Binlerce konteyner, giderek büyüyen zehirli yük
Her ay yaklaşık 33.000 metrik ton kullanılmış elektronik eşya taşıyan 2.000 konteyner ABD limanlarından ayrılarak Güneydoğu Asya'daki atık krizini derinleştiriyor. Zehirli madde ticaretini izleyen kâr amacı gütmeyen Basel Eylem Ağı'nın (Basel Action Network) yürüttüğü bir soruşturma, bu tür ithalatı yasaklayan ve atıkları güvenli biçimde işlemek için yeterli altyapısı bulunmayan ülkelere ulaşan, gözlerden uzak bir hurda ekipman tsunamisini ortaya koyuyor.
İçindekiler
- Binlerce konteyner, giderek büyüyen zehirli yük
- Atılan cihazlar neden kârlı bir yük hâline geliyor?
- Aracılar yükün içeriğini nasıl gizliyor?
- Uluslararası ve ulusal kurallar ne gerektiriyor?
- Sertifikasyon neden mercek altında?
- Malezya ve Tayland'a sevkiyatlar sürüyor
- Çalışanların geri kazandıkları ve çevreye yayılanlar
- Kirlilik hurda sahasının ötesine yayılıyor
- Çin'in kısıtlamaları ticaretin yönünü nasıl değiştirdi?
- Atık ticaretinin bedelini kim ödüyor?
- Hükümetler ve müşteriler neleri değiştirebilir?
- Bilinmesi gerekenler
Soruşturmacılar, kullanılmış elektronik eşyaları Asya ve Orta Doğu'ya toplayan, ticaretini yapan veya aracılığını üstlenen en az 10 Amerikan şirketinin izini sürdü. Ocak 2023 ile Şubat 2025 arasında bu ihracatçılar, tahmini değeri 1 milyar doların üzerinde olan, potansiyel elektronik atık taşıyan 10.000'den fazla konteyner gönderdi. Sektördeki faaliyetlerin ayda 200 milyon doları aştığı tahmin ediliyor.
Bu 10 şirketten sekizi, sorumlu geri dönüşümü işaret etmesi amaçlanan R2V3 sertifikasına sahip. Şirketlerin birkaçı herhangi bir usulsüzlük yaptıklarını reddediyor ve kurallara uyduklarını söylüyor. Ancak yabancı elektronik atık girişini yasaklayan ülkelere sevkiyatlar sürüyor; kırık ekipman ve tehlikeli kalıntılarla baş etmek de bu ülkelerdeki topluluklara kalıyor.
Telefonlar, dizüstü bilgisayarlar, sunucular, ekranlar ve yazıcılar bakır, altın ve diğer değerli ya da nadir malzemeleri içeriyor. Ayrıca kurşun, kadmiyum, cıva ve yangının yayılmasını yavaşlatmak için kullanılan bromlu alev geciktiriciler de içerebiliyorlar. Tehlikeli maddeler denetim altında tutulmadan değerli parçaların geri kazanılması, çalışanları, aileleri ve ekosistemleri kirliliğe maruz bırakabiliyor.
Dünya genelindeki atık miktarı artıyor. 2022'de rekor düzeyde 62 milyon metrik ton elektronik atık üretildi; toplam miktarın 2030'da yaklaşık 82 milyon tona ulaşması bekleniyor. Bu, 20 milyon metrik tonluk, yaklaşık yüzde 32'lik bir artış anlamına geliyor. Küresel toplamın neredeyse yarısı şimdiden Asya'da üretiliyor. ABD'den yapılan ihracat ise yerel atıklarla baş etmekte zorlanan sistemlere ek yük getiriyor.
Atılan cihazlar neden kârlı bir yük hâline geliyor?
İstenmeyen elektronik eşyaları ihraç etmek, bunları ABD'de sorumlu biçimde işlemenin maliyetinden daha düşük olabiliyor. Alıcı ülkelerde işçilik, arazi ve mevzuata uyum maliyetleri çoğu zaman daha düşük; ihracatçılar ise karışık ekipman yüklü konteynerleri hızla nakde çevirebiliyor. Taşımacılık güzergâhlarının dönüş seferlerindeki, yani gidiş yolculuklarının dönüş ayaklarındaki görece düşük nakliye maliyetleri de bu hesabı mümkün kılıyor.
İhracatçılar aynı ekipmandan iki kez gelir elde edebiliyor: önce kurumsal müşterilerden ekipmanı almaları için ücret alıyor, ardından yurt dışında satıyorlar. Bakır ve altın, yükü alıcılar için cazip kılıyor. Katot ışınlı tüplerin camlarının, düz ekranlardaki cıvalı arka aydınlatmaların ve karışık plastiklerin yönetimi gibi geri dönüşümün pahalı aşamaları başkalarına bırakılabiliyor.
Tüccarlar sevkiyatları çoğu zaman yenilenmek üzere gönderilen, yeniden kullanılabilir ekipman olarak tanımlıyor. Oysa konteynerlerde çalışır durumdaki cihazlarla onarılabilecek cihazların yanı sıra kırık ya da kullanım dışı ekipmanlar da bulunabiliyor. İthalatçılar satılabilir parçaları ve malzemeleri ayırıyor, geriye kalanları ise atıyor. Geri kazanılan gelirle güvenli bertaraf maliyeti arasındaki fark bu işi ayakta tutuyor.
Bazı sektör grupları, ithalatın yerel imalat için iş ve ham madde sağladığını savunuyor. Tesislerin modern ekipman kullandığı, temiz girdilerle çalıştığı ve sıkı kirlilik denetimleri uyguladığı durumlarda bu faydalar mümkün. Kırık cihazlar uygun evrak olmadan geldiğinde ve tehlikeli kalıntıların güvenli bir varış noktası bulunmadığında ise yakma ve dökme işlemlerinin maliyeti yakınlardaki sakinlere ve vergi mükelleflerine yükleniyor.
Aracılar yükün içeriğini nasıl gizliyor?
Uzmanlaşmış aracılar kamyonlar dolusu eski elektronik eşyayı topluyor, konteynerlere yüklüyor ve denizaşırı sevkiyatlarını ayarlıyor. Ticaret kayıtlarında elektronik atık yerine emtia malzemeleri veya karışık metal hurdası gibi tanımlamalar kullanıldığı görülüyor. Yüke atanan ticaret kodları, konteynerin içindekilerle her zaman örtüşmüyor.
Gümrük yetkilileri, hangi sevkiyatların daha yakından incelenmesi gerektiğine tanımlamalara ve kodlara bakarak karar veriyor. Yanlış etiketler, tehlikeli yüklerin otomatik risk filtrelerinden geçmesine yol açabiliyor. Yükün aktarma merkezleri ve serbest ticaret bölgeleri üzerinden yönlendirilmesi yolculuğa daha fazla aşama ekliyor ve sorumluluğu izlemeyi zorlaştırıyor.
Kırık ya da kullanım dışı cihazlar, onarılabilir az sayıda ürünle birlikte paketlenerek tüm yük evrakta yeniden kullanılabilir ürün olarak gösterilebiliyor. Yetkililer konteyneri açtığında yük, ilk limanından çoktan uzaklaşmış olabiliyor. Yetersiz evrak, sınırlı denetim ve sürekli ticaret kârlarının yanında düşük kalan cezalar, trafiğin sürmesine yardımcı oluyor.
Uluslararası ve ulusal kurallar ne gerektiriyor?
Basel Sözleşmesi, tehlikeli atıkların sınır ötesi hareketlerini düzenleyen küresel bir anlaşmadır. Bu tür sevkiyatları sıkı biçimde denetler ve belirli ülke grupları arasındaki ticaret de dâhil olmak üzere birçok zehirli hurda türünü kısıtlar veya yasaklar. Ön onay süreci, sözleşme kapsamındaki atıkların taşınmasından önce izin alınmasını gerektirir; bu nedenle yükün doğru tanımlanması büyük önem taşır.
Güneydoğu Asya ülkelerinin çoğu sözleşmeye taraftır; bölgedeki ulusal yasalar da yabancı elektronik atık ithalatını yasaklar veya sıkı biçimde kısıtlar. ABD sözleşmeyi onaylamamıştır. Bu boşluk, zayıf denetim ve güvenilir olmayan evrakla birleşince ihracatçıların yükleri yasaklandıkları ülkelere göndermesine imkân tanıyor.
ABD kuralları, test edilmiş ve çalışan bazı ekipmanların yanı sıra belirli malzemelerin ihracatına izin veriyor. Sorun, tüccarların kırık ve kullanılabilir elektronik eşyaların karışık olduğu yükleri yeniden kullanım amaçlı ürünler olarak tanımlamasıyla ortaya çıkıyor. Yanlış etiketleme içeriği gizliyor, onay sürecini işlevsiz kılıyor ve alıcı ülkelerin yasalarını ihlal ediyor.
Belirlenen Güneydoğu Asya varış noktaları arasında Malezya, Tayland, Endonezya ve Filipinler bulunuyor; konteynerler Birleşik Arap Emirlikleri'ne de ulaşıyor. Ulusal yasaklar ve kısıtlamalar hukuki engeller oluşturuyor, ancak müfettişlerin yine de limanlardan geçen çok sayıda sevkiyat arasından yasaklı yükleri tespit etmesi gerekiyor.
Sertifikasyon neden mercek altında?
R2V3 sertifikası; ekipmanların test edilmesi, verilerin silinmesi, çalışanların korunması ve sonraki aşamalardaki işlemlerin denetlenmesi için gereklilikler belirliyor. Sonraki aşamalar, ilk geri dönüşüm şirketinin ekipmanı veya malzemeleri devretmesinin ardından bunları alan şirketleri ifade ediyor. Sistem, onarılamayacak ekipmanların ihracat zincirine girmesini önlemek üzere tasarlandı.
Belirlenen 10 ihracatçıdan sekizinin sertifikaya sahip olması, toplama tesisinin ötesinde neler olduğuna dikkat çekiyor. Sertifikalı şirketler lojistik hizmetlerini dışarıdan aldığında veya sonraki aşamalardaki tedarikçiler tam olarak denetlenmediğinde boşluklar oluşabiliyor. Bir konteynerin izlediği fiziksel güzergâh, müşterinin ekipmanını ilk teslim alan kuruluşun faaliyet alanının çok ötesine uzanabiliyor.
Önerilen önlemler arasında daha sıkı denetimler, sonraki aşamalardaki iş ortaklarının kamuya açıklanması ve cihazlarla konteynerlerin dijital ortamda izlenmesi bulunuyor. Doğrulamanın, gözetim zincirinin tamamını, yani bir yükün bir işletmeden diğerine her devrini izlemesi ve yüklerin gerçekte nereye ulaştığını teyit etmesi gerekiyor. Tek başına bir sertifika, müşterilere bu yolculuk hakkında sınırlı bilgi veriyor.
Malezya ve Tayland'a sevkiyatlar sürüyor
Malezya, ABD'den gelen elektronik atıkların başlıca varış noktalarından biri hâline geldi. İthalat, yetkililerin denetleyebileceğinden daha hızlı artıyor; alıcı tesislerin çoğu ruhsatsız veya kirlilik denetimlerinden yoksun. Yetkililer kısa süre önce yaklaşık 118 milyon dolar değerindeki sevkiyatlara el koydu ve denetledikleri tesislerin çoğunun yasa dışı olduğunu, temel çevre koruma önlemlerinden yoksun bulunduğunu açıkladı.
Tayland liman ve depolardaki denetimleri artırdı. Yetkililer mayıs ayında, ABD çıkışlı bir yükle bağlantılı 238 ton elektronik atığa Bangkok'un ana limanında el koydu. Bu el koymalar, yasaklı ekipmanların ulusal kısıtlamalara rağmen gelmeye devam ettiğini ve yetkililerin karşılaştığı pratik güçlüğü gösteriyor.
Endonezya, Filipinler ve diğer alıcı ülkeler de yanlış beyan edilmiş yüklerden benzer baskılarla karşılaşıyor. Kırık plastikler ve devre kartları güvenli bir çıkış yolu bulunmadan birikebiliyor. İthal atıklar, yerel çöpler ve atılmış ekipmanlarla baş etmek üzere tasarlanmış sistemlerin kapasitesi için de rekabet yaratıyor.
Belediye çöplüklerine ulaşan zehirli bileşenler, metalleri ve kalıcı kimyasalları toprağa ve suya salabiliyor. Limanların ve sanayi bölgelerinin yakınında kayıt dışı geri dönüşüm kümeleri oluşuyor. Bölge sakinleri yanan plastiklerden çıkan dumanı, kirlenmiş drenaj kanallarını ve elektronik atıkla ilişkilendirilen bilinen maruziyetlerle uyumlu hastalıkları bildiriyor.
