Shenzhen’de Tayvan’ın yeri üzerine anlaşmazlık
Tayvan’ın Pekin’i katılımına yeni koşullar getirmekle suçlamasının ardından ABD, Çin’e Tayvan’ın Shenzhen’de düzenlenecek 2026 Asya-Pasifik Ekonomik İşbirliği (APEC) zirvesine tam ve eşit katılımını güvence altına alması çağrısında bulunuyor. Anlaşmazlık yalnızca zirveyle sınırlı değil: Tayvan, Çin genelinde bir yıl boyunca yapılacak toplantılara erişim ve güvenlik konusunda güvence arıyor.
İçindekiler
- Shenzhen’de Tayvan’ın yeri üzerine anlaşmazlık
- Washington, Çin’in ev sahipliğine ilişkin anlaşmaya atıfta bulunuyor
- Pekin siyasi bir ön koşul öne sürüyor
- Taipei, önceki taahhütlerin zayıflatıldığını söylüyor
- APEC üyelerine neden “ekonomi” deniyor?
- Tek Çin’in iki farklı anlamı
- Önceki APEC toplantıları farklı sonuçları gösteriyor
- Eşit katılım nasıl olur?
- Askerî ve diplomatik baskı altındaki ev sahipliği yılı
- Anlaşmazlığın çözümünde diğer üyelerin de rolü var
- Öne Çıkanlar
6 Kasım 2025 itibarıyla üç yönetim, birbiriyle yarışan tutumlarını ortaya koyuyordu. Washington, APEC kuralları ve yerleşik uygulamaları uyarınca 21 üye ekonominin tamamının katılabilmesi gerektiğini söylüyor. Pekin, Tayvan’ın katılımının tek Çin ilkesine uygun olması gerektiğini belirtiyor. Taipei ise Çin’in eşit katılım ve katılımcıların güvenliğine ilişkin daha önceki yazılı taahhütlerinden geri adım attığını savunuyor.
APEC, hem Çin’in hem de Tayvan’ın katıldığı az sayıdaki uluslararası kuruluştan biri. Tayvan, siyasi statüsü konusundaki anlaşmazlığa rağmen ekonomik işbirliğine olanak tanıyan bir düzenleme kapsamında Çin Taipei adıyla yer alıyor. Ev sahibi Çin olduğunda adlar, temsilciler ve erişimle ilgili meseleler özellikle hassas hale geliyor.
Çin, 2026’daki program ve lojistik üzerinde kayda değer bir etkiye sahip olacak; ancak forumun kararları üyelerinin uzlaşmasına tabi olmaya devam edecek. Tayvan açısından pratikte söz konusu olanlar arasında toplantılara kimlerin katılabileceği, delegelerin akreditasyon belgelerini nasıl alacağı, diğer temsilcilerle görüşüp görüşemeyeceği ve güvenliklerinin nasıl sağlanacağı bulunuyor.
Anlaşmazlık, Tayvan Boğazı’nda gerilimin arttığı, ABD ile Çin arasında ticaret, teknoloji kısıtlamaları ve yaptırımlara ilişkin sürtüşmelerin sürdüğü bir dönemde yaşanıyor. Bu baskılar, ekonomik bir forumun nasıl yürütüleceğini, üyelerinin siyasi anlaşmazlıklara rağmen pratik işbirliğini koruyup koruyamayacağının sınandığı bir mesele haline getiriyor.
Washington, Çin’in ev sahipliğine ilişkin anlaşmaya atıfta bulunuyor
ABD, APEC üyelerinin Çin’in ev sahipliği teklifini uzlaşıyla onaylamayı kabul ettiği sırada 2026’ya ilişkin beklentilerin açık olduğunu söylüyor. Uzlaşı, bir kararın çoğunluk oyuyla dayatılması yerine üyelerin ortak bir anlaşmaya varması anlamına geliyor. Washington, ev sahipliğinden doğan sorumlulukların Tayvan da dahil tüm üye ekonomileri kapsadığını savunuyor.
ABD Dışişleri Bakanlığı sözcüsü, katılıma ilişkin ABD’nin tutumunu şöyle ifade etti:
ABD, APEC kuralları ve yerleşik uygulamalarla uyumlu biçimde, Tayvan dahil tüm APEC üye ekonomilerinin tam ve eşit katılımı konusunda ısrarcıdır.
ABD’li yetkililer ayrıca tüm delegasyonlar için güçlü güvenlik düzenlemeleri yapılması çağrısında bulundu. Bu talep, Taipei’nin toplantı alanlarına güvenli biçimde ulaşma ve ana programla eş zamanlı düzenlenen etkinliklere katılma konusundaki kaygılarıyla doğrudan bağlantılı.
Washington’ın mesajı, teknik toplantılardan bakanlar düzeyindeki buluşmalara ve liderler toplantısının yapılacağı haftaya kadar APEC takviminin tamamını kapsıyor. ABD’nin tutumu, Çin’in ev sahipliği yılı boyunca Tayvan temsilcilerine yönelik vize, akreditasyon, güvenlik ve erişim uygulamalarının yakından inceleneceğine işaret ediyor.
ABD ayrıca APEC’in teknik işbirliğine odaklanmasını korumak ve siyasi aksaklıkları sınırlamak için ortaklarıyla eşgüdüm sağlamayı planlıyor. Temel talebi, foruma hâlihazırda yön veren kuralların katılan tüm ekonomilere uygulanması.
Pekin siyasi bir ön koşul öne sürüyor
Çin Dışişleri Bakanlığı, Pekin’in Çin’in tek olduğu ve Tayvan’ın da onun parçası sayıldığı yönündeki tutumu olan tek Çin ilkesine göre hareket edilmesi gerektiğini söylüyor. Bu ilkeye göre Çin’in tek meşru hükümeti Çin Halk Cumhuriyeti.
Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Mao Ning, Pekin’in tutumunu ve Tayvan’ın katılımını düzenlemesi gerektiğini söylediği kuralları şöyle açıkladı:
Tayvan’ın APEC faaliyetlerine katılımı tek Çin ilkesine uymalı, ilgili APEC mutabakat muhtıralarındaki hükümlere ve yerleşik uygulamalara bağlı kalmalıdır. Çin Taipei’nin katılımının siyasi ön koşulu budur.
Çin, ev sahipliği yılı boyunca kısıtlamaları gerekçelendirmek için APEC mutabakat muhtıralarına ve yerleşik uygulamalara atıfta bulunuyor. Mutabakat muhtırası, katılımcıların nasıl birlikte çalışmayı öngördüğünü ortaya koyan yazılı bir düzenlemedir. APEC’in, Çin Taipei’nin katılımını çerçeveleyen uzun süredir yürürlükte olan bir mutabakat muhtırası bulunuyor.
Bu düzenlemeler, kullanılacak unvanlar ve tabelalar gibi konuların yanı sıra Tayvan’ın göndereceği temsilcilerin düzeyini de etkiliyor. Tayvan, liderler toplantısına cumhurbaşkanını göndermek yerine genellikle bakan düzeyinde temsilciler ya da tanınmış sivil isimler görevlendiriyor.
Pekin, bu teamülleri katılımın siyasi koşullarının bir parçası olarak sunuyor. Taipei ise APEC’e ayrı bir üye ekonomi olarak katıldığını ve Çin’in uluslararası alanda kendisini temsil etme yetkisi bulunmadığını savunuyor.
Taipei, önceki taahhütlerin zayıflatıldığını söylüyor
Tayvan, önceki APEC döngüsünde Çin’in eşit katılımı destekleyen ve katılımcıların güvenliğini taahhüt eden yazılı güvenceler verdiğini söylüyor. Taipei şimdi Pekin’i Shenzhen’de 2026’da yapılacak toplantılara çok sayıda koşul getirmekle ve önceki taahhütlerini ihlal etmekle suçluyor.
Tayvan Dışişleri Bakanı Lin Chia-lung, şikâyetlerini dile getirerek Tayvan’ın katılımını korumak için ortaklarıyla çalışacağını söyledi:
Çin şimdi gelecek yıl Shenzhen’de düzenlenecek APEC zirvesine katılımımıza çok sayıda koşul getirdi. Bu, önceki taahhüdün ihlalidir. Haklarımızı savunacak ve bu adımlara karşı koymak için benzer düşünen ülkelerle eşgüdüm sağlayacağız.
Taipei’nin kaygıları, temsilcilerinin toplantı alanlarına ve bağlantılı etkinliklere güvenli erişim sağlaması gereken Çin genelindeki buluşmaları da kapsıyor. Tayvan, güvenli ve onurlu katılımı her APEC üye ekonomisi için asgari bir gereklilik olarak nitelendiriyor.
Anlaşmazlığa ilişkin açıklamalarda yeni koşulların neler olduğu ve ayrıntılı güvenlik düzenlemeleri belirtilmedi. Yaklaşan üst düzey yetkililer toplantıları ya da bakanlar düzeyindeki buluşmalar için herhangi bir tarih verilmedi. Katılım, delegasyonlar yola çıkmadan önce uygulanabilir düzenlemeler yapılmasına bağlı olduğundan bu ayrıntılar önem taşıyor.
Tayvan, APEC’in pratik işbirliği geleneğinin çalışma gruplarına, bakanlar toplantılarına ve liderler haftasına erişimini güvence altına alması gerektiğini savunuyor. Kaygılarını paylaşan ekonomilerle eşgüdüm sağlama planı, ev sahipliği yılı boyunca bu hakları savunmayı amaçlıyor.
APEC üyelerine neden “ekonomi” deniyor?
APEC, ticareti, yatırımı ve pratik işbirliğini geliştirmek amacıyla 1989’da kuruldu. 21 üye ekonomisi bulunan örgüt, çalışmaları ekonomi ve ticaret konularına odaklandığı için ülke ya da devlet yerine ekonomi sözcüğünü kullanıyor. Bu ifade, üyelerin siyasi tanınma konusundaki anlaşmazlıkları önce çözmek zorunda kalmadan işbirliği yapmasına yardımcı oluyor.
Singapur’daki APEC Sekretaryası, forumun yapısını APEC’in resmî tanıtım sayfasında açıklıyor. APEC’in bağlayıcı antlaşma yükümlülükleri bulunmuyor ve kararları uzlaşıyla alınıyor. Bu nedenle üyeler, hükümetlerin yerine getirmesi gereken bağlayıcı yükümlülükler öngören bir antlaşma sistemi yerine ortak anlaşma üzerinden çalışıyor.
Kapasite geliştirme, APEC’in çalışmalarının önemli bir bölümünü oluşturuyor. Basitçe ifade etmek gerekirse bu, üyelerin ekonomik işbirliğini hayata geçirmek için gereken becerilerini, kurumlarını ve pratik araçlarını geliştirmelerine yardımcı olmak anlamına geliyor. Komiteler ve çalışma grupları yıl boyunca projeler geliştiriyor; böylece forumun erişimi yıllık liderler toplantısının çok ötesine uzanıyor.
Tayvan, 1991’de Çin Taipei adıyla APEC’e katıldı. Bu ad, egemenlik anlaşmazlıklarını bir kenara bırakıp siyasi meseleler yerine ekonomiye odaklanan bir ortamda katılımı mümkün kılmak amacıyla belirlendi.
APEC uygulamaları ve ilgili mutabakat muhtıraları uyarınca Tayvan, cumhurbaşkanını göndermek yerine eski bakanlar ya da özel sektörden tanınmış isimler dahil üst düzey temsilciler görevlendiriyor. Bu temsilciler, devlet ve hükümet başkanlarının katılımı konusunda bir çatışmadan kaçınırken Tayvan’ın ekonomik çıkarlarını savunabiliyor ve gündeme katkıda bulunabiliyor.
Tek Çin’in iki farklı anlamı
Washington’ın tek Çin politikası ile Pekin’in tek Çin ilkesi, APEC düzenlemelerinin nasıl işlemesi gerektiğine ilişkin anlaşmazlığın merkezinde yer alıyor. Adları benzer olsa da farklı tutumları ifade ediyorlar.
ABD politikası, Çin’in tutumunu onaylamadan kabul ediyor. Bu politika, Tayvan İlişkileri Yasası’na ve hükümetlerin tutumlarını kayda geçirdiği resmî açıklamalar olan önceki ortak bildirilere dayanıyor. Pekin’in ilkesi ise Tayvan’ın Çin’in parçası olduğunu ve Çin’in tek meşru hükümetinin Çin Halk Cumhuriyeti olduğunu savunuyor.
Bu tutumlar, bir delege kartındaki ifade ya da bir temsilci için kullanılan unvan gibi görünüşte küçük meselelerde çatışabiliyor. Uluslararası toplantılarda bu tercihler, her katılımcıya nasıl davranıldığını gösterdiği için protokol siyasi açıdan hassas hale geliyor.
Tayvan’ı destekleyenler Birleşmiş Milletler’in 2758 sayılı kararına da atıfta bulunuyor. Onlara göre karar, Çin’in Birleşmiş Milletler’deki temsilini ele aldı ancak Tayvan’ın statüsünü belirlemedi. Bu nedenle Tayvan’ın Çin Taipei gibi adlarla pratik işbirliğine odaklanan kuruluşlara katılmasının önünde engel bulunmadığını savunuyorlar.
APEC’in mevcut üyelik düzenlemesi, daha geniş siyasi anlaşmazlık sürerken Tayvan’a forumda yer veriyor. Mevcut anlaşmazlık, Pekin’in ev sahipliği düzenlemelerini kontrol ettiği sırada bu yerin nasıl işleyeceği üzerine.
Önceki APEC toplantıları farklı sonuçları gösteriyor
Tayvan’ın APEC’teki deneyimi, Tayvan Boğazı’nın iki yakasındaki ilişkilere ve ev sahibi ekonomiye bağlı olarak değişti. Önceki toplantılar, temsil meselesi nedeniyle sürecin çıkmaza girebildiğini de ekonomik bir forumun sağlayabileceği temas fırsatlarını da gösteriyor.
Önemli tarihler, Shenzhen anlaşmazlığının geçmişteki yerini ortaya koyuyor:
- 1989: APEC, ticareti, yatırımı ve pratik işbirliğini desteklemek üzere kuruldu.
- 1991: Tayvan, Çin Taipei adıyla örgüte katıldı.
- 2001: Tayvan, delegasyonuna kimin başkanlık edebileceği konusunda yaşanan anlaşmazlığın ardından Çin’deki APEC zirvesini boykot etti.
- 2005: Busan’daki toplantıda Tayvanlı bir temsilci, dönemin Çin lideri Hu Jintao ile kamuoyu önünde tokalaştı.
- 2014: Çin, Tayvan Boğazı’nın iki yakasındaki ilişkilerin daha iyi olduğu bir dönemde Pekin’de ev sahipliği yaptı; Tayvan’ın katılımına ilişkin sürtüşme daha azdı.
- 2026: Çin’in Shenzhen’de zirveye ev sahipliği yapması planlanıyor; Tayvan’ın erişimi ve delegasyonunun güvenliği şimdiden anlaşmazlık konusu.
2005’teki tokalaşma, gerilimin kısa süreliğine hafiflediğine işaret eden, kamuoyu önünde sergilenen nadir bir jestti. Tayvan 2014’te de yerleşik uygulamaya uygun olarak cumhurbaşkanı yerine bir temsilci gönderdi; ancak siyasi ortamın daha ılımlı olması lojistiği kolaylaştırdı.
2001 ile 2014 arasındaki karşılaştırma, resmî üyelik düzenlemesinin tek başına tüm pratik sorunları çözemeyeceğini gösteriyor. Aynı forum, ilişkilerin daha iyi olduğu dönemlerde Tayvan’ın katılımını sağladı; temsilci seçiminin çatışma konusu olduğu dönemde ise boykotla karşılaştı.
Eşit katılım nasıl olur?
Tayvan’ın eşit katılım talebi, APEC’in mevcut kuralları ve adlandırma teamülleri kapsamında erişimle ilgili. Uygulamada bu talep; çalışma gruplarını, bakanlar toplantılarını, liderler haftasındaki etkinlikleri ve katılımın mümkün olup olmadığını belirleyen idari kararları kapsıyor.
Akreditasyon, oturma düzeni, söz alma fırsatları ve medyada yer bulma da bu muamelenin parçası. Akreditasyon, delegeleri tanımlayan ve toplantılara girişlerini sağlayan resmî kartları ya da onayları ifade ediyor. Bir delegasyonun forum çalışmalarına katılabilmesi için bu düzenlemelerin tutarlı biçimde uygulanması gerekiyor.
Tayvan normal koşullarda üst düzey bir temsilci görevlendirir, ilgili toplantılara bakan düzeyinde katılır ve diğer ekonomilerle ticaret, tedarik zincirleri ve dijital konularda görüşmeler yapmaya çalışır. İki katılımcı arasındaki görüşmeler anlamına gelen ikili temaslar, daha geniş APEC programına paralel olarak gerçekleştirilebilir.
Tayvan temsilcileri, son APEC toplantılarını ABD ve Japonya’dan muhataplarıyla yarı iletkenler, dijital ticaret ve küçük işletmelerin aksaklıklara karşı dayanıklılığı üzerine görüşmeler yapmak için kullandı. Bu alanlar, Taipei’nin foruma neden büyük önem verdiğini açıklamaya yardımcı oluyor.
Tayvan, yarı iletkenler alanında önemli bir ekonomik ağırlığa sahip ve dijital sağlık ile küçük işletmelerin geliştirilmesi gibi alanlara teknik bilgi sağlıyor. APEC, bu uzmanlığı paylaşabileceği ve gayriresmî ilişkilerini geliştirebileceği bir ortam sunuyor.
ABD ve diğer bazı ekonomiler, Tayvan delegasyonunun güvenli ve düzenli biçimde erişim sağlamasının ev sahibinin temel sorumluluğu olduğunu savunuyor. Onlara göre bu pratik düzenlemeler, Tayvan’a ilişkin siyasi anlaşmazlıklardan ayrı ele alınmalı.
Askerî ve diplomatik baskı altındaki ev sahipliği yılı
Çin, Tayvan çevresindeki askerî faaliyetlerini artırdı ve adanın mevcut yönetimiyle iletişimi kesti. Gergin ilişkiler, Tayvanlı temsilcilerin Çin genelindeki toplantılara seyahatini düzenlemeyi zorlaştırıyor.
Her APEC ev sahipliği yılı boyunca ev sahibi ekonominin farklı yerlerinde onlarca toplantı düzenleniyor. Bu nedenle güvenlik ve protokol konularının, liderler gelmeden çok önce ele alınması gerekiyor. Delegasyonların yalnızca son zirveyi kapsayan bir anlaşmaya değil, bir dizi toplantı için açıklığa ihtiyacı var.
ABD ile Çin arasındaki daha geniş ilişkiler de baskıyı artırıyor. Ticaret önlemleri, teknoloji kısıtlamaları ve yaptırımlar bu ilişkinin kalıcı unsurlarına dönüştü. Bu durum, APEC dışındaki anlaşmazlıkların forum içindeki görüşmeleri etkilemesi ihtimalini doğuruyor.
Politika analistleri, Tayvan’ın çıkarlarını sınırlı tavizler karşılığında pazarlık konusu yapan anlaşmalara karşı uyarıda bulundu. Washington ve Pekin’in liderler haftasında kendi önceliklerini öne çıkarmasını, ancak ekonomik gündemi gölgede bırakacak bir krizden kaçınmaya çalışmasını bekliyorlar.
Acil sorun pratik: Toplantıları Çin düzenlemek zorunda; Tayvan ve diğer üyeler ise katılımı ve güvenliği koruyacak düzenlemeler arıyor. Siyasi gerilim, idari tercihleri daha da önemli hale getiriyor.
Anlaşmazlığın çözümünde diğer üyelerin de rolü var
Tayvan, eşit katılımı ve güvenliği savunmak için kaygılarını paylaşan ekonomilerle eşgüdüm sağlayacağını söylüyor. Japonya, yakın dönemdeki APEC döngülerinde Tayvan’ın temsilcileriyle düzenli temaslarını sürdürürken ABD, yerleşik uygulamaları kamuoyu önünde savundu.
APEC üyelerinin hiçbiri Tayvan’la resmî diplomatik ilişki kurmuş değil; ancak birçoğu güçlü gayriresmî ilişkiler sürdürüyor ve Tayvan’ın teknik katkılarına değer veriyor. Bu bağlar, hükümetlerin Tayvan’ı resmen tanımadığı durumlarda bile görüşme kanalları sunuyor.
Çin’in ev sahibi olması, programın tasarımı ve lojistik üzerinde kayda değer bir nüfuz sağlıyor. APEC’in uzlaşıya dayalı yapısı da anlaşmazlıkların toplantıları tehlikeye attığı durumlarda diğer üyelere uygulanabilir düzenlemeler için kapalı kapılar ardında baskı yapma olanağı veriyor.
Bir sonraki pratik sınav, 2026’daki üst düzey yetkililer toplantılarının ve bakanlar düzeyindeki buluşmaların takvimi şekillenirken yaşanacak. Katılımın sorunsuz ilerleyebilmesi için delegasyonların, Tayvan temsilcilerine yönelik vize, akreditasyon ve güvenlik prosedürleri hakkında önceden net bilgi alması gerekecek.
Washington, Pekin ve Taipei, APEC kurallarına ya da yerleşik uygulamalara atıfta bulunuyor; ancak bunlara farklı siyasi beklentiler yüklüyor. Erişim ve güvenlik düzenlemelerinin çözüme kavuşturulması, Çin’in ev sahipliği yılı boyunca forumun ekonomik çalışmalarını sürdürüp sürdüremeyeceğini belirleyecek.
Öne Çıkanlar
- ABD, Shenzhen zirvesi de dahil olmak üzere Çin’in 2026 APEC ev sahipliği yılı boyunca Tayvan’ın tam ve eşit katılımını istiyor.
- Çin, Çin Taipei’nin katılımının tek Çin ilkesine, APEC mutabakat muhtıralarına ve yerleşik uygulamalara uygun olması gerektiğini söylüyor.
- Tayvan, Pekin’in eşit katılım ve katılımcıların güvenliğine ilişkin önceki yazılı güvencelerin ardından yeni koşullar getirdiğini savunuyor.
- APEC’in 21 üye ekonomisi var; kararlarını uzlaşıyla alıyor ve bağlayıcı antlaşma yükümlülükleri bulunmuyor.
- Tayvan 1991’de örgüte katıldı ve liderler toplantısına genellikle cumhurbaşkanı yerine üst düzey bir temsilci gönderiyor.
- Tayvan, 2001’de Çin’deki zirveyi boykot etti; Pekin’in 2014’te ev sahipliği yaptığı dönemde katılımla ilgili sürtüşme daha azdı.
- Toplantılara erişim, akreditasyon, söz alma fırsatları ve delegasyon güvenliği mevcut anlaşmazlığın merkezinde yer alıyor.
- Bir sonraki sınav, 2026 toplantı takvimi ve katılım düzenlemelerinin Tayvan temsilcilerine uygulanabilir erişim sağlayıp sağlamayacağı olacak.






