Kükürt kirliliği azalırken Çin’in temizlenen havası gizli ısınmayı ortaya çıkarıyor

12 dakikalık okuma
shanghai, waitan, china, city, nightview, modern, architecture, shanghai, shanghai, shanghai, sha...

Kirlilikteki keskin düşüş iklimde bir ayarlamayı beraberinde getiriyor

Doğu Asya’daki sülfat emisyonlarının hızla düşüşünü inceleyen uluslararası bir analize göre, Çin’in hava kirliliğiyle mücadelesi tahminen 0,07 C’lik küresel ısınmanın ortaya çıkmasına katkıda bulundu. Temiz hava çalışmaları, büyük sağlık yararları sağlarken bir zamanlar güneş ışığını Dünya’dan uzağa yansıtan parçacıkların bir bölümünü de atmosferden kaldırdı.

İçindekiler
  1. Kirlilikteki keskin düşüş iklimde bir ayarlamayı beraberinde getiriyor
  2. Çin 2013’ten sonra havasını nasıl değiştirdi?
  3. Küçük parçacıklar neden tüm gezegeni soğutabilir?
  4. Modelleme çalışmaları ne buluyor?
  5. Ayarlama döneminde daha hızlı ısınma
  6. Pasifik’teki aşırı denizel ısınmayla bağlantı
  7. Daha temiz gemi yakıtı okyanus bulutlarını değiştiriyor
  8. Sağlık kazanımları tartışmanın merkezinde
  9. Karbondioksit azaltımı, metan kontrolü ve sıcaktan korunma
  10. Ek ısınma hızlanması ne kadar sürebilir?
  11. Özetle

Doğal değişkenlik hesaba katıldığında bilim insanları, küresel ısınma hızının 1970’lerden bu yana on yılda yaklaşık 0,18 C’den 2010’dan bu yana on yılda yaklaşık 0,24 C’ye yükseldiğini tahmin ediyor. Bu rakamlar, ısınma hızında kabaca üçte birlik bir artışa işaret ediyor. Birkaç modelleme çalışması, Çin’in öncülük ettiği Doğu Asya’daki sülfat kirliliğinin azalmasını bu artışın başlıca etkenlerinden biri olarak gösteriyor.

Çin, yaklaşık on yıl içinde kükürt dioksit emisyonlarını tahminen yüzde 70 ila 75 oranında azalttı. Santraller, fabrikalar ve araçlar daha temiz hale gelirken kentleri boğan is ve sülfat sisi azaldı. Daha az solunum ve kalp-damar hastalığı, daha uzun yaşam beklentisi ve daha az erken ölüm, elde edilen yararlar arasında.

Havada asılı duran küçük parçacıklar olan aerosoller geçici bir soğutma etkisi de yaratıyordu. Bazıları güneş ışığını doğrudan yansıtırken bazıları bulutların daha parlak olmasına yardımcı oluyor. Bu parçacıkların ortadan kalkması, birikmiş sera gazlarının yol açtığı ısınmanın yüzey sıcaklıklarında daha fazla hissedilmesine neden oluyor.

Çalışmalar bu değişimin farklı yönlerini, farklı yöntemlerle inceliyor. Bazı bulgular bilimsel değerlendirmeden geçti; hızlanmaya ilişkin bir başka değerlendirme ise henüz hakem incelemesini bekliyor. Çalışmaların ortak açıklaması, bilinen bir fiziksel sürece dayanıyor: Aerosollerin soğutma etkisi, yalnızca parçacıklar atmosferde kaldığı sürece devam ediyor.

Bu nedenle Çin’de gökyüzünün temizlenmesi, iklim sisteminde zaten bulunan sera gazlarıyla ilişkili ısının daha fazlasını görünür hale getirdi. Sağlık kazanımları ise önemini koruyor. Politika açısından temel zorluk, kirliliğin sağladığı tesadüfi soğutma etkisi azalırken ısınmayı sınırlayacak hızda karbondioksit ve metan emisyonlarını düşürmek.

Reklam

Çin 2013’ten sonra havasını nasıl değiştirdi?

