemeyi tutabilir, ancak çözünmüş kirleticiler suyla birlikte ilerlemeye devam eder.

Nehir kirliliğini inceleyen uzmanlar, doğrudan derelere atık bırakan denetimsiz sahaların kapatılmasını, hemen uygulanabilecek en etkili denetim önlemi olarak görüyor. Bunun için sınır birimleri arasında koordinasyon ve çelişen baskılarla karşılaşabilen yerel yetkililere açık talimatlar gerekiyor.

Çıkarım faaliyetlerinin büyük bölümü etkin devlet denetiminin dışında gerçekleştiği için diplomatik girişimler ve ticaret yoluyla baskı, kalıcı bir yanıtın temel unsurları. Tedarik zincirinin daha ilerleyen aşamalarındaki alıcılar, mıknatıs ve elektronik ürün üreticileri de tedarikçi denetimlerini sıkılaştırabilir ve kabul edilebilir çevre uygulamalarının kanıtlanmasını isteyebilir.

Mekong Nehri Komisyonu, ülkelerin ölçümler üzerinde uzlaşılan sınırları aştığında harekete geçmesine yardımcı olmak için şeffaf bir veri platformu ve hızlı müdahale protokolü oluşturulmasına destek verebilir. Bilim kirliliği tespit edebilir, su arıtma maruziyeti azaltabilir, denetim de devam eden salımları ele alabilir. Nehir kıyısındaki toplulukların, daha fazla kirli su ve tortu tarlalarına, balıkçılık alanlarına ve evlerine ulaşmadan önce bu çabaların birlikte yürütülmesine ihtiyacı var.

Öne Çıkanlar

  • Uydu haritalaması, Güneydoğu Asya anakarasındaki nehir ve dereler boyunca 2.400’den fazla maden tespit etti; bunların çoğu yasa dışı ya da yetersiz denetleniyor.
  • Mekong Havzası’nda haritalandırılmış 366 alüvyon madenciliği kümesi, 359 liç sahası ve 77 nadir toprak elementi çıkarım bölgesi bulunuyor.
  • Mekong, 70 milyondan fazla insanın yaşamını ve pirinç, karides ve balık üzerine kurulu bir ihracat ekonomisini destekliyor.
  • Taylandlı yetkililer, Kok Nehri’nden alınan bazı numunelerde Dünya Sağlık Örgütü kılavuz değerinin yaklaşık dört katı arsenik buldu; araştırmacılar ağır nadir toprak elementleri de tespit etti.
  • Myanmar’da genişleyen madencilik, işlenmek üzere genellikle Çin’e gönderilen ham maddeleri sağlarken Laos’taki yeni sahalar aşağı havzadaki riskleri artırıyor.
  • Çin Dışişleri Bakanlığı, yurtdışındaki Çinli işletmelerin yerel yasalara uyması ve çevreyi koruması gerektiğini söylüyor.
  • Tayland; uluslararası iş birliği, halk sağlığı ve su güvenliğini kapsayan üç görev gücü kurduğunu duyurdu.
  • Kirlilik; tarımı, balıkçılığı, turizmi, içme suyunu ve barajların işleyişini tehdit ediyor; riskler Kamboçya ve Vietnam’a kadar uzanıyor.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir