Deniz ürünleri ticaretinin yeniden başlaması bir kez daha sekteye uğruyor
Çin, Japon deniz ürünlerinin ithalatını durduracağını Tokyo'ya bildirdi. Bu karar, daha yeni başlayan ticaretin yeniden canlanmasını tehdit ediyor. 19 Kasım 2025 itibarıyla bu adım, Pekin'in yaklaşık iki yıldır yürürlükte olan ambargoyu kısmen gevşetmesinden beş aydan kısa süre sonra geldi. Japonya'dan dondurulmuş deniz tarağı sevkiyatları ancak kasım başında yeniden başlamıştı.
İçindekiler
- Deniz ürünleri ticaretinin yeniden başlaması bir kez daha sekteye uğruyor
- Anlaşmazlık nasıl gelişti?
- Takaichi'nin Tayvan açıklamaları ne anlama geliyor?
- Pekin açıklamaların geri çekilmesini istiyor
- Fukuşima ticaret kısıtlamalarının neden odağında?
- Deniz tarağı ihracatçıları kırılgan bir başlangıçla karşı karşıya
- Baskı piyasalara ve bölge ekonomilerine yayılıyor
- DTÖ kuralları ne gerektiriyor?
- Deniz ürünlerinin ötesine geçebilecek olası önlemler
- Tokyo zararı sınırlamaya çalışıyor
- İşletmeler neler bekliyor?
- Öne çıkanlar
Yaklaşık 700 Japon ihracatçı, kısmi açılmanın ardından Çin pazarına yeniden erişim için kayıt başvurusunda bulundu ancak bildirildiğine göre yalnızca birkaçı onay aldı. Yeniden getirilen askıya alma kararı, sınırlı ölçekteki bu başlangıcı riske atıyor; Çin talebi etrafında şekillenen balıkçılık sektörü, işleme tesisleri ve kıyı toplulukları için yeni bir belirsizlik yaratıyor.
Çin anakarası, 2022'de Japonya'nın deniz ürünleri ihracatının neredeyse dörtte birini satın aldı. Hong Kong'la birlikte bu oran üçte birden fazlaydı. Bu rakamlar, ana karaya erişimin kaybedilmesinin ihracat gelirlerinden daha fazlasını neden etkileyebileceğini gösteriyor: büyük bir alıcının ortadan kalkması Japonya'daki mezat fiyatlarını düşürebilir, deniz ürünlerini soğuk hava depolarında bekletebilir ve işleme ile nakliye düzenlemelerini aksatabilir.
Pekin, son durdurma kararını Fukuşima Daiiçi nükleer santralinden salınan arıtılmış atık suya yönelik ek denetimlerle ilişkilendirdi. Açıklama, Başbakan Sanae Takaichi'nin 7 Kasım'da olası bir Çin'in Tayvan'a saldırısı hakkında yaptığı açıklamalar nedeniyle yaşanan sert diplomatik anlaşmazlık sırasında geldi.
Takaichi, Japon parlamentosuna böyle bir saldırının 2015 tarihli güvenlik yasası kapsamında Japonya için “varoluşu tehdit eden bir durum” yaratabileceğini söyledi. Pekin, açıklamalarını geri çekmesini istedi. Takaichi bunu reddederken belirli senaryolar hakkında konuşurken daha temkinli olacağını belirtti. Anlaşmazlık deniz ürünlerinin ötesine geçerek turizmi, kültürel etkinlikleri ve diplomatik temasları da etkiledi.
Anlaşmazlık nasıl gelişti?
Japonya ve Çin yakın zamanda daha istikrarlı ilişkilere ilgi duyduklarına dair işaretler vermişti. Takaichi, 31 Ekim'de göreve gelmesinden bu yana ilk kez Çin Devlet Başkanı Xi Jinping ile Pekin'de görüştü. İki taraf da daha öngörülebilir bir ilişki kurma ve Tayvan Boğazı'nda barış ve istikrarı koruma isteğini dile getirdi.
O tarihten bu yana yaşananlar, ilişkileri iyileştirme girişiminin ne kadar hızlı baskı altına girdiğini gösteriyor. Ayrıca farklı konulardan kaynaklanan iki anlaşmazlığı da bir araya getiriyor: Fukuşima'daki arıtılmış suyun tahliyesinin güvenliği ve Japonya'nın Tayvan'daki bir çatışmaya verebileceği olası yanıt.
- 2022: Çin anakarası, Japonya'nın deniz ürünleri ihracatının neredeyse dörtte birini; ana kara ve Hong Kong ise birlikte üçte birden fazlasını satın aldı.
- 2023: Japonya, Fukuşima Daiiçi'nden arıtılmış su salımına başladı ve Çin, Japon deniz ürünlerine kapsamlı yasak getirdi.
- Haziran 2025: Pekin yasağı kısmen gevşetti ancak Fukuşima ve Tokyo'nun da aralarında bulunduğu on prefektörde kısıtlamaları sürdürdü.
- 31 Ekim 2025: Takaichi ve Xi, Takaichi'nin göreve gelmesinden bu yana ilk kez görüştü.
- Kasım 2025 başı: Uzun bir aranın ardından dondurulmuş Japon deniz tarağı sevkiyatları yeniden başladı.
- 7 Kasım 2025: Takaichi, parlamentoya Çin'in Tayvan'a saldırısının Japonya için varoluşu tehdit eden bir durum sayılabileceğini söyledi.
- 19 Kasım 2025 itibarıyla: Diplomatik gerilim büyürken Çin, deniz ürünleri ithalatını yeniden askıya alacağını Tokyo'ya bildirmişti.
Takaichi'nin Tayvan açıklamaları ne anlama geliyor?
Japonya'nın 2015 tarihli güvenlik yasası, yakın bir ortağa yönelik silahlı saldırının Japonya'nın varlığını tehdit etmesi halinde Öz Savunma Kuvvetleri'nin kolektif meşru müdafaa kapsamında harekete geçmesine izin veriyor. Kolektif meşru müdafaa, tehlikenin Japonya'nın harekete geçmesine ilişkin yasal koşulları da karşılaması halinde bir ortağı korumaya yardımcı olmak için güç kullanılması anlamına geliyor.
Takaichi'nin 7 Kasım'daki açıklaması, Çin'in Tayvan'a yönelik olası bir saldırısını bu hukuki tartışmanın içine yerleştirdi. Varoluşu tehdit eden durum, bir ortağa yapılan saldırının Japonya için varoluşsal tehdit oluşturduğu ve ülkenin yasa kapsamında güç kullanmasına izin verebileceği bir durum anlamına geliyor.
Takaichi daha sonra tutumunun uzun süredir uygulanan hükümet politikasıyla uyumlu olduğunu savundu. Ayrıntılı senaryolar hakkında yorum yaparken daha dikkatli olacağını söyledi ancak Pekin'in itiraz ettiği açıklamalarını geri çekmedi.
Tayvan 1949'dan bu yana ayrı bir yönetim altında. Pekin, adanın Çin'in parçası olduğunu söylüyor ve konuyu iç mesele olarak görüyor. ABD'nin antlaşmalı müttefiki Japonya, Tayvan Boğazı'ndaki istikrarı temel bir güvenlik çıkarı sayıyor; çünkü boğaz Japon adalarına yakın, hayati deniz ticaret yollarını barındırıyor ve yarı iletkenler ile diğer stratejik ürünlerin tedarik zincirlerini birbirine bağlıyor.
Japonya savunma harcamalarını artırdı ve ortaklarıyla müşterek eğitim faaliyetlerini genişletti. Çin, Doğu Çin Denizi'ndeki ihtilaflı adaların yakınında devriye faaliyetlerini artırdı; yakınlardaki hava sahasında insansız hava araçları ve uçaklar uçurdu. Bu ortamda deniz ürünleri ithalatının askıya alınması, askeri faaliyetler ve siyasi uyarılarla şekillenen gerilime ekonomik baskı da ekliyor.
Pekin açıklamaların geri çekilmesini istiyor
Çin Dışişleri Bakanlığı, Japonya'nın büyükelçisini çağırdı ve Tokyo'yu Çin'in iç işlerine karışmakla suçladı. Pekin, Takaichi'nin açıklamalarını geri çekmesini istedi ve Japonya'nın Tayvan Boğazı'na askeri müdahalede bulunması halinde sonuçları olacağı uyarısında bulundu.
Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Lin Jian, düzenli basın toplantısında Pekin'in itirazlarını ve Tokyo'ya yönelik uyarısını dile getirdi:
Bu açıklamalar, Çin'in iç işlerine kaba bir müdahaledir. Japonya tüm sonuçlara katlanmak zorundadır. Japonya, Tayvan Boğazı'ndaki duruma askeri müdahalede bulunmaya kalkarsa bu bir saldırı eylemi olur ve Çin kararlı biçimde karşılık verir.
Çin'in Osaka Başkonsolosu Xue Jian da daha sonra silinen bir sosyal medya paylaşımı nedeniyle tepki çekti. Tokyo, kullandığı ifadeler nedeniyle protestoda bulundu. Paylaşımda şu sözler yer aldı:
Araya sokulan o kirli boyun kesilmelidir.
Japonya, Çin'deki vatandaşlarından dikkatli olmalarını ve yerel koşulları takip etmelerini istedi. İş dünyası grupları, diplomatik ortamın kötüleşmesi ihtimaline karşı seyahat, lojistik ve iletişimi kapsayan acil durum planları hazırlıyor.
Fukuşima ticaret kısıtlamalarının neden odağında?
Çinli yetkililer, ithalatın yeniden durdurulmasını Fukuşima Daiiçi'den çıkan arıtılmış atık suya yönelik ek denetimlerle ilişkilendirdi. Yetkililer, gıda güvenliği ve halk sağlığının öncelikli olduğunu ve ithalatın sürebilmesi için daha sıkı gözetim gerektiğini söylüyor.
Fukuşima Daiiçi'nde 2011 depremi ve tsunamisinin ardından reaktörlerde erime meydana geldi. Tesiste daha sonra bir milyon tondan fazla su birikti. Japonya, radyoaktif elementlerin biçimleri olan radyonüklitlerin çoğunu gidermek için bir filtreleme sistemi kurdu ve arıtılmış suyu 2023'te salmaya başladı.
Arıtma sonrasında suyun içindeki trityum seyreltilmiş halde kalıyor. Tahliyenin yaklaşık 30 yıl sürmesi planlanıyor. Bu nedenle izleme, salım öncesinde bir kez yapılan denetimden ziyade sürecin devamlı bir parçası.
Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı, Japonya'nın planını inceledi ve uluslararası güvenlik standartlarını karşıladığı sonucuna vardı. Santralin işletmecisi Tokyo Electric Power Company, arıtma işleminin trityum dışındaki saptanabilir radyoaktif elementleri giderdiğini ve trityum seviyelerinin yasal sınırların altında olduğunu belirtti.
Bağımsız araştırmacıların bir bölümü, deniz ekosistemleri üzerindeki olası uzun vadeli etkilerin daha fazla incelenmesi gerektiğini savunuyor. Radyasyon uzmanlarının çoğu kontrollü salımları güvenli buluyor. Çin ise risklerin sürdüğünü ve gümrük ile gıda güvenliği yetkililerinin su ürünleri üzerindeki sıkı denetimi sürdürmesi gerektiğini belirterek daha sert bir tutum benimsedi.
Pekin, Haziran 2025'te ambargoyu kısmen gevşettiğinde, Fukuşima ve Tokyo'nun da aralarında bulunduğu on prefektördeki kısıtlamalar devam ederken Japonya'nın diğer bölgelerinden ithalat yeniden başlayabilecekti. Çin gümrükleri o tarihte yapılan denetimlerde herhangi bir anormallik saptanmadığını açıklamıştı. Buna rağmen yetkililer, yeni riskler ortaya çıkarsa kontrolleri sıkılaştırma seçeneğini saklı tuttu.
Deniz tarağı ihracatçıları kırılgan bir başlangıçla karşı karşıya
Deniz tarağı, deniz hıyarı ve çeşitli kabuklu deniz ürünleri, Japonya'nın Çin'le deniz ürünleri ticaretinin temel kalemleri arasında yer alıyor. Özellikle Hokkaido ve Aomori'den ihraç edilen dondurulmuş deniz tarakları, Çin talebine göre tesis ve lojistik altyapısı geliştiren işleyiciler açısından büyük risk altında.
Çin hem başlıca alıcılardan biri hem de fiyatlar üzerinde belirleyici bir etkiye sahipti. 2023'te kapsamlı yasağın getirilmesinin ardından Japonya'nın ana karaya yaptığı sevkiyatlar keskin biçimde düştü. Bazı ihracatçılar ürünlerini Hong Kong'a, ABD'ye ve Güneydoğu Asya'ya yönlendirdi.
Hazirandaki açılma pazara dönüş yolu sundu ancak kayıt koşulları ticareti sınırlı tuttu. Kasım başında yaklaşık 700 ihracatçı yeniden kayıt için başvururken, bildirildiğine göre yalnızca birkaçı onay alabildi. Bu nedenle dondurulmuş deniz tarağı sevkiyatlarının yeniden başlaması, önceki ticaret hacmine dönüşten ziyade ilk toparlanma adımıydı.
Balıkçılık sektörü ve kıyı toplulukları yeniden baskı altında. Büyük bir ihracat pazarının ortadan kalkması, yurt dışına gönderilecek deniz ürünlerinin başka bir alıcı bulmasını ya da depoda beklemesini gerektiriyor. İç piyasadaki mezat fiyatları düşebilir, soğuk hava depoları dolabilir ve lojistik ağları ürünleri dolaşımda tutmakta zorlanabilir.
Bazı üreticiler ABD ve Güneydoğu Asya'daki satışlarını artırmaya çalıştı. Diğerleri, her satıştan daha fazla gelir elde etmek için ürünleri yurt içinde daha fazla işlemeyi hedefliyor. Her iki yaklaşım da zaman ve yatırım gerektiriyor; ayrıca her ürünün Çinli müşterilerinin yerine geçebilecek hazır bir pazarı yok.
Baskı piyasalara ve bölge ekonomilerine yayılıyor
Finans piyasaları, borsada işlem gören deniz ürünleri işleme ve lojistik şirketleri üzerindeki etkileri izliyor. Uzun sürecek bir durdurma bu işletmeleri olumsuz etkileyebilir ve kış boyunca devam eden yoğun av dönemleri için plan yapmayı zorlaştırabilir.
Bölge ekonomileri balıkçılığın yanı sıra turizm nedeniyle de baskı altında. Çinli yetkililer, vatandaşları Japonya'ya seyahat ederken dikkatli olmaya çağıran bir uyarı yayımladı. Japonya'ya uçuş düzenleyen ondan fazla hava yolu şirketi bilet iadeleri sunarken sektör takipçileri iptallerin yüz binlerce bilete ulaştığını tahmin etti.
Sektör grupları ve hava yolu şirketleri kitlesel iptaller yaşandığını bildirdi. Ziyaretçilere bağımlı bölgeler, diğer turizm pazarlarından gelen talep güçlü kalmaya devam etse de deniz ürünleri ticaretindeki aksaklıkların yanı sıra ziyaretçi kaybından da etkilenebilir.
Kültürel alışverişler de etkilendi. Japonya'yla bağlantılı film gösterimleri ve vizyona girişleri, performanslar ve halka açık etkinlikler Çin'de ertelendi ya da askıya alındı. Bu aksaklıkların kapsamı, deniz ürünleri sektörü dışındaki işletmelerin de anlaşmazlığa göre hareketlerini yeniden düzenlediğini gösteriyor.
DTÖ kuralları ne gerektiriyor?
Dünya Ticaret Örgütü'nün Sağlık ve Bitki Sağlığı Önlemlerinin Uygulanmasına İlişkin Anlaşması, insan, hayvan veya bitki sağlığını korumayı amaçlayan ticaret kısıtlamalarını düzenliyor. Basitçe ifade etmek gerekirse hükümetler sağlık gerekçeleriyle ithalatı denetleyebilir ancak bu önlemler bilime dayanmalı ve ticareti gerekenden fazla kısıtlamamalıdır.
5.7. madde, yeterli bilimsel kanıt bulunmadığında geçici önlemler alınmasına izin veriyor. Bu hükme dayanarak önlem alan yetkililerin ek bilgi edinmesi ve yaklaşımlarını gözden geçirmesi gerekiyor. Böylece hükümetlere belirsizlik döneminde harekete geçme olanağı tanınırken kısıtlamaların dayanağını incelemeyi sürdürme yükümlülüğü de getiriliyor.
