Tapınağın ötesine uzanan sonuçları olan bir öneri
Baş Kabine Sekreteri Yoshimasa Hayashi, Tokyo’daki Yasukuni Tapınağı’nda kutsanan 14 A sınıfı savaş suçlusunun diğer savaş ölülerinden ayrılmasını önerdi. Bu öneri, yaslı ailelerden İmparatorluk Ailesi’ne, Japonya’nın Çin ve Güney Kore’yle ilişkilerine uzanan bir tartışmayı yeniden alevlendirdi.
İçindekiler
- Tapınağın ötesine uzanan sonuçları olan bir öneri
- Yasukuni’de kimler anılıyor?
- A sınıfı liderler kayıtlara nasıl girdi?
- Tartışmaya yön veren tarihler
- İmparatorluk Ailesi’nin yokluğu neden önemli?
- Hükümet kutsanan ruhları ayırabilir mi?
- İsimlerin çıkarılmasını isteyen ailelerin kendi mücadelesi
- LDP açısından siyasi bedeller
- Pekin ve Seul itirazlarını neden sürdürüyor?
- Yasukuni dışında anma
- Öne Çıkan Noktalar
Hayashi, Liberal Demokrat Parti’nin liderlik yarışı sırasında destek ararken bir televizyon programında bu fikri gündeme getirdi. Hükümetin baş sözcüsü, yaklaşık 2,47 milyon kişiyi onurlandıran ancak savaş dönemiyle bağlantıları ve kayıtlarında yer alan kişiler nedeniyle derin tartışmalara konu olan tapınakta anmayı daha kapsayıcı hâle getirmenin bir yolu olarak sundu.
Hayashi, insanların rahatsızlık duymadan dua edebileceği koşulları oluşturmanın siyasetin sorumluluğu olduğunu söyledi. Yasukuni’ye gitmeyişleri tartışmanın önemli bir parçası hâline gelen İmparatorluk Ailesi üyelerini özellikle bu kapsamda andı.
İmparatorluk Ailesi üyeleri de dâhil olmak üzere insanların rahatsızlık duymadan ellerini birleştirip dua edebileceği bir ortam yaratmak, siyasetin sorumluluklarından biridir.
Yasukuni rahipleri, A sınıfı isimlerin kayıtlardan çıkarılması ya da ayrılması önerilerini sürekli reddetti. Tapınağın görüşüne göre kutsanma kutsal ve kalıcıdır. Japonya Anayasası’ndaki devlet ve din ayrılığı ilkesi de bir siyasi liderin özel bir dinî kurumun uygulamalarını değiştirme imkânını sınırlandırıyor.
Dolayısıyla Hayashi’nin önerisi iki meseleyi bir araya getiriyor: Ulusal liderler bölünmeleri derinleştirmeden ölüleri nasıl anabilir ve tapınağın onları nasıl anacağına karar verme yetkisi kimdedir? Aileler için bu soru yakınlarıyla ilgili. Komşu ülkeler içinse Japonya’nın savaş dönemi yayılmacılığından sorumlu kişilere nasıl yaklaştığıyla ilgili.
Yasukuni’de kimler anılıyor?
Tokyo’nun Chiyoda semtindeki Yasukuni, 1869’da devlet hizmetinde ölenleri onurlandırmak amacıyla kuruldu. Tapınağın kayıtları, 19. yüzyılın sonlarından Pasifik Savaşı’na uzanan çatışmalarda ölenleri kapsıyor. 1945’ten önce devletin savaş seferberliğiyle yakından bağlantılıydı ve devlete bağlılık ile devlet uğruna fedakârlığı kutsal sayan devlet Şintoizminin merkezinde yer alıyordu.
Burada onurlandırılan yaklaşık 2,47 milyon kişi arasında askerler, sivil askerî personel, seferber edilen hemşireler ve öğrenciler bulunuyor. Bazı öğrenciler fabrikalara düzenlenen hava saldırılarında, bazılarıysa üniformayla görev yaparken hayatını kaybetti. Kayıtlarda, o dönemde Japon yönetimi altında bulunan Kore ve Tayvan’dan zorunlu askere alınanlar da yer alıyor.
İsimler, reijibo olarak bilinen bir ruhlar kütüğüne kaydediliyor. Dinî ayinlerle, adı yazılanlar topluca eirei, yani savaşta ölen kahramanların ruhları olarak kutsanıyor. Kişinin ya da ailesinin rızası aranmıyor; bu uygulama Japonya’da ve yurt dışında bazı yaslı yakınları rahatsız ediyor.
Birçok Japon aile, kütükte yer alan yakınlarını anmak için özel bir ziyaret kapsamında Yasukuni’ye gidiyor. Muhafazakâr siyasetçiler, liderlerin ölüleri anma özgürlüğünü savunuyor ve yas tutmanın savaş dönemi politikalarını onaylamak anlamına gelmediğini öne sürüyor.
Eleştirmenler tapınağı milliyetçiliğin ve Japonya’nın savaş dönemindeki eylemlerini küçümsemenin simgesi olarak görüyor. Bu görüş, Japon askerî yayılmacılığından zarar gören ülkelerde özellikle güçlü. Dolayısıyla aynı ziyaret, yaslı bir aile, Japon bir siyasetçi ve Asya’nın başka yerlerindeki insanlar için çok farklı anlamlar taşıyabiliyor.
Savaştan sonra Yasukuni, özel bir dinî kuruma dönüştü. Tapınağın arazisindeki Yushukan Savaş Müzesi de tartışmaların bir başka kaynağı. Müze, Japonya’yı Asya’nın kurtarıcısı olarak gösterirken vahşetleri küçümseyen bir anlatım nedeniyle eleştirildi. Bu yaklaşım, siyasetçilerin ziyaretlerine yönelik öfkeyi artırıyor.
A sınıfı liderler kayıtlara nasıl girdi?
Yasukuni, İkinci Dünya Savaşı’nda hüküm giymiş binden fazla kişinin yanı sıra, savaş dönemi başbakanı Hideki Tojo’nun da aralarında bulunduğu 14 A sınıfı savaş suçlusunu onurlandırıyor. A sınıfı kategorisi, savaşı planlama ve yürütme sorumluluğuyla ilgili. Bu kişilerin sıradan askerlerle birlikte kayıtlara alınması tartışmanın merkezinde yer alıyor.
Müttefik işgali 1952’de sona erdikten sonra Sağlık ve Refah Bakanlığı, savaşta ölenlere ilişkin bilgileri tapınağa sağlamak üzere Yasukuni’yle çalıştı. 1959’a gelindiğinde, savaş suçluları hariç İkinci Dünya Savaşı’nda ölenlerin çoğunun tapınakta kutsanma işlemi büyük ölçüde tamamlanmıştı.
Yasukuni, B ve C sınıfı suçlardan hüküm giyen kişileri 1959’da kutsamaya başladı. Devlet ve dinin anayasal ayrılığı konusundaki tepkiyi önlemek amacıyla süreç sessizce yürütüldü.
En hassas karar, başrahip değişikliğinden kısa süre sonra, 1978’de alındı. 14 A sınıfı savaş suçlusunun tamamı özel bir törenle kutsandı. Yeni başrahip Tokyo Mahkemesi kararlarını reddetti ve savaşı planlama ve yürütmekten sorumlu bulunan liderleri kayıtlara alma kararı verdi.
Karar 1979’da kamuoyuna açıklandı. Başbakan Yasuhiro Nakasone’nin 1985’te resmî ziyarette bulunmasının ardından tartışma yoğunlaştı ve tapınağın savaş dönemi liderlerine yaklaşımı daha geniş bir diplomatik ihtilafın parçası hâline geldi.
Tartışmaya yön veren tarihler
Yasukuni’yle ilgili bugünkü tartışma, onlarca yıla yayılan dinî kararlar ve siyasi ziyaretler sonucunda şekillendi. Bu tarihler, 19. yüzyılda kurulan bir tapınağın modern Japon diplomasisinde nasıl tekrarlanan bir meseleye dönüştüğünü gösteriyor.
- 1869: Yasukuni, devlet hizmetinde ölenleri onurlandırmak amacıyla kuruldu.
- 1952: Müttefik işgali sona erdikten sonra Sağlık ve Refah Bakanlığı, savaşta ölenlere ilişkin bilgileri sağlamak üzere tapınakla çalıştı.
- 1959: Savaş suçluları hariç İkinci Dünya Savaşı’nda ölenlerin çoğu kutsanmıştı. B ve C sınıfı suçlardan hüküm giyenlerin kutsanmasına başlandı.
- Kasım 1975: İmparator Hirohito, Yasukuni’yi son kez ziyaret etti.
- 1978: Tapınak, 14 A sınıfı savaş suçlusunun tamamını özel olarak kutsadı.
- 1979: A sınıfı kişilerin kutsanması kamuoyuna açıklandı.
- 1985: Başbakan Yasuhiro Nakasone resmî ziyarette bulundu; Asya genelinde eleştiriler yükseldi.
- 2001-2006: Başbakan Junichiro Koizumi her yıl tapınağı ziyaret ederek Pekin ve Seul’le ilişkilerin gerilmesine yol açtı.
- 2013: Başbakan Shinzo Abe bir kez ziyaret etti. Çin ve Güney Kore’den öfke, ABD’den ise hayal kırıklığı açıklamaları geldi.
Daha sonraki başbakanlar, hassas tarihlerde bizzat ziyaret etmekten kaçınırken dinî törenler için adak göndererek orta yolu bulmaya çalıştı. Bu yaklaşım, tapınakla bağı korurken siyasetçilerin şahsen ziyarette bulunmasının diplomatik maliyetlerini sınırlamayı amaçladı.
İmparatorluk Ailesi’nin yokluğu neden önemli?
İmparator Hirohito, Kasım 1975’ten sonra Yasukuni ziyaretlerini durdurdu. Eski bir İmparatorluk Sarayı Dairesi başkanının bıraktığı not, savaşta en büyük sorumluluğu taşıdığına hükmedilen kişilerin diğer savaş ölüleriyle birlikte kutsanmasından derin rahatsızlık duyduğunu gösteriyor.
O zamandan beri hiçbir görevdeki imparator tapınağı ziyaret etmedi. İmparator Akihito hükümdarlığı sırasında, İmparator Naruhito da tahta çıktıktan sonra Yasukuni’ye gitmedi. Süregelen bu yokluk, Hayashi’nin İmparatorluk Ailesi üyelerinin rahatsızlık duymadan dua edebileceği bir yer yaratılmasına yaptığı göndermeye özel bir ağırlık kazandırıyor.
İmparatorluk Ailesi’nin Yasukuni’den uzak durması, A sınıfı liderlerin ayrılmasının Japonya’daki bazı kesimlere neden cazip geldiğini de gösteriyor. Öneriyi destekleyenler, tapınağın mevcut kayıtlarından kaynaklanan sürtüşmeyi azaltırken kraliyet ailesinin yeniden dua etmesini mümkün kılmayı umuyor.
İmparator Naruhito, 15 Ağustos’taki Ulusal Savaşta Ölenleri Anma Töreni’nde anma ve barış odaklı bir mesaj verdi. Konuşmasında, savaşın ve sonrasının zorluklarının gelecek kuşaklara aktarılması çağrısı yaptı.
Savaş sırasında ve sonrasında yaşanan zorluklara ilişkin anlatıları aktarmayı sürdürmeyi, gelecekte barışı ve halkın mutluluğunu aramak için birlik içinde çalışmayı sürdürmeyi içtenlikle umuyorum.
Ulusal tören, imparatorun anma mesajını Yasukuni dışında iletebileceği bir ortam sunuyor. Hayashi’nin önerisi, tapınağın kendisinin İmparatorluk Ailesi’nin ve başkalarının daha rahat yas tutabileceği bir yer hâline gelip gelemeyeceğiyle ilgili.
Hükümet kutsanan ruhları ayırabilir mi?
Yasukuni yönetimi, bir ruh kutsandıktan sonra kayıtlardan çıkarılamayacağını söylüyor. Tapınağın inancına göre kutsanma, kalıcı bir dinî işlemdir. Kimin kayıtlara alınacağına rahipler karar veriyor ve bu konu dinî kurumun iç işi sayılıyor.
Bu nedenle tapınak, A sınıfı isimlerin kayıtlardan çıkarılması ya da ayrılması önerilerini reddetti. Kayıtların değiştirilmesi, tapınağı yöneten dinî kurumun iş birliğini gerektirirken Hayashi’nin önerisi siyasi alandan geliyor.
Japonya Anayasası bu siyasi alanı sınırlandırıyor. 20. madde, devletin dinî faaliyetlerde bulunmasını yasaklıyor; 89. madde ise dinî kurumlara kamu kaynaklarından yardım yapılmasını engelliyor. Mahkemeler, Yasukuni’deki ayinlere yönelik kamu harcamalarının bu sınırları ihlal ettiğine hükmetti.
Siyasetçilerin bireysel ziyaretlerine ilişkin davalarda farklı sonuçlar alındı. Tekrarlanan meselelerden biri, ziyaretin resmî bir eylem mi yoksa özel bir ziyaret mi sayılacağı. Bu soru, anayasal kısıtlamaların kamu görevlilerinin davranışlarına nasıl uygulanacağını etkiliyor.
Hükümet, özel bir dinî kuruma doktrinini değiştirmesini ya da kayıtlarını düzenlemesini emredemez. Hayashi farklı bir düzenlemeyi savunabilir ancak bunun hayata geçirilmesi tapınağın böyle bir öneriyi değerlendirmeye istekli olmasına bağlı. Herhangi bir düzenlemenin nasıl olacağı henüz kararlaştırılmış değil.
İsimlerin çıkarılmasını isteyen ailelerin kendi mücadelesi
Yasukuni’nin kayıtlarında 21 binden fazla Koreli bulunuyor. Birçoğu sömürge yönetimi sırasında zorunlu askere alındı ve isimlerinin kaydedilmesi çoğu zaman ailelerine danışılmadan gerçekleşti.
Bazı Koreli yakınlar isimlerin çıkarılması için dava açtı. Bu davalar reddedildi. Yakın tarihli bir Yüksek Mahkeme kararı zamanaşımı sürelerini gerekçe gösterdi. Bu karar, yakınlarının savaşı yönetmekten hüküm giymiş kişilerle birlikte yüceltilmesini istemeyen ailelerin acısını artırdı.
Rıza şartının bulunmaması, tartışmayı son derece kişisel hâle getiriyor. Bir aile, yakınının hatırasına yönelik dinî uygulamaya itiraz edebilir; ancak tapınak kutsanmayı kalıcı kabul ediyor ve kayıtlar üzerindeki yetkiyi rahiplere veriyor.
Hayashi’nin önerisi A sınıfı savaş suçlularına odaklanıyor. Korelilerin isimlerinin çıkarılmasını isteyen yakınlarıysa daha kapsamlı bir sorunla karşı karşıya: Japonya’nın savaş dönemi sistemine dâhil ettiği kişilerin nasıl anılacağına aileler karar verebilir mi?
LDP açısından siyasi bedeller
Liberal Demokrat Parti’nin Yasukuni konusundaki bölünmeleri, savaş hafızası ve komşu ülkelerle ilişkiler hakkındaki daha geniş görüş ayrılıklarını yansıtıyor. Muhafazakâr siyasetçiler, tapınağın rolünü savunan ve isimlerin çıkarılmasına karşı çıkan Japonya Savaşta Yakınlarını Kaybedenler Derneği’nde güçlü bir destek tabanına sahip.
Birçok muhafazakâr, kayıtların değiştirilmesinin Tokyo Mahkemesi kararlarını geçerli saymak anlamına geleceğini ve yurt dışından baskıyı beraberinde getireceğini savunuyor. Çin ve Güney Kore’yle ilişkiler konusunda kaygılı ılımlılar ise eski düşmanlıkları yeniden alevlendirmeden ölüleri anmanın bir yolunu arıyor.
Nakasone’nin 1985’teki resmî ziyareti ve Koizumi’nin 2001-2006 arasındaki yıllık ziyaretleri, bunun diplomatik maliyetini ortaya koyuyor. Nakasone Asya genelinde sert eleştirilere maruz kalırken Koizumi’nin tekrarlanan ziyaretleri Çin’le yıllarca süren gergin ilişkilere katkıda bulundu.
Abe’nin 2013’teki ziyareti Pekin ve Seul’de öfkeye, ABD’de ise hayal kırıklığı açıklamalarına yol açtı. Daha yakın dönemdeki liderler, yurt içindeki beklentilerle dış ilişkileri dengelemeye çalışarak şahsen ziyaret etmek yerine dinî törenler için adak göndermeyi tercih etti.
Hayashi’nin fikri hem İmparatorluk Ailesi’nin tapınağa dönmesini isteyenlere hem de bölgesel gerginliği azaltmayı amaçlayanlara hitap ediyor. Ancak LDP içinde bu öneri, Yasukuni’yi vazgeçilmez bir yas yeri olarak gören seçmenlerin ve kuruluşların inançlarına dokunuyor.
Pekin ve Seul itirazlarını neden sürdürüyor?
Çin ve Güney Kore, özellikle Japonya’nın teslim oluşunun yıl dönümü olan 15 Ağustos yaklaşırken Yasukuni’deki gelişmeleri yakından izliyor. Tapınağın savaş dönemi yayılmacılığıyla bağlantıları ve hüküm giymiş liderleri kayıtlara alması nedeniyle buradaki siyasi jestler hassasiyetini koruyor.
2025’teki ilkbahar festivali sırasında onlarca milletvekili Yasukuni’yi ziyaret etti, başbakan ise dinî tören için adak gönderdi. Her iki girişim de resmî protestolara yol açtı.
Tokyo’daki Çin Büyükelçiliği bu girişimleri kınayarak tarihî adalete hakaret olarak niteledi ve Japon hükümetinin tarihe yaklaşımını eleştirdi.
Bu girişimler tarihî adalete açık bir hakarettir. Japon hükümetinin tarih konularındaki hatalı tutumunu ortaya koymaktadır.
Güney Kore Dışişleri Bakanlığı, adak gönderilmesi ve milletvekillerinin toplu ziyaretleri nedeniyle derin üzüntü duyduğunu belirterek bu tür eylemlerin güveni zedelediğini söyledi. Güney Kore açısından bu anlaşmazlık, 1910-1945 yılları arasındaki Japon sömürge yönetiminden kaynaklanan mağduriyetlerle iç içe.
Yasukuni son yıllarda duvar yazıları ve taş sütunlara verilen zararlar dâhil çeşitli vandalizm olaylarıyla da karşılaştı. Olaylardan birinin ardından polis bir şüpheliyi gözaltına aldı. Bu olaylar, tapınağı çevreleyen öfkenin, burada gerçekleştirilen kişisel ibadetlerin yanı sıra bazen tapınağın arazisine de taşındığını gösteriyor.
Yasukuni dışında anma
Seküler bir anıt oluşturma önerileri Japonya’nın siyasi gündemine düzenli olarak dönüyor. Böyle bir yer, ulusal liderlerin Yasukuni’deki dinî ayinlere katılmadan yas tutmasına olanak sağlayabilir.
Önerilerden biri, kimliği belirlenemeyen savaş ölülerini onurlandıran ve İmparatorluk Sarayı yakınındaki devlet yönetimindeki Chidorigafuchi Ulusal Mezarlığı’nı genişletmek. Bir diğeriyse devlet törenlerine ve yabancı devlet adamlarına ev sahipliği yapabilecek, herhangi bir dinle bağlantısı olmayan yeni bir tesis inşa etmek.
Bu planlar ivme kazanmakta zorlandı. Yasukuni’nin destekçileri, kuşaklar boyunca ailelerin tapınakta dua ettiğini belirterek başka bir yerin onların manevi ihtiyaçlarını karşılamayacağını savunuyor. Karşı çıkanlar ise seküler bir alanı, bölgesel hassasiyetleri körüklemeden ya da anayasal sınırları zorlamadan liderlerin saygılarını sunabilmesi için en pratik yol olarak görüyor.
Hayashi’nin önerisi kurumsal bir engelle karşı karşıya: Hükümet, Yasukuni’yi kayıtlarını değiştirmeye zorlayamaz. Tapınak kendi içinde bir düzenlemeyi kabul etmediği sürece ulusal anma biçimlerini tapınağın dışında güçlendirmek daha uygulanabilir seçenek olmayı sürdürüyor.
Bu yaklaşım, savaş hakkında eğitimin sürdürülmesi ve Asya genelindeki mağdurların çektiği acıları kabul eden bir diplomasiyle birlikte yürütülebilir. Aileler Yasukuni’de kendi dinî anma uygulamalarını sürdürebilirken kamu liderlerine de yas tutabilecekleri başka bir ortam sunar.
Öne Çıkan Noktalar
- Yoshimasa Hayashi, İmparatorluk Ailesi de dâhil olmak üzere insanların daha rahat yas tutabilmesi için Yasukuni’deki 14 A sınıfı savaş suçlusunun ayrılmasını önerdi.
- Tapınak, Hideki Tojo ve savaş suçlarından hüküm giymiş binden fazla kişi dâhil yaklaşık 2,47 milyon kişiyi onurlandırıyor.
- A sınıfı liderler 1978’de özel olarak kutsandı; karar 1979’da kamuoyuna açıklandı.
- İmparator Hirohito tapınağı son kez Kasım 1975’te ziyaret etti. O zamandan beri hiçbir görevdeki imparator Yasukuni’ye dönmedi.
- Yasukuni kutsanmayı kalıcı kabul ediyor; anayasal sınırlar hükümetin kayıtların değiştirilmesini emretmesini engelliyor.
- Tapınağın kayıtlarında 21 binden fazla Koreli bulunuyor. İsimlerin çıkarılmasını isteyen yakınların açtığı davalar reddedildi.
- Siyasi ziyaretler ve adaklar Çin ile Güney Kore’nin itirazlarına yol açmayı sürdürüyor.
- Chidorigafuchi’nin genişletilmesi ya da yeni bir seküler anıt yapılmasına ilişkin öneriler ilerleme kaydetmekte zorlandı.