2013’te yaşanan ve Pekin ile diğer kentlerde kamuoyunun harekete geçilmesi yönündeki baskısını artıran sis krizi sonrasında Çin’in hava kirliliğiyle mücadelesi ivme kazandı. Yetkililer kömürle çalışan enerji santrallerini, sanayi üretimini, araçları, yakıt kalitesini ve daha küçük kirlilik kaynaklarını kapsayan geniş bir program başlattı.

Kömür santrallerine, egzoz gazları atmosfere karışmadan önce kükürt bileşiklerini temizleyen baca gazı kükürt giderme sistemleri kuruldu. Sanayi tesisleri daha temiz üretim süreçlerine geçti. Kentler araç emisyonu kurallarını ve yakıt standartlarını sıkılaştırırken küçük ve kirli kazanların hurdaya çıkarılmasını ya da modernize edilmesini hedefleyen kampanyalar yürütüldü.

Bazı santraller kükürt oranı daha düşük kömüre veya doğal gaza geçti. Daha güçlü izleme ve denetim uygulamaları da bu değişiklikleri destekledi. Böylece kirlilik kontrolleri, insanların soluduğu havayı iyileştirmeye yönelik daha geniş kapsamlı çabanın bir parçası haline geldi.

Kükürt dioksit emisyonları, 2010’ların başında 20 milyon tonu aşarken son yıllarda birkaç milyon tona indi. Uydu gözlemleri ve yer istasyonlarından alınan ölçümler, kent sisinin başlıca bileşenlerinden biri olan sülfatlardaki düşüşü gösteriyor.

Önceki araştırmalar, Çin’de havanın temizlenmesinin her yıl yüz binlerce erken ölümü önlediğini ortaya koyuyor. En fazla yarar sağlayanlar arasında yaşlılar ile kalp ve akciğer hastalığı olanlar bulunuyor. Hastaneye yatışların azalması ve günlük yaşam koşullarındaki iyileşmeler, bu kazanımları yüz milyonlarca kişiye yayıyor.

Pekin, Şanghay ve birçok eyalet başkentinde gökyüzünün renginde ve ufkun berraklığında gözle görülür değişiklikler yaşandı. Çin’in hava kalitesinde kaydettiği iyileşme uluslararası alanda da takdir gördü. Bu değişimin ölçeği ve hızı, araştırmacıların ülke sınırlarını aşan etkileri incelemesinin nedenini açıklıyor.

Küçük parçacıklar neden tüm gezegeni soğutabilir?

Aerosoller, deniz tuzu ve toz gibi doğal parçacıkların yanı sıra insan faaliyetleri sonucu oluşan parçacıkları da kapsıyor. Sülfatlar, kömür ve petrol gibi yakıtların yakılmasıyla açığa çıkan kükürt dioksitten oluşuyor. Sıcaklık üzerindeki etkileri esas olarak güneş ışığı ve bulutlar üzerinden ortaya çıkıyor.

Sülfat parçacıkları güneş ışığını saçarak uzaya geri yansıtıyor. Böylece yeryüzüne ulaşan güneş enerjisi azalıyor. Aerosoller ayrıca bulut damlacıklarının oluştuğu çekirdekler işlevi görüyor; bu da daha çok sayıda ve daha küçük damlacık içeren bulutların oluşmasını sağlıyor. Bu bulutlar daha parlak olabilir ve daha uzun süre kalabilir; daha fazla güneş ışığını yansıtarak altlarındaki yüzeyi soğutabilir.

Reklam

Aerosollerin soğutma etkisinin sürmesi için atmosfere parçacık salımının devam etmesi gerekiyor. Bu parçacıklar genellikle birkaç gün ila bir hafta içinde atmosferden ayrılıyor. Emisyonlar azalınca gölgeleme etkileri hızla zayıflayabiliyor. Karbondioksit ise çok farklı davranıyor; atmosferde yüzyıllarca kalabiliyor. Metanın atmosferde kalma süresi yaklaşık on yıl.

Hükümetlerarası İklim Değişikliği Paneli, aerosollerin insan faaliyetlerinin yol açtığı ısınmanın önemli bir bölümünü maskelediğini değerlendirdi. Ülkeler sağlık gerekçeleriyle hava kirliliğini azaltırken bu soğutucu maske inceliyor ve sera gazlarının neden olduğu ısınmanın daha büyük bölümü sıcaklık ölçümlerine yansıyor.

