Dokuz ayda 2.600’den fazla çocuk enfekte oldu
Endonezya’nın Madura Adası’nda görülen kızamık salgını, 2025’te 2.600’den fazla çocuğa bulaştı ve en az 20 kişinin ölümüne yol açtı. Bunun üzerine sağlık çalışanları, aşı malzemeleri ve aşılanması gereken çocukların listeleriyle Sumenep’i dolaşmaya başladı. 27 Eylül itibarıyla salgın dokuz aydır sürüyordu.
İçindekiler
- Dokuz ayda 2.600’den fazla çocuk enfekte oldu
- Bir stabilizatör nasıl inanç meselesine dönüştü?
- Acil durumda dinî görüşler tedaviye nasıl izin veriyor?
- Aşılamadaki küçük boşluklar hastalığın hızla yayılmasına nasıl yol açıyor?
- Sumenep sınıflarında alınan kararlar
- Klinikler ve dinî liderler nasıl iş birliği yapabilir?
- Helal bir alternatif için neler gerekiyor?
- Ebeveynlerin aşı hakkında bilmesi gerekenler
- Aceh’teki araştırma tereddütlere ilişkin ne gösteriyor?
- Salgının uzun vadeli seyirdeki yeri
- Öne Çıkanlar
Üç kişilik ekipler her gün motosikletlerle kıyı kentinde dolaşıyor, kızamık veya kızamık-kızamıkçık aşılarının bulunduğu mavi soğutucu kutuları taşıyor. Ziyaretlerinde, aşı içeriğinin İslam hukukuna uygun olup olmadığı konusunda kaygı duyan ailelerin kapısında zor bir karar gündeme geliyor.
Mayıs ile temmuz arasında bölge hastanelerindeki izolasyon servisleri hızla dolarken, sağlık çalışanları günde 100’ü aşkın kızamık vakasını tedavi etti. Sağlık merkezleri şimdi yeni eğitim dönemi ve yağmur mevsimi başlamadan önce aşı korumasındaki eksikleri kapatmaya çalışıyor.
Bölge yönetimi 78.000’den fazla doz temin etti, kliniklerde aşı günleri düzenledi, okullara ekipler gönderdi ve ev ziyaretleri organize etti. Sağlık çalışanları, tereddüt eden ebeveynleri aşıya onay vermeye zorlayamıyor. Görevleri hem aşıları ulaştırmak hem de inancın gündelik kararları güçlü biçimde şekillendirdiği topluluklarda dinî soruları yanıtlamak.
Bazı kızamık ve kızamık-kızamıkçık aşılarında, zayıflatılmış canlı virüsleri taşıma ve saklama sırasında kararlı tutmak için domuzlardan elde edilen jelatin kullanılıyor. Çoğunluğu Müslüman olan bu bölgedeki pek çok aile, domuzdan elde edilen maddeleri necis kabul ediyor. Bazılarıysa bir hemşireyle veya yerel din görevlisiyle konuştuktan sonra aşıya onay veriyor.
Endonezya’nın en üst düzey İslamî otoritesi olan ve MUI olarak bilinen Endonezya Ulema Konseyi, helal bir alternatif bulunmadığı sürece aşının kullanımına izin veriyor. Ancak bu izin, bazı ebeveynlerin aşı içeriğine ilişkin rahatsızlığını gidermiş değil.
Bir stabilizatör nasıl inanç meselesine dönüştü?
Helal, İslam hukukuna göre caiz olan anlamına geliyor. Domuz eti ve domuzdan elde edilen maddeler haram, yani yasak kabul ediliyor. Domuzlardan elde edilen jelatin, hassas bileşenleri ısıdan koruduğu ve ürünlerin taşınma sırasında biçimini muhafaza etmesine yardımcı olduğu için gıdalarda ve ilaçlarda yaygın olarak kullanılıyor.
Zayıflatılmış canlı virüs içeren aşılarda jelatin, stabilizatör görevi görüyor. Flakonlar uzun tedarik zincirlerinden geçerken ve daha sıcak iklimlerde taşınırken aşının etkisini, yani koruma sağlama gücünü kaybetmesi ihtimalini azaltıyor.
Endonezya’nın coğrafyası bu işlevi özellikle önemli kılıyor. Aşıların binlerce adadaki topluluklara ulaştırılması gerekiyor ve soğuk zincirde kesintiler yaşanabiliyor. Soğuk zincir, aşıları uygun sıcaklıkta tutmak için kullanılan soğutmalı saklama ve taşıma sistemidir.
MUI, 2016’da aşılamaya izin veren ve helal sertifikasyonunu teşvik eden bir görüş bildirdi. 2018’de ise o dönemde kullanılan kızamık-kızamıkçık aşısını, domuz jelatini ve kızamıkçık bileşeninin üretiminde insan hücre dizilerinin kullanılması nedeniyle haram ilan etti. Aynı karar, helal bir alternatif bulunana kadar aşının kullanımına izin verdi ve hayatı korumaya öncelik tanıdı.
Bazı bölgeler 2018’deki kararın ardından okullardaki aşı kampanyalarını durdurdu. Bazılarıysa bilgilendirme ve ebeveyn onayıyla devam etti. İlke olarak yasaklama ile tıbbi zorunluluk hâlinde izin verme arasındaki bu yaklaşım, yeni bir salgın veya aşı günü geldiğinde bazı ailelerin tereddüt etmesine yol açıyor.
Sumenep’te MUI genel sekreteri Musthafa, uzun vadeli çözümün dinî gereklilikleri karşılayan kamu alımlarıyla sağlanması gerektiğini söyledi:
Endonezya’daki, bu aşıyı kullanan Müslümanlar için büyük umutlarımız var. Hükümetten, bu konuda Sağlık Dairesi ve Sağlık Bakanlığından helal bir aşı bulmasını isteyelim.
Acil durumda dinî görüşler tedaviye nasıl izin veriyor?
Müslüman dünyasındaki İslam âlimleri, normal koşullarda yasaklanmış ilaçları değerlendirirken sıklıkla zorunluluk ve kamu yararı ilkelerine başvuruyor. Hukuken caiz bir alternatif yoksa hayatı korumaya öncelik verilebiliyor.
Bazı âlimler, işlemenin bir maddeyi başka bir şeye dönüştürebileceği düşüncesi olan istihaleye de atıfta bulunuyor. Bu görüşe katılmayanlar da var. Bu nedenle ebeveynler, farklı vaizlerden veya farklı bölgelerde farklı noktaların vurgulandığını duyabiliyor.
Müslüman bir hemşire ve Sumenep’te yaşayan bir anne olan Pujiati Wahyuni, ailelere danışmanlık verirken bu farklılıklarla karşılaşıyor. Mevcut salgının ötesine uzanan bir direnişle karşılaştığını anlattı:
“Evet, böyle kişiler var. İslam büyük bir din. Belki bazı Müslümanlar aşı olmak istemiyor; bu sadece şimdi değil, doğduklarından beri böyle,” dedi.
Yerel din görevlileri, çocuklarını aşılatmak isteyen ancak kararsız kalan ebeveynlerden söz ediyor. Pek çok aile için salgın sırasında çocuğu korumanın öncelikli olduğunu güvenilir bir ustazdan veya ustazeden, yani erkek ya da kadın din öğretmeninden duymak belirleyici olabiliyor. Halk sağlığı yetkilileri, dinî liderlerle açık iletişimin, özellikle aileler yakınlarında kızamık vakaları gördükten sonra, onay alınmasına çoğu zaman yardımcı olduğunu söylüyor.
Aşılamadaki küçük boşluklar hastalığın hızla yayılmasına nasıl yol açıyor?