Tokyo, arıtılmış Japon su ürünlerine yönelik kapsamlı kontrollerin bilimsel dayanağını sorguladı ve konuyu DTÖ çerçevesinde gündeme getirdi. Pekin ise izleme sürdüğü müddetçe halk sağlığını korumanın katı ithalat kontrollerini haklı çıkardığını savunuyor.
Güney Kore'nin Japon deniz ürünlerine yönelik kısıtlamalarıyla ilgili ve kimi zaman “Kore Radyonüklitler Anlaşmazlığı” olarak anılan önceki bir anlaşmazlıkta, temyiz incelemesinin ardından kısıtlamalar yürürlükte kalmıştı. Bu sonuç, kanıtların belirsiz olduğu durumlarda hükümetlerin ihtiyatlı davranma alanı bulunduğunu gösterdi; ancak her dava kendi koşullarına ve verilerine bağlı.
Son Çin askıya alma kararı resmî bir önleme dönüşür ve Japonya dava açarsa, temel meselelerin risk değerlendirmesi, şeffaflık ve kontrollerin kapsamı ile süresinin bilimsel kanıtlarla uyumlu olup olmadığı olması muhtemel. Müzakere edilmiş bir çözüm de mümkün: ülkeler daha sıkı testler üzerinde anlaşarak ve önceki kısıtlamaların azaltılmasında olduğu gibi ticareti aşamalı biçimde yeniden başlatarak uzlaşabilir.
Deniz ürünlerinin ötesine geçebilecek olası önlemler
Çin devlet yayın kuruluşu CCTV'ye bağlı Yuyuan Tantian adlı kanal, daha sert adımlar için hazırlık yapıldığını bildirdi. Olası yanıtı anlatırken şu ifadeyi kullandı:
Somut karşı önlemler
Kanal, Japon şirketlerini güvenilmez kuruluşlar listesine eklemek ve ekonomik, diplomatik ya da askeri ilişkilerdeki temasları askıya almak gibi seçeneklerden söz etti. Böyle bir listeye alınmak, bir şirketin ticari faaliyetlerini kısıtlayabilir.
Devletle bağlantılı Çinli yorumcular da bu baskı noktalarına işaret etti. Japon yetkililer, Doğu Çin Denizi'ndeki deniz anlaşmazlıklarıyla bağlantılı geçmiş tedarik kesintilerini hatırlatarak kısıtlamaların nadir toprak elementleri gibi kritik girdilere uzanmasından endişe ediyor.
Bu olasılıklar Japon işletmelerinin karşı karşıya olduğu kaygıları artırıyor. Şirketler, seyahat ve iletişimdeki değişikliklerin yanı sıra sevkiyatlarda ve resmî temaslarda yaşanabilecek aksaklıklara karşı hazırlık yapıyor. Gündeme getirilen önlemler, deniz ürünleri ithalatının askıya alınmasından doğrudan etkilenen balıkçılık sektörünün ötesine geçebilir.
Tokyo zararı sınırlamaya çalışıyor
Takaichi, Tayvan açıklamalarını hükümetin yerleşik tutumuyla uyumlu olduğu gerekçesiyle savunmayı sürdürüyor. Öte yandan Japonya, kontrolsüz bir tırmanmayı önlemeye çalıştı ve Pekin'le yapıcı ve istikrarlı ilişkiler istediğini yineledi.
31 Ekim'de Xi ile yaptığı görüşmede dile getirilen karşılıklı güvenceler şimdi zorlu bir sınavdan geçiyor. Her iki hükümet de öngörülebilir ilişkilere ve Tayvan Boğazı'nda barışa ilgi duyduklarını belirtmişti. Ancak ticaret kısıtlamaları ve giderek sertleşen söylem bu çabayı baskı altına alıyor.
Japon yetkililer, yeni ihracat pazarları, test protokolleri ve etkilenen sektörlere yönelik destek araçları da dahil olmak üzere balıkçılık sektörü ve kıyı topluluklarının zararını sınırlamanın yollarını görüşüyor. Daha sıkı belge ve numune alma koşulları, resmî bir yasak olmadan da ihracatı yavaşlatabileceği için gümrük ve sertifikasyon prosedürlerinin yakından izlenmesi bekleniyor.
Askıya alma kararı sürerse balıkçılar ve işleyiciler için ek destek önlemlerinin gelmesi muhtemel. Başka pazar arayan üreticilerin de deniz ürünlerini depolamanın, taşımayı yeniden düzenlemenin ve işleme yöntemlerini farklı müşterilere uyarlamanın kısa vadeli maliyetlerini karşılaması gerekiyor.
İşletmeler neler bekliyor?
Çin gümrük makamları, askıya alma kararının kapsamını, laboratuvar test koşullarını ve gözden geçirme takvimini belirleyen ayrıntılı duyurular yayımlayabilir. İthalatın gözden geçirilmesi veya yeniden başlaması için herhangi bir tarih verilmedi. Japonya'nın bakanlıkları kuralları takip ederken ihracatçılar ve lojistik şirketleri sevkiyatlarını ve belgelerini uyarlıyor.
Üst düzey diplomatik temaslar sürecek. İlk görüşmeler, ticaret ve gıda güvenliği meselelerini sertleşen Tayvan tartışmasından ayrı tutmaya ve iki hükümetin de kabul edebileceği test düzenlemeleri geliştirmeye odaklanabilir.
İşletmeler, baskının belirli sektörlerle sınırlı kalıp kalmayacağını ya da daha fazla ticari faaliyete ve resmî temasa yayılıp yayılmayacağını izliyor. Deniz ürünleri üreticileri için acil kaygılar somut: sevkiyatların sürüp süremeyeceği, hangi onayların gerektiği ve durdurma devam ederse alternatif alıcılara nasıl ulaşılacağı.
Çin ve Japonya, yapıcı ve istikrarlı ilişkiler istediklerini söylüyor. 19 Kasım itibarıyla Tayvan konusundaki anlaşmazlık, Fukuşima'nın izlenmesine ilişkin farklı tutumlar ve ticaret ile seyahatteki aksaklıklar bu hedefe ulaşmayı zorlaştırdı.
Öne çıkanlar
- Çin, yaklaşık iki yıldır yürürlükte olan ambargoyu kısmen gevşetmesinden beş aydan kısa süre sonra Japon deniz ürünleri ithalatını durduracağını Tokyo'ya bildirdi.
- Pekin, durdurma kararını Fukuşima'dan salınan arıtılmış suya yönelik ek denetimlerle ilişkilendirirken Takaichi'nin 7 Kasım'daki Tayvan açıklamaları nedeniyle yaşanan anlaşmazlık da sürüyor.
- Takaichi, belirli senaryolar hakkında konuşurken daha temkinli olacağını söylemesine rağmen açıklamalarını geri çekmedi.
- Çin anakarası, 2022'de Japonya'nın deniz ürünleri ihracatının neredeyse dörtte birini; ana kara ve Hong Kong ise birlikte üçte birden fazlasını satın aldı.
- Dondurulmuş deniz tarağı sevkiyatları kasım başında yeniden başladı ancak kayıt başvurusunda bulunan yaklaşık 700 ihracatçıdan bildirildiğine göre yalnızca birkaçı onay aldı.
- Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı, Japonya'nın tahliye planının uluslararası güvenlik standartlarını karşıladığını açıkladı; Çin ise sıkı izlemenin gerekli olduğunu savunmayı sürdürdü.
- Seyahat uyarıları, uçuş iptalleri ve ertelenen kültürel etkinlikler diplomatik anlaşmazlığın ekonomik etkilerini genişletti.
- DTÖ kuralları, sağlık kısıtlamaları için bilimsel dayanak; geçici önlemler içinse ek bilgi toplanmasını ve gözden geçirmeyi gerektiriyor.
- Devletle bağlantılı Çinli yorumcular Japon şirketlerine ve resmî temaslara yönelik olası kısıtlamalardan söz etti; Japon yetkililer nadir toprak elementleri tedarikine ilişkin kaygılarını da dile getirdi.
- Deniz ürünleri ithalatının ne zaman gözden geçirileceği veya yeniden başlayacağına dair tarih verilmedi.






