Dengeli görünen manşet, dalgalı bir ekonomiye işaret ediyor
Statistics Indonesia'ya göre Endonezya ekonomisi Temmuz-Eylül 2025 döneminde bir yıl öncesine kıyasla yüzde 5,04 büyüdü. Buna karşın otomobil satışları yüzde 17,4 geriledi ve işletmeler talebin zayıf olduğunu bildirdi. Yurt içi çimento satışları yılın ilk dokuz ayında yüzde 2,4 düşerken, vergi gelirleri aynı dönemde yüzde 4,4 azaldı. Bu veriler, ulusal büyümenin hanelerin ve işverenlerin karşı karşıya olduğu koşulları ne ölçüde yansıttığına ilişkin tartışmayı alevlendirdi.
İçindekiler
- Dengeli görünen manşet, dalgalı bir ekonomiye işaret ediyor
- Büyüme verileri ne gösteriyor?
- Yıl nasıl geçti?
- Yetkililer istatistik sürecini savunuyor
- Ekonomistler büyümenin gücünü neden sorguluyor?
- GSYH ile günlük harcamalar neden farklılaşabilir?
- İstihdam ve ücret baskısı
- Tüketiciler seçici harcarken politika desteği sağlıyor
- Gümrük vergisi takvimi ihracata katkı sağlıyor
- Piyasalar, Danantara ve yüzde 8 hedefi
- Öne Çıkanlar
Üçüncü çeyrek sonucu, ikinci çeyrekte kaydedilen yüzde 5,12'lik büyümenin biraz altında kaldı. Yetkililer, turizm, eğitim, iş hizmetleri ve istikrarlı ihracatın ekonomik faaliyeti desteklediğini belirtti. Haziranda açıklanan 24,44 trilyon rupilik teşvik paketi harcamalara ve seyahate katkı sağlarken, şirketler yeni ABD gümrük vergileri yürürlüğe girmeden önce sevkiyatlarını hızlandırdı.
Endonezya son yıllarda sık sık yüzde 5 civarında büyüme kaydetti. İkinci çeyrek sonucu, reel gelirler ve yatırımlar zayıf görünürken, tatil etkilerinin ilk çeyreği desteklemesi beklenirken birçok tahmincinin beklentilerini şaşırttı. Üçüncü çeyrek verisi anket tahminlerine yakın geldi, ancak GSYH ile iş faaliyetlerini gösteren çeşitli göstergeler arasındaki fark inceleme konusu olmaya devam etti.
GSYH ya da gayrisafi yurt içi hasıla, belirli bir dönemde üretilen mal ve hizmetlerin değerini ölçer. GSYH büyüme oranı yatırım kararlarını, ücret görüşmelerini ve faiz politikalarını şekillendirmeye yardımcı olur. Rakamın olduğundan yüksek gösterilmesi ya da yanlış yorumlanması, politikaların hedefini şaşırmasına yol açabilir ve yabancı yatırımcıların güvenini zayıflatabilir. Tartışmanın merkezinde hem verilerin doğruluğu hem de büyümeyi ekonominin hangi kesimlerinin sürüklediği yer alıyor.
Büyüme verileri ne gösteriyor?
Statistics Indonesia, mevsimsel etkilerden arındırılmamış verilere göre üçüncü çeyrek GSYH'sinin önceki çeyreğe kıyasla yüzde 1,43 arttığını bildirdi. Bu, ilk çeyrekteki durgunluğun ardından Nisan-Haziran döneminde görülen yüzde 4,04'lük çeyreklik toparlanmayı izledi. Bir yıl öncesiyle karşılaştırıldığında büyüme ilk çeyrekte yüzde 4,87, ikinci çeyrekte yüzde 5,12, üçüncü çeyrekte ise yüzde 5,04 oldu. Ekonomi yılın ilk üç çeyreğinde yaklaşık yüzde 5 büyüdü.
Endonezya'nın en büyük sektörü olan imalat sanayisi, üçüncü çeyrekte bir yıl öncesine kıyasla yüzde 5,54 büyüdü; bu oran önceki çeyrekte yüzde 5,68'di. ABD'de yüzde 19'luk gümrük vergisi yürürlüğe girmeden önce malları sevk etme çabalarının da katkısıyla, ihracat Temmuz-Eylül aylarının her birinde arttı. Hazirandaki mali paket, yaz boyunca hareketliliği ve harcamaları destekleyen nakit yardımlar ve ulaşım sübvansiyonları sağladı.
İkinci çeyreğin dökümü, ekonominin farklı kesimlerinin büyümeye nasıl katkı sunduğunu gösteriyor. GSYH'nin yaklaşık yüzde 54'ünü oluşturan hane halkı tüketimi, büyümeye yaklaşık 2,64 puan katkı sağladı. Binalar, makine ve teçhizata yapılan yatırımları ölçen gayrisafi sabit sermaye oluşumu, GSYH'nin yaklaşık yüzde 28'ini oluşturdu. Bu kalem bir yıl öncesine göre yaklaşık yüzde 7 büyüyerek yaklaşık 2,06 puan katkı sağladı.
Kamu tüketiminin katkısı daha sınırlı, 0,22 puan oldu. Turizm toparlanırken ve işletmeler ham madde ile sermaye malları ithal ederken, ihracat ve ithalat çift haneli oranlarda büyüdü. Büyümeye en büyük tekil katkıyı imalat sanayisi yaptı; onu ticaret, bilgi ve iletişim ile inşaat izledi. Java, ulusal üretimin yarısından fazlasını oluşturmaya devam etti.
Yıl nasıl geçti?
Endonezya'daki büyüme tartışması birkaç ay içinde gelişti; iş gücü piyasasındaki baskılar, finansal dalgalanmalar ve politika desteği farklı zamanlarda öne çıktı. Çeyreklik GSYH verileri bu gelişmeleri tek bir ulusal ölçümde bir araya getirdi.
- Şubat 2025: Açık işsizlik oranı yüzde 4,67 oldu.
- Mart: Jakarta Bileşik Endeksi'ndeki sert düşüş işlemlerin durdurulmasına yol açtı.
- Nisan: İşsizlik ödeneği başvuruları, bir yıl önceki 4.816 ve 2022'deki 844'e kıyasla 13.200'e ulaştı.
- Haziran: Hükümet, nakit yardımı ve ulaşım sübvansiyonlarını içeren 24,44 trilyon rupilik teşvik paketi açıkladı.
- Nisan-Haziran: GSYH bir yıl öncesine göre yüzde 5,12, önceki çeyreğe göre yüzde 4,04 büyüdü.
- Temmuz-Eylül: İhracatçıların ağustostaki gümrük vergisi değişikliklerinden önce sevkiyatları hızlandırmasıyla GSYH bir yıl öncesine göre yüzde 5,04 büyüdü.
- Ocak-Eylül: Yurt içi çimento satışları bir yıl öncesine göre yüzde 2,4, vergi gelirleri ise yüzde 4,4 düştü.
7 Kasım itibarıyla temel mesele, ihracat, hizmetler ve yatırımlarda görülen desteğin araç alımları, işsizlik ödeneği başvuruları ve işletme talebinden gelen zayıf sinyalleri açıklamaya yetip yetmediğiydi.
Yetkililer istatistik sürecini savunuyor
Büyüme tartışmalarında maliye bakanı olarak anılan Sri Mulyani Indrawati, Statistics Indonesia'nın (BPS) güvenilirliğini savundu. Kurumun çalışmalarında şeffaf yöntemler ve uluslararası standartlar izlediğini belirten Indrawati, verilerin nasıl oluşturulduğuna ilişkin açıklamalara dikkat çekti.
BPS'nin güvenilirliğini koruduğuna inanıyorum. Kurum, yöntemlerini, veri kaynaklarını ve ürettiği rakamları ayrıntılı biçimde açıkladı.
Statistics Indonesia'nın başındaki Amalia Widyasanti, kurumun hesaplamalar için gerekli destekleyici bilgilere sahip olduğunu ve bu bilgileri kontrol ettiğini söyledi.
Gerekli tüm destekleyici veriler elimizde. Her şey doğrulandı ve sağlam.
Cumhurbaşkanlığı İletişim Ofisi'nden Hasan Nasbi, hükümetin ekonomik koşulları iyi ve kötü dönemlerde tutarlı biçimde açıkladığını söyledi. Sonuçlar değerlendirilirken hane halkı tüketiminin yanı sıra yatırımların da dikkate alınması çağrısında bulundu.
Büyüme artarsa bu açıklanıyor. Düşerse o da açıklanıyor. Bu, burç tahmini yapmak gibi değil.
Resmî açıklama, büyümenin birden fazla kaynağı bulunan bir ekonomiye dayanıyor. Turizm, eğitim, iş hizmetleri, ihracat ve yatırımlar, bazı sektörlerde satışlar düşerken bile ulusal üretimi destekleyebilir. Eleştirmenler ise bu artışların büyüklüğünün işverenlerden, kredi kuruluşlarından ve tüketicilerden gelen verilerle örtüşüp örtüşmediğine odaklanıyor.
Ekonomistler büyümenin gücünü neden sorguluyor?
Ekonomistler ve iş dünyası grupları, zayıflayan ekonominin işaretleri olarak araç satışlarındaki düşüşe, çimento talebindeki gerilemeye ve artan ödenek başvurularına dikkat çekiyor. Birkaç analist; tüketimdeki durgunluk, temkinli yatırım planları ve rupideki değer kaybına işaret ederek üçüncü çeyrek büyümesinin yüzde 5'in altında kalmasını beklemişti.
Hükümetin verimlilik girişimleri seyahat ve altyapı harcamalarını azaltırken işletmeler daha düşük yatırım kredisi artışı ve politika belirsizliğiyle de karşı karşıya kaldı. İşverenler, büyümeye ilişkin güçlü manşetlerin, kâr marjları daralırken karşılamakta zorlanacakları ücret taleplerini teşvik edebileceği uyarısında bulundu. Vergi gelirlerindeki düşüş, kârlar ve gelirler üzerindeki baskıya ilişkin endişeleri artırdı.
Diponegoro Üniversitesi'nden Esther Astuti, büyüme tablosunun olduğundan güçlü gösterilmesinin uzun vadeli sermaye çekmek için gerekli güvenilirliğe zarar verebileceği uyarısında bulundu. Rakamları eleştiren analist Bhima Yudhistira ise ekonomik anlatının siyasi hedefler doğrultusunda şekillendirildiğini savundu.
Anlatı, ekonomik gerçekleri yansıtmaktan çok siyasi bir vaadi yerine getirmeye yönelik gibi görünüyor,
Yatırımları takip eden kıdemli ekonomist Tauhid Ahmad, Endonezce kısaltması PMTB olan gayrisafi sabit sermaye oluşumundaki ikinci çeyrek sıçramasını sorguladı. Bu artışı, banka kredileri ve işletmelerden gelen daha zayıf sinyallerle karşılaştırdı.
PMTB; makine, teçhizat ve binalar gibi sermaye harcamalarını kapsıyor. Kamu ve özel sektörde yatırım kredilerinin artışı şu anda yavaşlıyor. Bu da açıklanan rakamların fiilî yatırım koşullarıyla örtüşmeyebileceğine işaret ediyor.
Şehirlerdeki esnaf, müşterilerin alışveriş yapmadan ürünlere baktığını, lokantaların müşterilerinin ise daha ucuz menülere yöneldiğini anlattı. Bazı hizmet sektörleri seyahat ve kamu desteğinden yararlanmayı sürdürse de bu anlatılar, pahalı ürünlerin alımında da görülen temkinli tutumu yansıtıyordu.
GSYH ile günlük harcamalar neden farklılaşabilir?
GSYH, ekonominin tamamındaki üretimi bir araya getirdiğinden, yönü bir hanenin ya da belirli bir işletmenin yaşadıklarından farklı olabilir. İhracat üretime katkı sağlar. İthalattaki değişimler net dış ticaret hesabını etkiler ve böylece yurt içi talebin zayıf olduğu bir dönemde dış ticaret büyümeyi destekleyebilir.
Bankalar yatırım kredilerini daha yavaş kullandırırken bile inşaat, ölçülen yatırımları artırabilir. Daha önce onaylanan projeler kredi koşulları sıkılaşsa da sürebilir; özel işletmeler daha temkinli davranırken kamu projeleri ilerleyebilir. Gayrisafi sabit sermaye oluşumu hem kamu hem özel sektör inşaatını, ayrıca makine ve teçhizatı kapsadığı için tek bir kredi göstergesinden daha geniş bir alanı ölçer.
Okul tatilleri ulaşım kullanımını, restoran ziyaretlerini ve eğitim hizmetlerine talebi artırabilir. İşletmelerin bir politika değişikliğinden önce sevkiyatları hızlandırması da faaliyeti tek bir çeyrekte yoğunlaştırabilir. Bu tür zamanlama etkileri, başka ülkelerle ticaret yapan ekonomilerde yaygındır ve çeyreklik GSYH verisiyle günlük ekonomik hissiyat arasındaki bağı zayıflatabilir.
Fiyatlar da hesaplamayı etkiler. GSYH deflatörü, sektörler genelindeki fiyat değişimlerini hesaba katarak üretimi düzeltmek için kullanılır. Emtia fiyatları istikrara kavuştuğunda ya da düştüğünde, bazı üretim kalemlerinin reel değeri daha güçlü görünebilir; oysa cari fiyatlarla ölçülen satışlar zayıf kalabilir. İşletmelerin satıştan önce elinde tuttuğu mallar olan stoklardaki değişimler de çeyreklik büyümeyi etkileyebilir.
Endonezya'daki kayıt dışı ekonominin büyüklüğü ölçüm zorluklarını artırıyor. Çalışma saatleri ve kazançlar hızla değişebilir, anketler de her hareketi kusursuz biçimde yakalayamaz. Ulusal hesaplar, bilgiler geliştikçe genellikle revize edilir. Araç satışları, çimento teslimatları ve ödenek başvuruları; özellikle yönleri bir ya da iki çeyrekten uzun süre GSYH'den farklılaştığında, önemli karşılaştırma göstergeleri sunar.
İstihdam ve ücret baskısı
Endonezya'nın açık işsizlik oranı Şubat 2025'te yüzde 4,67'ye geriledi. İstihdam tanımına göre, referans haftasında en az bir saat çalışmış olan kişi istihdam edilmiş sayılıyor. Kayıt dışı çalışmanın yaygın olduğu bir ekonomide kısa çalışma saatleri ve yarı zamanlı ek işler, manşet işsizlik oranına rağmen yaygın güvencesizlik ve eksik istihdam görülebileceği anlamına geliyor. Eksik istihdam, insanların istedikleri kadar çalışamadığı durumu ifade ediyor.
İşsizlik ödeneği başvuruları keskin biçimde arttı. Nisan ayında kaydedilen 13.200 başvuru, bir yıl önceki 4.816'nın iki katından fazlaydı ve 2022'deki 844'ün çok üzerindeydi. Ocak-Nisan döneminde ödenek başvurusunda bulunan çalışanların bildirilen oranı yaklaşık yüzde 25'e yükseldi; önceki yılların aynı döneminde bu oran yaklaşık yüzde 12'ydi. İşletmeler, bu artışın yaşadıkları sıkıntıyı daha iyi yansıttığını söyledi.
2026 asgari ücret görüşmeleri de bir başka endişe kaynağıydı. Yıllık düzenlemeler enflasyon ve ekonomik büyümeye dayandığından, GSYH verisinin ücret tartışmalarında doğrudan etkisi bulunuyor. Şirketler zayıf siparişler, yüksek girdi maliyetleri ve rupideki değer kaybıyla karşı karşıyayken, güçlü büyüme algısının sendikaların taleplerini sertleştirmesinden endişe ediyordu.
Eyaletlerdeki koşullar farklılık gösteriyor. Nikel projelerinin genişlemesiyle Kuzey Maluku'da ücretler önceki on yılda hızla yükselirken, Doğu Nusa Tenggara'da artışlar daha yavaş oldu. Dolayısıyla ulusal büyüme rakamı, birbirinden çok farklı yerel koşulların üzerinde yer alıyor. İşverenler, ücret baskısı ile talepteki belirsizliğin birleşmesinin şirketleri işe alımları ve yatırımları ertelemeye yöneltebileceği uyarısında bulundu.
Tüketiciler seçici harcarken politika desteği sağlıyor
Perakende satışlar, sübvansiyonlar ve okul tatillerinin desteğiyle temmuzda yüzde 4,7, ağustosta yüzde 3,5 arttı. Restoran, otel ve ulaşım hizmetleri turizm ve seyahatten yararlandı. Ekonominin bazı kesimlerinin başka yerlerdeki talep zayıflarken de büyümeyi sürdürmesi bu kazanımlarla açıklanabilir.
Araç satışları farklı bir tablo ortaya koydu: Üçüncü çeyrekte bir yıl öncesine kıyasla yüzde 17,4 geriledi. Hane halkı duyarlılığı anketleri de temkinli bir görünüm ve reel ücretlerde, yani fiyat değişimleri hesaba katıldıktan sonraki ücretlerde, kırılgan bir büyüme gösterdi. Tüketiciler günlük ihtiyaçlara ya da sübvanse edilen seyahatlere harcama yapmayı sürdürürken pahalı alımları erteleyebilir.
İmalat sanayisi büyümeyi sürdürdü, ancak büyüme ikinci çeyrekteki yüzde 5,68'den üçüncü çeyrekte yüzde 5,54'e yavaşladı. Çimento satışlarındaki düşüşle birlikte bu hafif yavaşlama, tatil dönemi sonrasında yurt içi talebin ne kadar dayanıklı olduğuna ilişkin tartışmayı canlı tuttu.
Oxford Economics'ten Adam Ahmad Samdin, nakit yardımlara, ulaşım sübvansiyonlarına ve devlet destekli projelere işaret ederek hükümet desteğinin çeyrek dönem açısından belirleyici olduğunu söyledi.
Üçüncü çeyreğin temel dinamiği, politika desteğinin yönlendirdiği yatırım ve tüketim oldu,
Haziran paketi, yaz boyunca hareketlilik ve harcamalardaki gücü açıklamaya yardımcı oldu. Sıradaki sınav, hane halklarının ve işletmelerin sübvansiyonlar ile tatillerin sağladığı desteğin ötesinde bu faaliyeti sürdürüp sürdüremeyeceğiydi.
Gümrük vergisi takvimi ihracata katkı sağlıyor
Şirketler ağustostaki gümrük vergisi değişiklikleri öncesinde ABD'ye mal sevkiyatlarını hızlandırdı ve böylece üçüncü çeyrekte ihracata destek verdi. İthalat temmuz ve ağustosta düşerken eylülde toparlandı. Bu seyir, işletmelerin sevkiyat takvimlerini ve stoklarını ayarlamasıyla uyumluydu.
DBS Bank'te piyasa ekonomisti olan Radhika Rao, hızlandırılan ihracat ve sınırlı ithalat artışının oluşturduğu tabloyu şöyle değerlendirdi:
Önden yüklemeli sevkiyatlar mal ihracatını desteklemeye devam ederken, ithalat artışı sınırlı kaldı,
Rao, gümrük vergilerindeki şokun etkisi oturdukça ve dış talep zayıfladıkça ticaret kaynaklı desteğin azalabileceği uyarısında bulundu. Malların erken sevk edilmesi faaliyeti öne çekiyor ve ilerleyen dönemde sevk edilecek miktarı azaltabiliyor. Bu nedenle net ihracat, yurt içi talebin bazı kesimlerinde soğuma yaşanırken büyümeyi destekledi; ancak bu desteğin ne kadar süreceği belirsizliğini korudu.
Endonezya, bazı komşu ekonomilere kıyasla küresel tedarik zincirlerine daha az bağımlı. Ancak emtia fiyatlarındaki döngüler ve Çin'in ham madde talebi önemini koruyor. Bu etkenlerdeki değişimler, ABD gümrük vergisi öncesindeki sevkiyat telaşının ardından ihracatı etkileyebilir.
Piyasalar, Danantara ve yüzde 8 hedefi
Finansal piyasalardaki dalgalanma, büyüme tartışmasına bir başka boyut ekledi. Mart ayında Jakarta Bileşik Endeksi, işlemlerin durdurulmasına yol açacak kadar sert düştü. Yabancı yatırımcılar yıl boyunca yüksek net satış gerçekleştirdi; düzenleyiciler piyasayı istikrara kavuşturmaya yardımcı olmak için hisse geri alım kurallarını geçici olarak esnetti.
Analistler, bazı kamu inşaat şirketlerinin yüksek borçlarını, zayıf vergi gelirlerini ve geri ödenmesinde gecikme yaşanan kredileri ifade eden tahsili gecikmiş kredilerdeki artışı baskı kaynakları olarak gösterdi. Rupideki değer kaybı, borçlarını dolar cinsinden ödemesi gereken işletmelerin maliyetlerini de artırdı. Yatırımcılar, bu yurt içi kaygıların yanı sıra küresel riskleri de değerlendiriyordu.
Yeni bir devlet varlık fonu olan Danantara, güven ve yönetişime ilişkin daha geniş tartışmanın parçası haline geldi. Fon, devlete ait varlıkları bir araya getirmek ve altyapı, enerji ile ham maddelerin daha yüksek değerli ürünlere dönüştürüldüğü alt sanayi kollarına yatırım çekmek amacıyla kuruldu.
Destekçileri, profesyonel yönetimin getirileri artırabileceğini ve devlet bütçesi üzerindeki baskıyı azaltabileceğini savundu. Eleştirmenler ise şeffaflık ve yönetişime ilişkin kaygılarını dile getirerek fonun, başarısız şirketleri reform yapmadan kurtarmak için kullanılabileceği uyarısında bulundu. Fonun güvenceleri, yönetim kurulunun bağımsızlığı ve denetim düzenlemeleri projeye duyulan güven açısından merkezi önem taşıyordu.
Cumhurbaşkanı Prabowo Subianto, görev süresi boyunca ekonomik büyümeyi yüzde 8'e çıkarma hedefi belirledi. İddialı hedefleri bakanlıkları harekete geçirecek bir yol olarak sunan Subianto, yurt içinden ve dışından gelen kuşkuları destek toplamak için kullandı. Bir dinleyici grubuna, hedefe ulaşması halinde yabancıların kendisine akşam yemeği ısmarlayacaklarını söylediklerini anlattı.
Bu siyasi hedef, her GSYH açıklamasının neden yakından izlendiğini anlamaya yardımcı oldu. Acil politika soruları arasında hızlandırılmış sevkiyatların ardından ihracatın yavaşlayıp yavaşlamayacağı, araç ve çimento satışlarının toparlanıp toparlanmayacağı ve kamu projelerinin ötesinde yatırımların güçlü kalıp kalmayacağı yer aldı. Yatırım kredileri, yapı ruhsatları ve sermaye malı ithalatı izlenebilecek diğer göstergelerdi.
İş gücü piyasasını izlerken işsizlik oranının yanı sıra ödenek başvuruları ve eksik istihdam da hesaba katılmalıydı. 2026 için eyaletlerde yapılacak ücret görüşmeleri, ücret hesaplama formüllerindeki olası değişiklikler, vergi gelirleri ve Danantara ile kamu işletmelerindeki reformlara ilişkin sinyaller de takip edilmesi gereken konular arasındaydı. Bank Indonesia, 2024 sonlarından bu yana yapılan faiz indirimlerinin ardından para birimindeki istikrarı korurken büyümeyi destekleme göreviyle karşı karşıyaydı.
Öne Çıkanlar
- Endonezya'nın GSYH'si 2025'in üçüncü çeyreğinde yüzde 5,04 büyüdü; bu oran ikinci çeyrekte yüzde 5,12, ilk çeyrekte yüzde 4,87 oldu.
- Üçüncü çeyrekte araç satışları yüzde 17,4 düştü; ilk dokuz ayda çimento satışları yüzde 2,4, vergi gelirleri yüzde 4,4 geriledi.
- Nisan ayında işsizlik ödeneği başvuruları 13.200'e ulaşırken, şubat ayındaki işsizlik oranı yüzde 4,67 oldu.
- Statistics Indonesia, doğrulanmış destekleyici verilerini savundu; eleştirmenler yatırım büyümesinin kredi ve iş koşullarıyla ne ölçüde örtüştüğünü sorguladı.
- 24,44 trilyon rupilik teşvik paketi ve ABD'nin yüzde 19'luk gümrük vergisi öncesinde hızlandırılan sevkiyatlar ekonomik faaliyeti destekledi.
- Perakende ve turizm güçlü seyrederken pahalı alımlar ve hane halkı duyarlılığı zayıf kaldı.
- 2026 ücret görüşmeleri, para birimi üzerindeki baskı, ihracat talebi ve Danantara'daki yönetişim, ekonomi politikası ve yatırımcı güveni açısından önemli konular oldu.