Kızamık, bilinen en bulaşıcı virüslerden biri. Hastalığı taşıyan bir kişi, yakınındaki aşılanmamış 10 kişiden dokuzuna virüsü bulaştırabilir. Virüs havada yayılır ve öksürükten uzun süre sonra bile bir odada kalabilir.
Bu nedenle sağlık kuruluşları yüksek bir hedef belirliyor: Salgınları önlemek için çocukların en az yüzde 95’inin iki doz aşı olması gerekiyor. 2024’e ilişkin küresel tahminlere göre ilk doz aşı kapsamı yüzde 84, ikinci doz kapsamı ise yüzde 76 düzeyindeydi; bu da çok sayıda çocuğun önerilen korumadan yoksun kaldığı anlamına geliyor.
Endonezya da aşılama hedeflerinin gerisinde kaldı. Kızamık-kızamıkçık aşılaması, 2023’te hedefin yüzde 86,6’sına, 2024’te ise yüzde 82,3’üne ulaştı; bu, 4,3 yüzde puanlık düşüş demek. Bu rakamlar aşılama hedeflerine ulaşma düzeyini gösteriyor. Salgınları önleme ölçütü ise çocukların en az yüzde 95’inin iki doz aşı olması.
Madura’daki aşılanma açıkları arasında dinî nedenlerle aşıyı erteleyen aileler, seyahat ederken klinik günlerini kaçıran çocuklar ve ulaşım güçlüğü ya da iş yükümlülükleriyle karşı karşıya olan haneler bulunuyor. Aşılanmamış çocukların yoğunlaştığı yerlerde kızamık hızla yayılabiliyor.
Bu açıkları kapatmak için saha ekiplerine yakıt, soğutucu kutular, okul kliniklerinde görev yapacak personel ve ebeveynlerin güvendiği topluluk temsilcileri gerekiyor. Aşıların uygun koşullarda saklanması ve hem pratik hem de dinî güçlük yaşayan ailelerin randevulara erişebilmesi için aynı çaba gösterilmeli.
Sumenep sınıflarında alınan kararlar
Pamolokan köyündeki bir İslam anaokulunda, toplum sağlığı merkezinin yöneticisi, aşı flakonlarını açmadan önce küçük bir sınıfta annelerle görüştü. Kızamığın nasıl yayıldığını, çocukların neden iki doz aşı olması gerektiğini ve ebeveynlerin hangi yan etkileri bekleyebileceğini anlattı.
Görüşmeler, salgının en yoğun aylarından sonra yapıldı. O dönemde yerel hastaneler günde 100’den fazla vakayı tedavi ediyor, bazı ebeveynler komşularının ateşli çocuklarını acil olarak hastaneye götürdüğünü görüyordu. Aşıyı erteleyen aileler için hastalığın yakında görülmesi tehlikeyi somutlaştırdı.
Kebunan köyünden 28 yaşındaki anne Ayu Resa Etika, yakındaki ailelerin yaşadığı sıkıntıları gördükten sonra fikrini değiştirene kadar oğlunun ikinci dozunu ertelemişti. Kararını şöyle anlattı:
“Helal olmadığı için biraz tereddüt var. Ama bütün bunlara rağmen çocuğun sağlığı için yapıyoruz. Sonuçları epey ağır olabilir, ölüme yol açabilir. Oğlum kızamık aşısı olmazsa bunun riskini taşımasından korkuyorum. Yani sonuçları iyiyse sorun yok,” dedi.
Sağlık çalışanları, başka ebeveynlerin de benzer kararlar aldığını söylüyor. Başta tereddüt eden bazıları, ebe, din görevlisi veya öğretmenle konuştuktan sonra geri dönüyor. Tanıdık ortamlar, annelere soru sorma ve komşularının da aynı kararı verdiğini görme imkânı sunuyor.
Klinikler ve dinî liderler nasıl iş birliği yapabilir?
MUI ülke genelinde dinî görüşleri belirlerken, il ve ilçe şubeleri bunların yerel düzeydeki görüşmelere taşınmasına yardımcı oluyor. İmamlar, pesantrenlerin yani İslamî yatılı okulların yöneticileri ve kadınların dinî çalışma grupları da ailelerin bu görüşleri nasıl anladığını şekillendiriyor.
Sağlık müdürlükleriyle dinî liderlerin ortak planlama yapması, mahalleler arasındaki kafa karışıklığını ve çelişkili mesajları azaltabilir. Sağlık ekipleri içerikleri ve yan etkileri sade bir dille açıklarken din görevlileri, helal bir alternatif bulunmadığında aşıya izin verildiğini anlatıyor.
Saha çalışmaları en iyi, karşılıklı konuşma biçiminde yürütülüyor. Ebeveynler, baskı altında hissetmeden hem sağlık hem de dinî konulardaki kaygılarını dile getirebiliyor. Diğer bölgelerde uygulanan yöntemler arasında şunlar bulunuyor:
- Sağlık yetkilileriyle ulemanın aşı içeriğini, soğuk zincir süreçlerini ve dinî kararların kesin ifadelerini değerlendirdiği düzenli toplantılar.
- Helal bir seçenek bulunmadığında salgın sırasında aşıya neden izin verildiğini açıklayan cuma hutbeleri ve köy toplantıları.
- Annelerin sorularını sorabilmesi için özel alanların ve kadın sağlık çalışanlarının bulunduğu pesantren ve camilerdeki aşı günleri.
- Hemşirelerin flakon etiketlerini gösterip her bileşeni basit ifadelerle açıkladığı oturumlar.
- Dinî görüşlere atıfta bulunan ve danışılabilecek yerel din görevlilerini belirten onam formları.
Helal bir alternatif için neler gerekiyor?
Yaygın olarak kullanılan, ruhsatlı kızamık veya kızamık-kızamıkçık aşılarının çoğunda stabilizatör olarak domuz jelatini bulunuyor. Araştırmacılar ve üreticiler, balık jelatini, bitkilerden elde edilen polimerler ve şeker bazlı bileşenler dâhil alternatifleri araştırdı.
Bir stabilizatörü değiştirmek, bir bileşenin yerine başkasını koymaktan fazlasını gerektiriyor. Isıya dayanıklılığın ve etkinliğin değişmeden kaldığını doğrulamak için üreticilerin yeni partiler üretmesi, stabilite testleri yapması ve ardından düzenleyici incelemeden geçmesi gerekiyor. Güvenilir soğutmanın daha zor sağlanabildiği kırsal bölgelerde korumanın azalması özellikle kaygı verici olur.
Endonezya seçenekler arıyor ancak helal bir alternatifin ne zaman bulunabileceğine ilişkin bir tarih verilmiş değil. Helal bir ürün onaylandıktan sonra bile tedarik sözleşmeleri, ruhsatlandırma ve personel eğitimi zaman alacak.
Helal sertifikasyonu, ham maddeden bitmiş flakona kadar bileşenlerin izini sürer. Temizlik maddeleri, ambalaj ve etiketler de incelenir. Bölgesel bir üreticiye teknoloji aktarımı ya da helal denetimlerinde şeffaf bir geçmişe sahip sözleşmeli üretim, bu sürece katkı sağlayabilir.
Müslüman nüfusun çoğunlukta olduğu ülkeler arasındaki iş birliği, tek bir ürün için daha büyük bir pazar yaratabilir ve üreticileri helal gereklilikleri karşılayan bir formüle yatırım yapmaya teşvik edebilir. Sumenep’teki mevcut müdahale açısından dinî rehberlik, helal bir alternatif bulunmadığı sürece aşının kullanımına izin verildiği yönünde.
Ebeveynlerin aşı hakkında bilmesi gerekenler
Kızamık aşısı, bağışıklık sistemini hastalıkla mücadele etmek üzere eğiten zayıflatılmış bir virüs içeriyor. Üretimde kullanılan kızamık virüsü, tavuk embriyosu hücrelerinde çoğaltılıyor. Birleşik kızamık-kızamıkçık aşısında kızamıkçık bileşeni, onlarca yıl önce geliştirilmiş bir insan hücre dizisi kullanılarak üretiliyor.
Nihai ürün saflaştırılıyor. Az miktarda jelatin, şeker ve diğer tuzlar, aşının taşıma sırasında kararlı kalmasına yardımcı oluyor. Bu içerik ve üretim yöntemlerine ilişkin sorular, MUI’nin kararının ve helal bir alternatif yokken aşının kullanımına izin vermesinin merkezinde yer alıyor.
Kızamık aşıları onlarca yıldır kullanılıyor ve güvenlik kayıtları güçlü. Yan etkiler genellikle kol ağrısı, kısa süreli ateş veya döküntü gibi hafif belirtiler. Ciddi alerjik reaksiyonlar çok nadir görülüyor.
Kızamığın kendisi çok daha büyük riskler taşıyor. Özellikle çok küçük çocuklarda ve yetersiz beslenenlerde zatürreye, beyin iltihabına ve ölüme yol açabiliyor.
Güçlü koruma için çocukların iki doz aşı olması gerekiyor. Bir dozu kaçıranlar için kliniklerde telafi aşılaması yapılabiliyor. Sumenep’te sağlık çalışanları, ailelerin aşı takvimini tamamlamasına yardımcı olmak için okullarda ve evlerde randevular sunuyor.
Kızamığı atlatan kişilerin çoğu virüse karşı kalıcı bağışıklık kazanıyor. Birleşik aşı kızamıkçığa karşı da koruma sağlıyor; kızamıkçık, hamile bir kadına bulaştığında ciddi doğum kusurlarına yol açabiliyor. Yerel klinikler her çocuk için uygun aşı takvimi konusunda bilgi verebiliyor.
Aceh’teki araştırma tereddütlere ilişkin ne gösteriyor?
Yerel düzeyde şeriatın uygulandığı Aceh’te 1.689 Müslüman ebeveynle yapılan yakın tarihli bir anket, çocukların yalnızca yüzde 34’ünün aşılarını tamamen olduğunu ortaya koydu. Ebeveynlerin yüzde 29’u aşı konusunda tereddüt belirtirken, yüzde 32’si aşı içeriklerinin helal olmadığına dair özel kaygılar taşıyordu.
Aşı konusunda tereddüt eden ebeveynlerin çocuklarının aşı takvimini tamamlama olasılığı çok daha düşüktü. Bulgular, dinî kaygılarla çocukluk çağı aşılarının tamamlanması arasındaki bağlantıyı ortaya koyarken ulusal araştırmalar da varlık, eğitim ve erişimle ilişkili farklılıklara işaret ediyor.
1991-2017 dönemini kapsayan analizler, hem Müslümanlarda hem de diğer dinlere mensup kişilerde kızamık aşılamasının arttığını ve gruplar arasındaki farkın daraldığını gösterdi. Aşı içerikleriyle ilgili tartışmaların öne çıkmasıyla, izleyen yıllarda Müslümanlarda aşılama oranı durakladı.
Eyaletler arasındaki büyük farklar sürüyor; Aceh geçmişte aşılama oranının en düşük olduğu bölgeler arasında yer aldı. Madura’daki müdahale bu sorunların birkaçını bir araya getiriyor: Ailelerin dinî izin ve içerikler hakkında güvenilir bilgiye, ayrıca erişebilecekleri hizmetlere ihtiyacı var.
Atılabilecek pratik adımlar arasında yerel ulema ile ortaklıklar kurmak, içerik listelerini Endonezce olarak açık biçimde yayımlamak ve annelerle babaları aşı günlerini izlemeye ve soru sormaya davet etmek bulunuyor. Kliniklerde, okullarda ve camilerde tutarlı mesajlar verilirken hizmetler çocukların yaşadığı ve öğrendiği yerlere götürülebilir.
Salgının uzun vadeli seyirdeki yeri
Endonezya’nın bugünkü aşılama çalışmaları, yıllara yayılan dinî görüşlerin, eşitsiz aşılama oranlarının ve önceki salgınların ardından yürütülüyor. 2018’de doğudaki Papua eyaletinde yaşanan büyük bir kızamık salgını onlarca kişinin ölümüne yol açmış, virüsün aşı korumasındaki boşlukların bulunduğu topluluklara ulaşmasının sonuçlarını gözler önüne sermişti.
Bugünkü müdahaleye giden başlıca gelişmeler şöyle:
- 1991-2017: Hem Müslümanlarda hem de diğer dinlere mensup kişilerde kızamık aşılaması arttı ve gruplar arasındaki fark daraldı.
- 2016: MUI aşılamaya izin verdi ve helal sertifikasyonunu teşvik etti.
- 2018: MUI, o dönemde kullanılan kızamık-kızamıkçık aşısını haram ilan etti, ancak helal bir alternatif bulunana kadar kullanımına izin verdi. Bazı bölgeler okullardaki kampanyaları durdururken bazıları bilgilendirme ve onamla devam etti. Papua’da yaşanan büyük bir salgında onlarca kişi öldü.
- 2023: Endonezya’da kızamık-kızamıkçık aşılaması hedefin yüzde 86,6’sına ulaştı.
- 2024: Bu oran yüzde 82,3’e geriledi. Küresel tahminlere göre kızamıkta ilk doz aşılama oranı yüzde 84, ikinci doz oranı ise yüzde 76 oldu.
- Mayıs-temmuz 2025: Madura’daki salgında hastaneler en yoğun dönemini yaşadı; günde 100’den fazla kızamık vakası görüldü.
- 27 Eylül 2025: Salgın dokuz aydır sürüyordu; 2.600’den fazla çocuğa bulaştı ve en az 20 kişinin ölümüne yol açtı. Ekipler aşı ziyaretlerini sürdürürken 78.000’den fazla doz temin edilmişti.
Sumenep’in acil görevi, yeni eğitim dönemi ve yağmur mevsimi başlamadan önce çocukların iki dozu da tamamlamasına yardımcı olmak. Bunun için aşıları soğukta tutmak, ailelere evlerinde ve okullarda ulaşmak ve ebeveynlerin güvendikleri kişilerle dinî kaygılarını konuşabilecekleri ortamlar yaratmak gerekiyor.
Öne Çıkanlar
- Madura’daki kızamık salgını 2025’te 2.600’den fazla çocuğa bulaştı ve en az 20 kişinin ölümüne yol açtı.
- Üç kişilik ekipler Sumenep’te motosikletlerle aşı ulaştırıyor; kliniklerde ve okullarda da aşı oturumları düzenleniyor.
- Kaygılar, domuzlardan elde edilen jelatine ve MUI’nin 2018 tarihli kararında ele alınan aşı üretiminin bazı yönlerine odaklanıyor.
- MUI, helal bir alternatif bulunmadığı sürece hayatı korumaya öncelik vererek aşının kullanımına izin veriyor.
- Endonezya’da kızamık-kızamıkçık aşılaması 2023’te hedefin yüzde 86,6’sı düzeyindeyken 2024’te yüzde 82,3’e geriledi.
- Salgınları önlemek için çocukların en az yüzde 95’inin iki doz kızamık aşısı olması gerekiyor.
- Aceh’teki ankette ebeveynlerin yüzde 32’si helal kaygıları dile getirdi; çocukların yalnızca yüzde 34’ü aşılarını tamamen olmuştu.
- Dinî diyalog, içeriklere ilişkin açık bilgi ve erişilebilir aşılama hizmetleri, korumadaki açıkları kapatmanın temel unsurları.