Çalışanların geri kazandıkları ve çevreye yayılanlar
Kayıt dışı hurda sahalarındaki çalışanlar muhafazaları elle söküyor, katot ışınlı tüp içeren televizyon ve monitörleri kırıyor, devre kartlarındaki yongaları çıkarmak için ısı kullanıyor. Plastik yalıtımın yakılması, tellerin içindeki metali açığa çıkarıyor. Asit liçi, yani metalleri çözerek ayırmak için asit kullanılması, ve temel ergitme yöntemleri de kartlardan değerli malzemelerin geri kazanılmasını sağlıyor.
Bu yöntemler kurşun tozunu, kadmiyumu ve cıva buharını açığa çıkarabiliyor. Yakma ve kimyasal işlemler, yakınlardaki mahallelere yayılan ve su yollarına çöken tehlikeli yan ürünler de oluşturuyor. Birçok çalışan ekipmanları yeterli koruma olmadan işliyor; dumanı ve asit buharını soluyor.
Bilimsel çalışmalar, değerli metallerin geri kazanıldığı sahaların çeşitli kirletici grupları bakımından yoğun kirlilik noktaları olduğunu ortaya koyuyor. Bunlar arasında zehirli metaller, plastik katkı maddeleri, bromlu alev geciktiriciler, poliklorlu bifeniller ve perfloroalkil ile polifloroalkil maddeler bulunuyor. İşleme süreçlerinde dioksinler, furanlar ve polisiklik aromatik hidrokarbonlar da kalabiliyor. Cihaz muhafazalarının ve kablo kaplamalarının yakılması ya da parçalanması, çok küçük plastik parçacıkları olan mikroplastik ve nanoplastikleri açığa çıkarıyor.
Kısa süreli maruziyet gözleri ve akciğerleri tahriş edebiliyor. Uzun süreli maruziyet ise nörolojik zararlar, çocuklarda gelişim sorunları ve kanserle ilişkilendiriliyor. Tehlike, bir devre kartını işleyen veya kablo yakan çalışanlarla sınırlı değil; kalıntılar, ailelerin yaşadığı ve gıdaya eriştiği yerlere de taşınabiliyor.
Kirlilik hurda sahasının ötesine yayılıyor
Toz, kirleticileri evlere ve okullara taşıyor. Kül ve asitli atıklar sulama ve balıkçılıkta kullanılan derelere karışabiliyor; ekinler ve hayvanlar da metalleri bünyelerinde biriktirebiliyor. Bu nedenle bir işleme sahası, oraya hiç girmeyen insanları da etkileyebiliyor.
Kayıt dışı çalışanlar ve sağlık hizmetlerine erişimi sınırlı olan yakınlardaki aileler, sağlık yükünün önemli bir bölümünü üstleniyor. Topluluklar ayrıca kirlenmiş drenaj kanalları, güvenli olmayan atık yığınları ve yerel bertaraf sistemlerinin uygun biçimde işleyemediği malzemeler nedeniyle somut maliyetlerle karşılaşıyor.
Bu zararı önlemek için yasaklı sevkiyatların durdurulması ve geri dönüşümün denetimli tesislere taşınması gerekiyor. Havalandırma, filtreleme ve kimyasalların güvenli biçimde kullanılması, işleme sırasında maruziyeti azaltabiliyor. Tehlikeli kalıntıların ise açık alanlara veya su yollarına dökülmek yerine güvenli biçimde depolanması ve işlenmesi gerekiyor.
Kayıt dışı geri dönüşümün geçim kaynağı olduğu yerlerde de koruma önlemleri alınmalı. Önerilen tedbirler arasında solunum maskeleri, eldivenler, havalandırma, asidin nötralize edilmesi ve tehlikeli kalıntılar için yalıtımlı depolama alanları bulunuyor. Küçük işletmeleri kayıtlı sisteme dâhil etmek ve malzemeleri ruhsatlı tesislere yönlendirmek, işleri korurken kirliliği azaltabilir.
Çin'in kısıtlamaları ticaretin yönünü nasıl değiştirdi?
Çin, bir zamanlar düşük değerli hurda ve ikinci el ürünlerin büyük bölümünü alıyordu. Büyük geri dönüşüm kentlerinde işlenen bu malzemeler, kirlilik ve kamuoyu baskısı nedeniyle 2017'de başlayan kısıtlamalara yol açtı. Katı atık ithalatına yönelik tam yasak ise 2021'de yürürlüğe girdi.
Ticaret Güneydoğu Asya'ya yöneldi. Pek çok işletmeci ekipmanını, sermayesini ve teknik bilgisini bölgeye taşıdı, ancak Çin'in uygulamaya başladığı kirlilik önlemlerini beraberinde getirmedi. Zaten sınırlı kaynakları yöneten düzenleyici kurumlar, bu kez ek sevkiyatlar ve yeni işletmelerle karşılaştı.
Bölgesel veriler, ASEAN üyelerine yapılan plastik atık ithalatının 2016 ile 2018 arasında keskin biçimde arttığını gösteriyor. Elektronik hurda ticaretinde de benzer eğilimler görüldü. İhracatçılar, sınırlar arasında ve özel ekonomik bölgelerdeki ruhsat ve denetim farklılıklarından yararlandı.
Bu gelişmeler, değişen ticaret güzergâhlarıyla daha yakın tarihli soruşturma ve el koymaları birbirine bağlıyor:
- 2016-2018: ASEAN ülkelerinin plastik atık ithalatında keskin artışlar kaydedildi.
- 2017: Çin, kirlilik kaygıları ve kamuoyu baskısının ardından denetimleri devreye almaya başladı.
- 2021: Çin, katı atık ithalatına yönelik yasağı tamamladı.
- Ocak 2023-Şubat 2025: Belirlenen 10 Amerikan ihracatçısı, potansiyel elektronik atık taşıyan 10.000'den fazla konteyner gönderdi.
- Mayıs 2025: Taylandlı yetkililer, ABD çıkışlı bir yükle bağlantılı 238 ton atığa Bangkok'un ana limanında el koydu.
- 2026: Avrupa Birliği'nin OECD dışındaki ülkelere plastik atık ihracatına getirdiği yeni kısıtlamaların yürürlüğe girmesi planlanıyor.
Güneydoğu Asya'daki yetkililer açısından bu değişim, önemli bir varış noktasının kapatılmasının yükleri komşu pazarlara yönlendirebileceği anlamına geliyor. Değişen güzergâhları yönetmek için denetim kapasitesi, ruhsatlandırma ve sınır ötesi iş birliği belirleyici hâle geliyor.
Atık ticaretinin bedelini kim ödüyor?
Çevre savunucuları, atıkların zengin ülkelerden yoksul ülkelere aktarılmasını atık sömürgeciliği olarak tanımlıyor. İlk kez 1980'lerin sonlarında kullanılan bu terim, bertaraf ve geri kazanımdan elde edilen gelirin tüccarlara gittiği, başka yerlerdeki toplulukların ise kirlilik ve sağlık maliyetlerini üstlendiği bir düzeni anlatıyor.
Ekonomik tablo, malzemelerin kendisinde görülüyor. Bakır ve altın için alıcı bulunuyor; ancak kirlenmiş camların, cıva içeren bileşenlerin ve karışık plastiklerin yönetimi maliyet yaratabiliyor. Bu giderlerden kaçınıldığında, görünürdeki kazanç başkasının yükü üstlenmesine bağlı hâle geliyor.
Güneydoğu Asya hükümetleri bu ticarete karşı adım atıyor. Tayland plastik atık ithalatını sona erdirdi, Endonezya yasaklar açıkladı, Malezya ise denetimleri sıkılaştırdı. Avrupa Birliği, Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Örgütü (OECD) dışındaki ülkelere plastik atık ihracatına yönelik yeni kısıtlamaları kabul etti; bu kısıtlamaların 2026'da yürürlüğe girmesi planlanıyor. Kampanyacılar, elektronik atıkları da kapsayan daha güçlü küresel önlemler istiyor.
Plastik kısıtlamalarıyla elektronik atık denetimleri farklı yükleri hedeflese de her ikisi de bertaraf baskısıyla karşı karşıya olan ülkelere zor işlenen atıkların gönderilmesine yanıt niteliği taşıyor. Alıcı topluluklar için acil soru somut: Gelen malzemenin ruhsatlı bir işleme tesisi var mı ve tehlikeli kalıntılar güvenli biçimde kontrol altında tutulacak mı?
Hükümetler ve müşteriler neleri değiştirebilir?
ABD, Basel Sözleşmesi'ni onaylayabilir, ihracat açıklarını kapatabilir ve sonraki aşamalardaki iş ortaklarının kamuya açıklanmasını zorunlu kılabilir. Önerilen denetim önlemleri arasında konteynerlerin dijital ortamda izlenmesi, yanlış beyanlara daha ağır cezalar verilmesi ve her sevkiyatın varış noktasını doğrulayan bağımsız denetimler bulunuyor. Federal kurumlar ve eyaletler, geri dönüşüm için toplanan ekipmanların yasaklı denizaşırı ticarete karışmasını önlemek üzere kurallarını uyumlu hâle getirebilir.
Üretici sorumluluğunun genişletilmesine yönelik kurallar, markaların toplama ve güvenli geri dönüşümün finansmanını üstlenmesini gerektirebilir. Onarım desteğinin ve yedek parça tedarikinin daha uzun süre sürdürülmesi, cihazları kullanımda tutarak atılmalarını geciktirebilir. Onarım hakkı yasaları, şirketlerin geri alma programları ve bertaraf amacıyla ihracatı yasaklayan satın alma sözleşmeleri de diğer seçenekler arasında.
Ekipmanlarını elden çıkaran şirketler, doğrulanabilir bir gözetim zinciri talep edip denetim sonuçlarını yayımlayabilir. Haneler ve okullar ise onarılamayan cihazları yabancı ticarete sokmamayı taahhüt eden ve malzemelerini sonraki aşamalarda hangi şirketlerin işlediğini açıklayan geri dönüşüm firmalarını tercih edebilir.
Güneydoğu Asya hükümetleri liman denetimlerini güçlendirebilir, sınır ötesinde bilgi paylaşabilir ve denetim sonuçlarını yayımlayabilir. Bu adımlar, yasa dışı sevkiyatları belirleyip reddetme çabalarını desteklerken ruhsatlı geri dönüşüm tesislerine güvenli biçimde işleyebilecekleri malzemelerin ulaşmasına da yardımcı olabilir.
Önerilen ABD anlaşması onayı ya da izleme, şeffaflık ve denetim reformlarından oluşan kapsamlı paket için herhangi bir takvim belirtilmiyor. Açıklanan en yakın politika tarihi, Avrupa Birliği'nin plastik ihracatına yönelik yeni kısıtlamalarının başlayacağı 2026. Elektronik atıklar konusunda ise acil sorun, toplama taahhütlerini her yükün gerçek varış noktası ve işlenme biçimiyle ilişkilendirmek.
Bilinmesi gerekenler
- Her ay yaklaşık 33.000 metrik ton kullanılmış elektronik eşya taşıyan 2.000 konteyner ABD limanlarından ayrılıyor.
- Basel Eylem Ağı'nın soruşturmasında Asya ve Orta Doğu'ya malzeme gönderen en az 10 Amerikan ihracatçısı belirlendi.
- Bu şirketler Ocak 2023 ile Şubat 2025 arasında, değeri 1 milyar doların üzerinde olan potansiyel elektronik atık yüklü 10.000'den fazla konteyner gönderdi.
- 10 şirketten sekizi R2V3 sertifikasına sahip. Şirketlerin birkaçı usulsüzlük yaptıklarını reddediyor ve kurallara uyduklarını söylüyor.
- Malezya yaklaşık 118 milyon dolar değerindeki sevkiyatlara el koydu. Tayland mayıs ayında Bangkok'un ana limanında 238 ton atığa el koydu.
- ABD, Basel Sözleşmesi'ni onaylamadı. Alıcı ülkelerde yanlış beyan edilmiş sevkiyatların aşabildiği yasaklar veya sıkı kısıtlamalar bulunuyor.
- Kayıt dışı yakma, asitle işlem ve ergitme yöntemleri çalışanları ve toplulukları tehlikeli metallere, kimyasallara ve plastik parçacıklara maruz bırakıyor.
- Daha sıkı denetim, izlenebilir geri dönüşüm, üretici finansmanı ve onarılabilir cihazların daha uzun süre kullanılması önerilen önlemler arasında.