Çin’in deneyimi, bu farklı zaman ölçeklerini bir arada gösteriyor. Emisyon kontrolleri yürürlüğe girdikten sonra sülfat kirliliği hızla azalabilirken çok daha uzun dönemlerde birikmiş sera gazları sıcaklıkları etkilemeyi sürdürüyor. Dolayısıyla hava temizlenirken halk sağlığı iyileşiyor, ancak ısınmada da bir ayarlama yaşanıyor.

Modelleme çalışmaları ne buluyor?

Araştırmacılar, Doğu Asya’daki aerosol azaltımlarının son dönemdeki sıcaklıklar üzerindeki etkisini diğer etkenlerden ayırmak için gelişmiş iklim modellerinden yararlandı. Sekiz Dünya sistemi modelini bir araya getiren bir analiz, Doğu Asya’daki sülfat emisyonlarının yaklaşık yüzde 75 azalmasının küresel ortalama sıcaklığı muhtemelen yaklaşık 0,07 C artırdığını ortaya koyuyor.

Modellerde ısınma, en çok Doğu Asya’da ve rüzgâr yönünde ilerleyerek Kuzey Pasifik’ten Arktik’e uzanan bölgelerde görülüyor. Çin’den Pasifik üzerinden esen hava, kirlilikteki değişimin etkisini geniş bir alana taşıyarak bölgesel bir emisyon azaltımının iklim üzerindeki etkisini büyütüyor.

Bir başka analiz, ısınmadaki son hızlanmanın büyük bölümünü Çin’deki aerosol azaltımlarına bağlıyor ve bu etkinin on yılda yaklaşık 0,05 C olduğunu tahmin ediyor. Bu değerlendirme henüz hakem incelemesini bekliyor. Birden fazla model kullanan çalışma ise bilimsel değerlendirmeden geçti.

İki tahmin farklı büyüklükleri ifade ediyor. 0,07 C’lik değer ek bir ısınma miktarını, on yılda 0,05 C’lik değer ise ısınma hızındaki değişimi gösteriyor. Sonuçlarda emisyon azaltımlarının ölçeği ve yapıldığı yer ile bulutların verdiği tepki etkili.

Analizlerden birine öncülük eden CICERO Uluslararası İklim Araştırmaları Merkezi kıdemli bilim insanı Bjorn Samset, etkinin gezegen ölçeğinde ölçülebilecek kadar büyük olduğunu söyledi.

Rakamları incelemeye başladığımızda, etkinin kesinlikle makroskobik olduğunu, küçük olmadığını gördük.

Reklam

Ayarlama döneminde daha hızlı ısınma

Reading Üniversitesi’nde atmosfer bilimci olan ve birden fazla model kullanan çalışmaya katkıda bulunan Laura Wilcox, hızlanmayı iklim duyarlılığında kalıcı bir sıçramadan ziyade havanın temizlenmesine yönelik ayarlamanın bir parçası olarak tanımladı.

Maskelemenin ortadan kalktığı dönemde ısınmanın hızlandığını göreceğiz.

İklim duyarlılığı, Dünya sıcaklığının bir ısınma etkisine ne ölçüde tepki verdiğini ifade ediyor. Araştırmacılar bu durumda, aerosol yoğunlukları azalırken mevcut bir soğutucu etkinin ortadan kalkışını tarif ediyor. Uzun vadeli eğilimi ise sera gazları belirlemeyi sürdürüyor.

Birkaç araştırma ekibi, Doğu Asya’daki aerosol seviyeleri istikrara kavuştuğunda ısınma hızının uzun vadeli eğilime daha çok yaklaşmasını bekliyor. Ayarlamanın zamanı ve boyutu, bulutların daha sıcak bir dünyadaki tepkilerinin yanı sıra diğer sektör ve bölgelerdeki emisyon değişikliklerine de bağlı.

Çin’in kampanyasıyla denizlerdeki değişimlerin kesiştiği bu gelişmeler birkaç on yıla yayılıyor:

  • 1970’lerden bu yana, doğal değişkenlik hesaba katıldığında tahmini ısınma hızı on yılda yaklaşık 0,18 C oldu.
  • Yaklaşık 2010’dan bu yana bu tahmini hız on yılda yaklaşık 0,24 C’ye yükseldi.
  • 2013’te ağır bir sis krizi, Çin’in kapsamlı temiz hava kampanyasını başlatmasına yardımcı oldu. Blob olarak bilinen Kuzeydoğu Pasifik’teki denizel sıcak hava olayı da aynı yıl başladı.
  • 2020’de Uluslararası Denizcilik Örgütü’nün gemi yakıtındaki kükürt oranına getirdiği sınırlamalar, aerosol kirliliğinin bir başka kaynağını azalttı.
  • 5 Kasım 2025 itibarıyla modelleme çalışmaları Doğu Asya’daki aerosol azaltımlarını ek ısınmayla ilişkilendirirken, son dönemdeki hızlanmanın büyük bölümünü Çin’deki aerosol kesintilerine bağlayan bir değerlendirme hakem incelemesini bekliyordu.

Pasifik’teki aşırı denizel ısınmayla bağlantı

Kuzeydoğu Pasifik’te 2013’te devasa bir denizel sıcak hava olayı başladı. Blob olarak bilinen olayda geniş bir alanda deniz yüzeyi sıcaklığı 4 C’ye varan artışlar gösterdi. Balık stokları zarar gördü, deniz kuşları aç kaldı, zararlı alg patlamaları yaşandı ve deniz memelilerinin davranışları değişti.

Uzun vadeli küresel ısınma ve El Nino gibi doğal döngüler de bu olaya katkıda bulundu. Olayın şiddetini ve kalıcılığını inceleyen araştırmacılar, Doğu Asya’daki aerosol kirliliğinin keskin biçimde azalmasının da olası bir rolü olduğunu belirledi.

Reklam

Çin Okyanus Üniversitesi’ndeki araştırmacıların öncülük ettiği bir analiz, Pasifik’teki ısınmanın bir bölümünü Çin’in hava temizliği çabalarına bağlıyor. Aerosollerin soğutma etkisinin azalmasıyla Çin’in rüzgâr yönündeki atmosfer ısındı ve basınç düzenleri değişti.

Öne sürülen süreçte, atmosferdeki alçak basınç sistemi Aleut Alçağı güçlenirken Kuzeydoğu Pasifik’in bazı kesimlerinde rüzgâr hızları azaldı. Bunun sonucunda okyanus havaya daha az ısı kaybetti ve yüzeyde aşırı ısınmaya elverişli koşullar oluştu.

Son yıllara ait uydu verileri, Kuzey Pasifik üzerinde aerosol azaltımlarıyla ilişkilendirilen örüntüye uyan belirgin bir ısınma eğilimi gösteriyor. Başka etkenler de katkıda bulundu, ancak aerosol mekanizması bölgedeki denizel sıcaklık artışının açıklamasında önemli bir yer tutuyor.

Daha temiz gemi yakıtı okyanus bulutlarını değiştiriyor

Uluslararası Denizcilik Örgütü, gemi yakıtındaki kükürt oranına yönelik sıkı sınırlamaları 2020’de yürürlüğe koydu. Kurallar, açık okyanus üzerindeki aerosol kirliliğinin başlıca kaynaklarından birini azalttı ve atmosferdeki parçacıkların soğutucu etkisini değiştiren yeni bir unsur ekledi.

Deniz taşımacılığı rotaları uzun süre parlak bulut izlerinin oluşmasına yardımcı olan parçacıklar sağladı. Bu oluşumlar güneş ışığını yansıtarak altlarındaki deniz yüzeyini soğutuyordu. Daha temiz yakıt kullanılmasıyla bulut izleri silikleşti ve altlarındaki okyanuslar daha hızlı ısındı.

Bilim insanları, Kuzey Atlantik’teki rekor düzeydeki denizel sıcak hava dalgasının bir bölümünü gemilerden kaynaklanan aerosollerin azalmasıyla ilişkilendirdi. Tahminler, gemi yakıtına yönelik kuralların olayın şiddetine kayda değer ölçüde katkıda bulunduğunu gösteriyor. Geri kalan bölümde sera gazlarının yol açtığı ısınma, doğal değişkenlik ve diğer etkenler rol oynadı.

Araştırmacılar, önceki modellerin bulutların aerosol yoğunluklarına duyarlılığını düşük tahmin edip etmediğini de inceliyor. Aynı zamanda yükselen sıcaklıklar belirli bulutların yansıtıcılığını azaltıyor olabilir. Her iki süreç de okyanusun ne kadar güneş enerjisi soğurduğunu etkileyebilir.

Çin’in emisyon kesintileri ve gemi yakıtı kuralları, kirliliğin nerede ortaya çıktığının neden önemli olduğunu gösteriyor. Küresel ortalama sıcaklıktaki değişimler onda bir dereceyle ölçülse bile parçacık ve bulutlardaki değişiklikler büyük bölgesel tepkilere yol açabilir.

Sağlık kazanımları tartışmanın merkezinde

Çin’deki hava kirliliği kontrolleri halk sağlığını korumak amacıyla uygulamaya kondu. Bu önlemler hayat kurtardı, hastaneye yatışları azalttı ve yüz milyonlarca kişinin günlük yaşamını daha sağlıklı hale getirdi. Bu yararlar, insanların soluduğu havadaki kirliliğin azalmasıyla doğrudan sağlanıyor.

Reklam

Çinli akademisyenler ve yorumcular, ülkenin hava temizliği çabalarını iklim sorunu olarak öne çıkaran söylemlere karşı çıktı. ABD ve Avrupa da benzer sağlık gerekçeleriyle onlarca yıl önce sülfat emisyonlarını azaltmıştı. Doğu Asya’daki azaltımlar, ölçek ve hız bakımından öne çıkıyor.

Uzun vadede ısınmanın temel nedeni sera gazları olmaya devam ediyor. Aerosol kirliliği, sağlığa ağır maliyetler yüklerken geçici bir soğutucu etki de sağladı. Bu etkiyi kirli havayla sürdürmek, insanları zararlı kirliliğe maruz bırakmaya devam etmek anlamına gelir.

İklim tepkisi, hava kalitesi ve sera gazı politikalarının eşgüdüm içinde yürütülmesi gerektiğini daha da açık hale getiriyor. Ülkeler, iklim sistemine ısı eklemeyi sürdüren gazları azaltırken temiz havanın sağlık kazanımlarını koruyabilir.

Karbondioksit azaltımı, metan kontrolü ve sıcaktan korunma

Hava kalitesindeki iyileşmelere karbondioksit ve metan emisyonlarının azaltılması da eşlik etmeli. Daha hızlı kesintiler yapılmazsa aerosol soğutmasının kaybı daha yüksek sıcaklıklar ve daha şiddetli sıcak hava dalgaları olarak hissedilecek.

Metan, güçlü etkisi ve atmosferde görece kısa süre kalması nedeniyle yakın vadede ısınmayı hafifletme olanağı sunuyor. Alınabilecek önlemler arasında gaz altyapısındaki sızıntıların tespit edilip onarılması, petrol kuyuları ve kömür madenlerinden metanın yakalanması ve rutin gaz yakımının sınırlandırılması bulunuyor.

Karbondioksit emisyonlarında derin kesintiler yapmak da hayati önem taşıyor. Önerilen önlemler arasında temiz elektrik üretimini hızla artırmak, kömürden uzaklaşmak, elektrik şebekelerini genişletmek, enerji verimliliğini iyileştirmek ve ulaşımı, ısıtmayı ve sanayinin bazı kollarını elektrikli hale getirmek yer alıyor.

Yenilenebilir enerji kaynaklarının, enerji depolama sistemlerinin ve emisyonsuz yakıtların daha hızlı devreye alınması, aerosol kalkanı incelirken fosil yakıtlara bağımlılığı azaltabilir. Bu adımların hava kirliliği kontrolleriyle birlikte yürütülmesi, sağlık ve iklim sorunlarını aynı anda ele alır.

Denizel sıcak hava dalgalarıyla kısmen aerosol değişimleri arasında bağlantı kurulması, balıkçılık ve kıyı ekosistemlerinin de baskı altında olduğunu gösteriyor. Okyanusların daha iyi izlenmesi, erken uyarı sistemleri ve esnek balıkçılık yönetimi zararı azaltmaya yardımcı olabilir. Karada ise sıcak hava eylem planları, kentleri serinletmeye yönelik önlemler ve daha dayanıklı altyapı, aşırı sıcaklarda hayat kurtarabilir.

Ek ısınma hızlanması ne kadar sürebilir?

Doğu Asya’daki aerosol azaltımları, parçacıklar atmosferden hızla ayrıldığı için sıcaklıkları sera gazlarına kıyasla daha kısa zaman ölçeklerinde etkiliyor. Emisyonlar düşük düzeylerde istikrar kazandıkça ısınma hızına eklenen artışın azalması ve hızın sera gazlarının belirlediği eğilime yaklaşması bekleniyor.

Araştırmacılar bu geçiş için kesin bir tarih vermedi. Gemi yakıtına ilişkin kurallar okyanus bulut örtüsünü etkilemeyi sürdürecek, başka bölgeler de kendi temiz hava kampanyalarını başlatıyor ve doğal iklim döngüleri sıcaklık kayıtlarında değişkenlik yaratacak. Bulutların tepkisi de belirsizlik kaynaklarından biri olmayı sürdürüyor.

Reklam

Samset, azaltımın büyük bölümü zaten gerçekleştiğinden Çin’deki yeni aerosol kesintilerinin etkisinin daha sınırlı olmasını bekliyor. CICERO araştırmacısı, geriye kalan azaltım olanağını şöyle ifade etti:

Çin’de giderilecek o kadar da fazla hava kirliliği kalmadı.

Beklenen yavaşlama, aerosol kirliliğinin azalmasıyla bağlantılı ek ısınma hızlanması için geçerli. Sera gazları uzun vadeli ısınmayı belirlemeyi sürdürecek. Temiz hava politikaları yaygınlaşırken sıcaklığı sınırlamak için karbondioksit ve metan emisyonlarının hızla azaltılması bu nedenle hayati önem taşıyor.

Özetle

  • Çin’de kükürt dioksit emisyonları yaklaşık on yılda tahminen yüzde 70 ila 75 azalarak 2010’ların başında 20 milyon tonu aşan düzeylerden son yıllarda birkaç milyon tona indi.
  • Havanın temizlenmesi hastalıkları ve hastaneye yatışları azalttı, yaşam beklentisini artırdı ve her yıl yüz binlerce erken ölümün önlenmesine yardımcı oldu.
  • Aerosoller güneş ışığını yansıtıyor ve bulutları daha parlak hale getiriyor. Bu parçacıkların ortadan kalkması, sera gazlarının yol açtığı ısınmanın bir bölümünü maskeleyen geçici soğutma etkisini zayıflatıyor.
  • Sekiz Dünya sistemi modelini birleştiren bir çalışma, Doğu Asya’daki sülfat emisyonlarının yaklaşık yüzde 75 azaltılmasını küresel ısınmada yaklaşık 0,07 C’lik ek artışla ilişkilendiriyor.
  • Hakem incelemesini bekleyen başka bir değerlendirme, son dönemdeki hızlanmanın büyük bölümünü Çin’deki aerosol azaltımlarına bağlıyor ve bu etkinin on yılda yaklaşık 0,05 C olduğunu tahmin ediyor.
  • Araştırmacılar, Kuzey Pasifik’teki denizel ısınmanın bir bölümünü Doğu Asya’daki aerosol kesintileriyle, Kuzey Atlantik’teki denizel sıcaklığın bir bölümünü ise 2020’deki kükürt sınırlamalarının ardından gemi yakıtının temizlenmesiyle ilişkilendiriyor.
  • Doğu Asya’daki aerosol azaltımlarından kaynaklanan ek ısınma hızlanmasının emisyonlar istikrar kazandıkça azalması bekleniyor; sera gazları ise uzun vadeli ısınmayı belirlemeyi sürdürüyor.
  • Temiz hava politikalarının sürdürülmesi, karbondioksit ve metan kesintilerinin hızlandırılması ve aşırı sıcağa karşı önlem alınması sağlık ve iklim sorunlarını birlikte ele alıyor.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir