Mağdur Aileleri ve İnsan Hakları Örgütleri Protesto Ederken Endonezya Suharto'yu Ulusal Kahraman İlan Etti

11 dakikalık okuma
Mağdur Aileleri ve İnsan Hakları Örgütleri Protesto Ederken Endonezya Suharto'yu Ulusal Kahraman İlan Etti

Protestolar sürerken Suharto'ya en yüksek onur unvanı verildi

Endonezya, 10 Kasım 2025'te eski cumhurbaşkanı Suharto'ya ulusal kahraman unvanı verdi. Böylece Yeni Düzen döneminin lideri, Ulusal Kahramanlar Günü'nde onurlandırılan on kişi arasına girdi. Eski bir general ve Suharto'nun eski damadı olan Cumhurbaşkanı Prabowo Subianto, Cakarta'daki devlet başkanlığı sarayında düzenlenen törene başkanlık etti. Ödülü Suharto adına çocukları kabul etti.

İçindekiler
  1. Protestolar sürerken Suharto'ya en yüksek onur unvanı verildi
  2. Hükümet ulusal kahramanları nasıl seçiyor?
  3. 1965'teki çalkantılardan Yeni Düzen'in çöküşüne
  4. Çözümsüz kalan ihlaller
  5. Yolsuzluk davaları ayrı bir yük olarak kaldı
  6. Destekçileri büyüme ve istikrarı neden hatırlıyor?
  7. Mağdur yakınları resmî kutlamaya karşı çıkıyor
  8. Prabowo'nun bağları geçmişe ilişkin kaygıları artırıyor
  9. Unvan, adalet ve ulusal hizmet hakkında ne söylüyor?
  10. Bölgesel benzerlikler taşıyan bir Soğuk Savaş mirası
  11. Öne Çıkanlar

Karar, sokak protestolarına, insan hakları örgütlerinden sert eleştirilere ve geçmişteki ihlallerin mağdurlarından ve yakınlarından gelen dilekçelere yol açtı. Suharto, Endonezya'yı 1967'den 1998'e kadar yönetti. Bu dönem hem ekonomik büyümeyle hem de askerî baskı, siyasi özgürlüklerin kısıtlanması ve yolsuzlukla anılıyor.

Destekçileri, bağımsızlık mücadelesindeki hizmetlerine, daha sonra devletin inşası için yaptığı çalışmalara ve onlarca yıl süren altyapı geliştirme faaliyetlerine dikkat çekiyor. Karşı çıkanlar ise 1965 sonrasındaki toplu katliamları, Doğu Timor'da ve diğer bölgelerdeki ihlalleri, zorla kaybetmeleri ve çözüme kavuşmamış adalet taleplerini vurguluyor. Ülkenin en yüksek onurunun bu sicili aklama ve gerçeği ortaya çıkarma çabalarını zayıflatma riski taşıdığını söylüyorlar.

Ödül verilenler arasında, Yeni Düzen'le farklı biçimlerde ters düşmüş olan eski cumhurbaşkanı Abdurrahman Wahid ve öldürülen işçi hakları aktivisti Marsinah da vardı. Bu isimlerin Suharto'yla birlikte onurlandırılması, döneme ilişkin birbirinden çok farklı deneyimleri aynı ulusal tören kapsamında buluşturuyor.

Tartışma bir madalyanın çok ötesine uzanıyor. Endonezya, okulları, yolları ve tarımsal üretimi genişletirken iktidarı orduda toplayan ve kamusal yaşamı kısıtlayan bir cumhurbaşkanlığının nasıl hatırlanacağına karar veriyor. Mağdur yakınları, ulusal hizmetin takdir edilmesinin yaşanan acıların da hesaba katılmasını gerektirdiğini savunuyor.

Reklam

Hükümet ulusal kahramanları nasıl seçiyor?

Endonezya'nın ulusal kahraman unvanı, cumhuriyete üstün katkılarda bulunduğu değerlendirilen kişilere veriliyor. Eyalet yönetimleri, genellikle kamuoyuna danıştıktan sonra aday öneriyor. Ardından Sosyal İşler Bakanlığı ile merkezi bir araştırma ve değerlendirme ekibi adayların geçmişini inceliyor.

Ekipte tarihçiler, akademisyenler, dinî liderler, gaziler ve toplum temsilcileri yer alıyor. Unvanlar ve onurlar kurulu, dosyaları değerlendiriyor; nihai kararı ise cumhurbaşkanı veriyor. Resmî ölçütler arasında devlete kanıtlanmış hizmet, ahlaki karakter ve topluma kalıcı katkı bulunuyor.

Hükümet yetkilileri, kamuoyu görüşlerinin alınması, akademik değerlendirme ve toplumun incelemesinin sürecin parçası olduğunu söylüyor. Unvanlar ve onurlar kurulu başkanı Fadli Zon, geçmiş kontrolleri ve incelemelerin ardından adayların ölçütleri karşıladığını belirtti. Ancak son söz cumhurbaşkanında olduğu için süreç siyasi bir kararla tamamlanıyor.

Suharto'nun adı yıllar içinde birkaç kez aday gösterilmişti. Siyasi müttefiklerinin girişimi yeniden gündeme taşıması ve kurulun onu finalistler arasına almasıyla tartışma 2025'te hız kazandı. Hükümet sözcüleri, eski liderlere saygı gösterilmesini savunurken her cumhurbaşkanlığının eksikleri olduğunu da kabul etti.

1965'teki çalkantılardan Yeni Düzen'in çöküşüne

Suharto, 1965'in sonlarında yaşanan ve bir darbe girişimi olduğu öne sürülen çalkantıların ardından öne çıktı ve Endonezya'nın ikinci cumhurbaşkanı oldu. Ordu, olaydan Endonezya Komünist Partisi'ni sorumlu tuttu. Ardından gelen tasfiye, 20. yüzyılın en ölümcül olaylarından biri hâline geldi.

Daha sonra hükümeti istikrar ve ekonomik büyümeyi askerî denetim, sivil toplum üzerindeki kısıtlamalar ve basın özgürlüğünün daraltılmasıyla bir arada yürüttü. Komünizm karşıtı katliamlar, daha sonraki güvenlik operasyonları ve hesap verilebilirliğin sağlanmaması, hayatta kalanların itirazlarının odağında yer alıyor.

Tartışmanın Suharto'nun erken dönem askerî kariyerinden çok daha geniş bir dönemi kapsamasının nedenlerini birkaç tarih açıklıyor:

  • 1945: Suharto'nun Yogyakarta'daki hizmetine ilişkin anlatımlarda, Hollanda yönetimine karşı mücadele sırasında Japon birliklerinin silahsızlandırılması ve yerel savunma çabaları aktarılıyor.
  • 1965-1966: Ordunun bir darbe girişiminden Komünist Parti'yi sorumlu tutmasının ardından, komünist olduğu öne sürülen kişiler ve destekçileri toplu katliamların hedefi oldu.
  • 1967: Suharto, 1998'e kadar sürecek cumhurbaşkanlığı görevine başladı.
  • 1975: Endonezya Doğu Timor'u işgal ederek uzun ve şiddetli bir işgal dönemini başlattı.
  • 1997-1998: Ekonomik kriz Endonezya'yı sarstı; demokrasi yanlısı aktivistler kaçırıldı ve kamuoyu muhalefeti büyüdü.
  • 1998: Suharto görevden ayrıldı. Reform dönemi başladı; ancak büyük şiddet olaylarına ilişkin davalar çözümsüz kaldı.
  • 2024: Siyasi müttefiklerinin talebi üzerine Suharto'nun adı temiz yönetişim kararnamesinden çıkarıldı.
  • 10 Kasım 2025: Prabowo, Suharto'ya ve ödül verilen dokuz kişiye daha ulusal kahraman unvanı verdi.
Reklam

Çözümsüz kalan ihlaller

Endonezya Ulusal İnsan Hakları Komisyonu, Yeni Düzen dönemiyle bağlantılı bir dizi ağır insan hakları ihlalini soruşturdu. Hak örgütleri ve mağdur ağları yargı sürecinin ilerletilmesini ve resmî tanınmayı talep etmeyi sürdürüyor. Hayatta kalanlar açısından bu onur, söz konusu talepler hâlâ yanıtsızken verildi.

1965-1966 tasfiyelerinde öldürülenlerin sayısına ilişkin tahminler 500 bin ile 1 milyon arasında değişiyor. Resmî ölü sayısını belirleyen bir ulusal soruşturma yürütülmedi. Hedef alınanlar arasında komünist olduğu öne sürülen kişiler ve onların destekçisi sayılanlar da vardı.

Tartışmada dile getirilen ihlallerin kaydı, onlarca yıla ve çeşitli bölgelere yayılıyor:

  • 1965-1966'daki toplu katliamlar.
  • 1982-1985 arasında Petrus adıyla bilinen gizemli infazlar.
  • 1984'teki Tanjung Priok trajedisi.
  • 1989'daki Talangsari olayı.
  • Rumoh Geudong ve Pos Sattis'tekiler de dâhil olmak üzere Açe'deki ihlaller.
  • 1997 ve 1998'de demokrasi yanlısı aktivistlerin zorla kaybedilmesi.
  • 1998 ve 1999'daki Trisakti ve Semanggi saldırıları.
  • Yaygın şiddetin yaşandığı Mayıs 1998 ayaklanmaları.
  • Çeşitli bölgelerde büyücülükle suçlanan kişilerin öldürülmesi.

Endonezya'nın 1975'te Doğu Timor'u işgal etmesi de Suharto'nun mirasına ağır bir gölge düşürüyor. Askerî operasyon, Suharto görevden ayrıldıktan sonra Doğu Timor'un bağımsızlık yönünde oy kullanmasına kadar süren uzun ve şiddetli bir işgale yol açtı.

Kayıplar ve Şiddet Mağdurları Komisyonu koordinatörü Dimas Bagus Arya, unvanın verilmesinin cezasızlığı normalleştireceğini söyledi. Cezasızlık, yanlışlardan sorumlu kişilerin cezalandırılmaktan kurtulması anlamına geliyor. Arya, Suharto'nun ihlallere karıştığı şüphesi nedeniyle ödüle karşı çıktı.

İnsan hakları ihlallerine ve devlet şiddetine karıştığından şüphelenilen Suharto, ulusal kahraman unvanını hak etmiyor.

Yolsuzluk davaları ayrı bir yük olarak kaldı

Suharto ve ailesinin, yönetimi sırasında on milyarlarca dolara ulaştığı tahmin edilen büyük bir servet biriktirdiğinden şüpheleniliyordu. Yolsuzluk, resmî ölçütleri arasında ahlaki karakter ve topluma kalıcı katkı da bulunan bir onura karşı çıkılmasının diğer nedenlerinden biri.

Suharto'nun 1998'den sonra yolsuzluk suçlamasıyla yargılanması girişimleri, mahkemeye çıkamayacak kadar hasta olduğuna karar verilmesi nedeniyle sonuçsuz kaldı. Bir mahkeme daha sonra vakıflarından birine, kötüye kullanılan milyonlarca doları geri ödemesini emretti. Ancak daha geniş kapsamlı yolsuzluk davasında mahkeme kararı çıkmadı.

Onun mirasına ilişkin tartışmada yolsuzluk iddiaları, siyasi denetim ve askerî şiddet sicilinin yanı sıra ele alınıyor. Destekçileri ulusal hizmete ve kalkınmaya odaklanıyor; karşı çıkanlar ise ödülün, cumhurbaşkanlığı döneminin tamamını ve bu döneme bağlı çözümsüz davaları hesaba katması gerektiğini savunuyor.

Reklam

Destekçileri büyüme ve istikrarı neden hatırlıyor?

Suharto hükümeti hiperenflasyonu düşürdü, temel eğitimi yaygınlaştırdı, pirinç üretimini artırdı, yabancı yatırımı çekti ve yollarla limanlar inşa etti. Hiperenflasyon, fiyatların hızla yükselerek parayla satın alınabilecekleri kısa sürede azaltmasıdır. Bunun kontrol altına alınması, Suharto'nun ekonomik sicilini savunanların öne çıkardığı başarılardan biriydi.

1970'lerde ve 1980'lerde yetişkinliğe adım atan çok sayıda Endonezyalı, düzeni, düşük fiyatları ve artan gelirleri hatırlıyor. Bu anılar, 1997-1998 krizinin yarattığı çalkantıların ardından nostaljiyi besledi. Yeni Düzen, kalkınmayı temel anlatısı olarak öne çıkardı ve Suharto, “kalkınmanın babası” anlamındaki Bapak Pembangunan onursal unvanını kabul etti.

Destekçileri, bağımsızlık mücadelesi sırasında genç bir subay olarak yaptığı askerî hizmetlere de dikkat çekiyor. Erken dönem kariyerine ilişkin anlatımlarda, Japon birliklerinin silahsızlandırılması ve yerel savunma çabalarının örgütlenmesi de dâhil olmak üzere, 1945'te Yogyakarta'da yapılanlar vurgulanıyor. Bu katkıların ödülün bağımsızlık ve devletin inşasına verdiği önemle örtüştüğünü savunuyorlar.

Suharto'nun en büyük kızı Siti Hardiyanti Rukmana, aile adına madalyayı aldıktan sonra kamuoyuna babasının katkılarını hatırlama çağrısı yaptı.

Lütfen babamın gençliğinden yaşlılığına kadar yaptıklarını, bu ülke ve Endonezya halkı için verdiği tüm mücadeleyi hatırlayın.

Destekçileri, Yeni Düzen döneminde ciddi bedeller ödendiğini ve çarpıklıklar yaşandığını kabul ediyor; ancak unvanın her politikayı onaylamak değil, ulusa hizmeti takdir etmek anlamına geldiğini savunuyor. Devlet Sekreteri Prasetyo Hadi, eksikleri kabul ederken geçmiş liderleri onurlandırma uygulamasını savundu.

Hiçbir lider kusursuz değildir. Öncüllerimizi onurlandırmak ve başarılarını da kabul etmek yerindedir.

Mağdur yakınları resmî kutlamaya karşı çıkıyor

Mağdur yakınları ve demokrasi yanlısı aktivistler, cumhurbaşkanlığı sarayı yakınlarında mitingler düzenledi ve onura karşı dilekçeler dolaşıma soktu. Yüzlerce akademisyen, aktivist ve kamuya mal olmuş kişinin imzaladığı açık mektupta Prabowo'ya adaylığı reddetmesi ve mağdurlar için adalete öncelik vermesi çağrısı yapıldı. Binlerce kişi de ödüle karşı çevrim içi dilekçelere destek verdi.

Yakınları 1965 sonrasında hapse ve ayrımcılığa maruz kalan Uchikowati Fauzia, kararın nesiller boyunca taşınan acıyı görmezden geldiğini söyledi. Ödülü, zulüm gören ailelere hakaret olarak nitelendirdi.

Mağdur ailelerine hakarettir.

Oğlunu 1998 protestolarında kaybeden Sumarsih, Suharto'yu onurlandırmanın Endonezyalıları bir araya getirebileceği fikrine karşı çıktı. Ulusal birliğin geçmişin dürüstçe anlatılmasıyla sağlanabileceğini söyledi.

Ulusal birlik yalanlar üzerine değil, dürüstlük üzerine kurulmalı.

Reklam

Uluslararası Af Örgütü Endonezya, Suharto'ya ulusal kahraman unvanı verilmesinin tarihi yeniden yazma ve 1998'de görevden ayrılmasının ardından başlayan reform dönemini zayıflatma riski taşıdığı uyarısında bulundu. Örgüt, kararı otoriter dönemin çarpıtılması olarak nitelendirdi.

Bu adım, otoriter bir rejimin günahlarını aklar ve tarihi çarpıtır.

Hak savunucuları, sözünü ettikleri ihlaller bütünüyle ele alınmadığı için ödülün ahlaki bir sınırın aşılması anlamına geldiğini düşünüyor. Talepleri, anma ile hesap verebilirliği bir arada ele alıyor: Mağdurlar, ekonomik başarıların kamuoyunda tartışılmasının yanı sıra yaşananların resmen tanınmasını ve yargı sürecinin işletilmesini istiyor.

Prabowo'nun bağları geçmişe ilişkin kaygıları artırıyor

Prabowo'nun Yeni Düzen'le kişisel ve siyasi bağları, ödüde yönelik eleştirileri sertleştirdi. Kabinesinde bu dönemle bağlantılı birkaç isim bulunuyor. Ayrıca Suharto yönetimini ayakta tutan ve hâlâ önemli görevlerde bulunan Golkar'la işbirliğini güçlendirdi.

Sivil toplum örgütleri, resmî mesajlarda, ders kitabı taslaklarında ve Yeni Düzen'i ihlalleri küçümseyerek bir istikrar dönemi olarak yücelten konuşmalarda tarihî revizyon örüntüsü görüyor. Siyasi müttefiklerinin talebi üzerine Suharto'nun adının 2024'te temiz yönetişim kararnamesinden çıkarılması, onun sicilinin yeniden şekillendirildiği yönündeki kuşkuları artırdı.

Prabowo'nun kendisi de asker olduğu dönemde, 1997 ve 1998'de öğrenci aktivistlerin kaçırılmasına karışmakla suçlandı. Kaçırılanlardan bazıları bir daha geri dönmedi. Prabowo suçlamaları reddetti ve mahkemede yargılanmadı.

Bu olay, geçmişle bugün arasında süreklilik gören aktivistler arasında güvensizlik kaynağı olmayı sürdürüyor. Bu bağlamda Prabowo'nun eski kayınpederini onurlandırma kararı, tarihî bir şahsiyet üzerine yürütülen olağan tartışmanın ötesinde siyasi bir ağırlık taşıyor.

Unvan, adalet ve ulusal hizmet hakkında ne söylüyor?

Suharto'nun erken dönem hizmetlerinin, ardından gelen cumhurbaşkanlığı dönemiyle nasıl tartılacağı konusunda destekçileri ve eleştirmenleri uzlaşamıyor. Savunucuları, ölçütlerin bağımsızlığa ve devletin inşasına katkılara verdiği resmî önemi vurguluyor. Karşı çıkanlar ise ulusal bir kahramanın, onurlandırılan sicilinin tamamında adalet ve insanlık değerlerine bağlı kalması gerektiğini savunuyor.

Eleştirmenler, siyasi partileri kısıtlayan, basına sansür uygulayan ve ikili işlev doktriniyle orduyu hükümetin merkezine yerleştiren yasa ve uygulamalara dikkat çekiyor. Bu doktrin, orduya ulusal savunmanın yanı sıra siyasi ve kamusal işlerde de rol veriyordu.

Reklam

Ulusal İnsan Hakları Komisyonu'nun soruşturduğu ancak çözüme kavuşmayan davalar, ödüle karşı çıkanlar açısından belirleyici. Onlara göre büyük ihlaller hesap sorulmadan kalırken erken dönem askerî hizmeti ve sonraki ekonomik başarılar ahlaki soruyu yanıtlayamaz.

Hükümet, adayların onaylanmadan önce akademik incelemeden ve toplum değerlendirmesinden geçtiğini söylüyor. Tartışma, hizmet, ahlaki karakter ve kamu yararı gibi aynı ölçütlerin, bir liderin sicilinde hem yaygın biçimde kabul gören başarılar hem de ağır zararlar bulunduğunda nasıl anlaşmazlık odağına dönüşebileceğini gösteriyor.

Bölgesel benzerlikler taşıyan bir Soğuk Savaş mirası

Suharto'nun cumhurbaşkanlığı Soğuk Savaş döneminde geçti. Cakarta'nın güçlü komünizm karşıtı tutumu, Endonezya'yı Batılı başkentler için önemli bir ortak hâline getirdi ve bu ortaklık onların ülke içindeki çalkantılara ve 1975'te Doğu Timor'a müdahaleye verdikleri tepkileri şekillendirdi.

Tarihçiler, Washington'ın Doğu Timor operasyonunu sessizce desteklediğini söylüyor. Endonezya kuvvetleri, Suharto görevden ayrıldıktan sonra Doğu Timor bağımsızlık için oy kullanana kadar sert bir işgali sürdürdü. Bu tarih, Suharto'nun mirasına ilişkin tartışmayı Endonezya'nın iç siyasi ve ekonomik sicilinin ötesine taşıyor.

Filipinler'de de sıkıyönetim dönemindeki ihlalleri arka plana iten, büyüme ve düzeni öne çıkaran seçici anlatıların yardımıyla Marcos markası yeniden canlandırıldı. Endonezya'nın Yeni Düzen'e ilişkin tartışmasında da benzer dinamikler görülüyor. Dönemi doğrudan hatırlamayan gençler, onun basitleştirilmiş anlatılarıyla karşılaşabilir.

Ders kitabı taslakları, resmî konuşmalar ve kamuya açık törenlerle verilen onurlar bu anlatıların şekillenmesine yardımcı oluyor. Dolayısıyla Suharto tartışması, çocukların ve genç yetişkinlerin kalkınma, siyasi özgürlük ve devlet şiddeti arasındaki ilişki hakkında ne öğrendiğine dair bir mücadele niteliği de taşıyor.

Ödülü destekleyenler bile Yeni Düzen'in ağır bedelleri olduğunu kabul ediyor. Endonezya'nın çözüme kavuşturamadığı mesele, erken dönem hizmetlerini anarken ardından gelen zararları da kabul etmenin yolunu bulmak. 10 Kasım'daki ödül, bu gerilimi kamuoyunun gündemine taşıdı ve mağdur yakınlarından, öğrencilerden, gazilerden ve eski yetkililerden tepki aldı.

Reklam

Öne Çıkanlar

  • Cumhurbaşkanı Prabowo Subianto, 10 Kasım 2025'te Cakarta'da Suharto'ya ulusal kahraman unvanı verdi.
  • Eski cumhurbaşkanı Abdurrahman Wahid ve öldürülen işçi hakları aktivisti Marsinah'ın da aralarında bulunduğu on kişi bu onura layık görüldü.
  • Suharto, 1967'den 1998'e kadar ülkeyi yönetti. Destekçileri bağımsızlık mücadelesindeki hizmetlerine, ekonomik büyümeye, eğitime, tarıma ve altyapıya dikkat çekiyor.
  • Karşı çıkanlar toplu katliamları, Doğu Timor'da ve diğer bölgelerdeki baskıyı, zorla kaybetmeleri, siyasi kısıtlamaları ve yolsuzluk iddialarını vurguluyor.
  • 1965-1966 katliamlarında ölenlerin sayısına ilişkin tahminler 500 bin ile 1 milyon arasında; resmî ölü sayısını belirleyen resmî bir ulusal soruşturma yürütülmedi.
  • Suharto'ya ilişkin kapsamlı yolsuzluk davasında mahkeme kararı çıkmadı; ancak vakıflarından birine kötüye kullanılan milyonlarca doları geri ödemesi emredildi.
  • Mağdur yakınları, hak örgütleri ve dilekçeleri imzalayanlar ödüle karşı çıktı; gerçeğin ortaya çıkarılmasını ve hesap sorulmasını talep etti.
  • Seçim süreci eyaletlerden gelen önerileri, uzman incelemesini ve unvanlar ile onurlar kurulunun değerlendirmesini içeriyor; nihai kararı cumhurbaşkanı veriyor.
  • Prabowo'nun Yeni Düzen'le bağlantıları, kendi insan hakları tartışmaları ve resmî tarih anlatılarındaki değişiklikler tartışmayı alevlendirdi.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir