Yıkılan bir elektrik direği Sabah'taki sel felaketini ağırlaştırdı
13 Eylül Cumartesi günü Penampang'daki Kampung Sarapung yakınlarında meydana gelen heyelan, büyük bir elektrik iletim direğini yıktı. Kesintinin en yoğun olduğu sırada Sabah'ın doğu kıyısında yaklaşık 230 bin abone elektriksiz kaldı. Eyalet yetkilileri pazartesi öğleden sonra, daha geniş çaplı sel ve heyelanlarda en az 12 kişinin hayatını kaybettiğini, bir kişinin de kayıp olduğunu bildirmişti. Daha sonra açıklanan yerel sayımlar ise can kaybının daha da arttığını gösterdi.
İçindekiler
- Yıkılan bir elektrik direği Sabah'taki sel felaketini ağırlaştırdı
- Elektrik iletim hattı nasıl devre dışı kaldı?
- Elektriğin yeniden verilmesinde üç aşama
- Su hizmetleri neden aksadı?
- Ölümcül yamaç kaymalarında aileler mahsur kaldı
- Şiddetli yağış yolları kapattı, tahliyelere yol açtı
- Kutlama planlarının yerini acil yardım aldı
- Islak yamaçlar ve uzun elektrik hatları neden savunmasız?
- Kesintiler sürerken haneleri korumak
- Öne Çıkanlar
Elektrik kesintisinden en çok Sandakan, Lahad Datu, Kinabatangan, Kunak, Semporna ve Beluran etkilendi. Elektrik sistemi, batı ve doğu kıyıları arasındaki kritik bağlantının aniden devre dışı kalmasına uyum sağlamaya çalışırken Tawau'da da bölgesel kesintiler yaşandı.
Yıkılan yapı, Sabah'ın batı kıyısındaki Kolopis ana trafo merkezi yakınında bulunan 275 kV'lık Kolopis-Segaliud hattının 5 numaralı direğiydi. Hat, Kimanis ve Sepanggar çevresindeki üretim merkezlerinden doğu kıyısındaki topluluklara ve işletmelere yüksek miktarda elektrik taşıyor. Hattın devre dışı kalması, Sandakan dahil 300 kilometreden daha uzaktaki yerleri olağan elektrik arzından mahrum bıraktı.
16 Eylül itibarıyla acil durum, iç içe geçmiş birkaç sorunu kapsıyordu: kurtarma ekipleri hasarlı evlerde arama yapıyor, aileler yükselen sulardan uzak yerlerde barınıyor, mühendisler kopan elektrik hattını onarıyor, bölge sakinleri ise elektrik ve su hizmetlerinin normale dönmesini bekliyordu. Şiddetli yağış, kapanan yollar ve zeminin dengesizliği çalışmaları yavaşlattı.
Sabah Electricity Sdn Bhd, yerel üretimden yararlanıp elektriğin kalan şebekede izlediği güzergâhı değiştirerek saatler içinde arzı yeniden sağlamaya başladı. Pazar günü birçok mahalleye elektrik verildi; ancak on binlerce abone pazartesi günü de aralıklı ya da uzun süreli kesintilerle karşı karşıya kaldı.
Elektrik iletim hattı nasıl devre dışı kaldı?
Şiddetli yağışın Penampang'da yamaç kaymasına yol açmasının ardından, Kolopis-Segaliud 1 ve 2 numaralı hatların her iki devresi de cumartesi günü saat 17.05 civarında devreden çıktı. Saat 19.05'te yapılan yeniden devreye alma girişimi başarısız oldu. Daha sonra sahadaki ekipler 5 numaralı direğin yıkıldığını doğruladı.
Bölgeden çekilen görüntülerde, doygun toprağın ve yamaçtaki hareketin yapının temelini zayıflatmasıyla devrilmeden önce direğin eğildiği görüldü. Direği yıkan heyelan can kaybına yol açtı ve Sabah genelinde bir hafta boyunca yaşanan ölümcül hava olaylarının parçası oldu.
Kampung Guromboi yakınındaki 9 numaralı direkte de toprak erozyonu kaynaklı sorunlar yaşandı; ancak elektrik kesintisinin başlıca nedeni bu değildi. 5 numaralı direkteki hasar, batı kıyısından doğuya önemli miktarda elektrik taşıyan hattı kopardı.
Elektrik şebekelerinde, arızalı bir hattı milisaniyeler içinde devreden çıkaran otomatik koruma donanımları bulunur. Bir direk yıkıldığında kablolar kısa devre yapabilir ya da kablolar üzerindeki çekme kuvveti bağlantı ekipmanlarına zarar verebilir. Koruma röleleri daha fazla hasarı önlemek için etkilenen devreleri kapatır.
Bu olayda iki devre de devreden çıktı ve çok sayıda elektrik kullanıcısı aynı anda şebekeden ayrıldı. Sistemde yaklaşık 242 megavatlık ani bir talep kaybı yaşandı. Şebekenin istikrarlı çalışması için elektrik üretimiyle tüketimin dengede kalması gerektiğinden, jeneratörlerin dikkatle ayarlanması gerekti.
Kesintinin boyutu, bu hattın taşıdığı önemi ortaya koydu. Sabah'ın büyük üretim kapasitesinin önemli bir bölümü batı kıyısında, nüfus merkezleri ve sanayi ise doğu boyunca uzanıyor. İletim hatları bu uzak yerleri ormanlık dağlar ve nehir vadileri üzerinden birbirine bağlıyor; dolayısıyla taşıyıcı yapıların durumu günlük hizmetler açısından kritik önem taşıyor.
Elektriğin yeniden verilmesinde üç aşama
Sabah Electricity, eksik arzı karşılamaya yardımcı olmak için Sandakan ve Tawau'daki yerel santralleri devreye aldı. Mühendisler ayrıca, hasarlı bölüm onarılırken elektriğin batıdan aktarılabilmesi için elektrik taşıyan kabloların yeniden bağlandığı geçici iletken köprüleme çalışmalarına başladı.
İlk aşamada, hava koşullarının elvermesi halinde Kolopis-Segaliud hattının yaklaşık iki gün içinde yeniden bağlanması hedeflendi. Bu ilk dönemde, talebin en yüksek olduğu saatlerde yaklaşık 70 bin abonenin sırayla kesinti yaşaması bekleniyordu. Dönüşümlü kesinti, mevcut elektriğin aynı anda tüm talebi karşılayamadığı durumlarda farklı bölgelere sırayla geçici olarak elektrik verilmemesi anlamına geliyor.
Pazar akşamına doğru Kunak, Lahad Datu ve Semporna'nın bazı bölgelerine yeniden elektrik verildi. Yerel jeneratörlerin ve şebekede yapılan değişikliklerin yardımıyla konut bölgeleri, çiftlikler ve okullar dahil Tawau'nun bazı kesimlerinde de elektrik sağlandı. Şirketin kriz ekibi ilk köprüleme çalışması için gece gündüz çalışmayı sürdürdü.
Uzman ekipler, direğin yıkıldığı noktada iki Acil Onarım Sistemi (ERS) kulesi kurmaya hazırlanıyordu. Bu geçici yapılar, zor zeminlerde bile hızla birleştirilebilen modüler kafes bölümlerinden oluşuyor ve hasarlı bir açıklık boyunca kabloları taşıyor.
Şirket, geçici kulelerin kurulumunun yaklaşık sekiz gün sürmesini bekliyordu. Kuleler bağlanıp elektrik taşımaya başladığında şebekenin doğu kıyısına yeniden güçlü bir bağlantısı olacağı için dönüşümlü yük kesintilerinin sürdürülmesi planlanmıyordu.
Yaklaşık 3 milyon ringgit maliyetle kalıcı bir yedek direk yapılması da planlandı. Zemin koşullarına ve erişime bağlı olarak inşaatın yaklaşık üç ay sürmesi bekleniyordu. İki gün, sekiz gün ve üç aylık süreler onarımın farklı aşamalarını ifade ediyordu; her aşamanın ne zaman tamamlanacağını hava ve saha koşulları etkileyecekti.
Su hizmetleri neden aksadı?
Elektrik kesintileri, arıtma tesisleri ve dağıtım pompalarının elektriksiz kalması nedeniyle doğu kıyısındaki bazı topluluklarda su arzını da aksattı. Sandakan gibi yerlerde yaşayanlar, selin ardından temizlik çalışmalarıyla uğraşırken temel hizmetlerde de düzensizlik yaşadı.
Su hizmetlerinin normale dönmesi elektrikten daha uzun sürebilir. Pompalar yeniden çalışmaya başladıktan sonra depoların dolması ve suyun hanelere düzenli biçimde ulaşabilmesi için boru hatlarında basıncın yeniden oluşması zaman alır.
Pompalama yeniden başlarken ve onarım çalışmaları sürerken Sabah Electricity, su idaresi ve yerel belediyeler arasındaki koordinasyon önceliğini korudu. Bir mahalleye yeniden elektrik vermekle musluklardan düzenli su akışını sağlamak birbiriyle bağlantılı işlerdi, ancak farklı operasyonel adımlar gerektiriyordu.
Milletvekilleri ve yerel yöneticiler, Sandakan'ın bazı mahallelerinde kesintilerin 13 saate kadar sürdüğünü bildirdi. Ekipler ulaşım sorunları ve kötü hava koşullarıyla uğraşırken halktan sabırlı olmaları istendi. Etkilenen hanelerde uzun kesintiler, zaten zorlu geçen temizlik çalışmaları sırasında telefonları şarj etmeyi, yiyecekleri soğuk tutmayı ve suya erişmeyi güçleştirdi.
Ölümcül yamaç kaymalarında aileler mahsur kaldı
Elektrik kesintisi, 13-15 Eylül arasında yaşanan acil durumun bir parçasıydı. Sağanak yağış, Sabah'ın batı kıyısı ve iç kesimlerinde, Kota Kinabalu, Penampang, Papar ve diğer bölgeler dahil olmak üzere geniş çaplı su baskınlarına ve onlarca heyelana yol açtı.
Kota Kinabalu yakınlarındaki Kampung Cendera Kasih'te heyelan ahşap bir evi yıktı ve kalabalık bir aileyi toprak altında bıraktı. Aralarında iki, dört ve dokuz yaşlarında çocukların da bulunduğu yedi kişi hayatını kaybetti. Ailenin diğer üyeleri yaralı olarak kurtuldu.
Can kayıpları, dengesiz yamaçlardaki kayıt dışı konutların taşıdığı tehlikeye dikkat çekti. Bir yamaç kaydığında, yol üzerindeki bir ev toprak ve moloz altında kalabilir; içeridekilerin kaçmak için çok az zamanı olur.
Papar'da, Kampung Maragang Tuntul'da sabah saatlerinde meydana gelen heyelan, derme çatma ahşap bir evde üç kişiyi mahsur bıraktı. Kurtarma ekipleri iki kişinin cansız bedenine ulaştı. Ekipler çamur ve kayan zeminde çalışırken altı yaşındaki bir çocuk saatlerce kayıp kaldı.
Bu heyelandan yaklaşık 40 dakika sonra Kampung Mook'ta meydana gelen başka bir heyelan üç evi toprak altında bıraktı; bir kadın ve 11 yaşındaki oğlu hayatını kaybetti. Ayrıca Kuala Penyu'da bir erkek sel sularında boğuldu. Yağışların şiddetlendiği önceki hafta Penampang'da meydana gelen başka bir heyelanda 97 yaşındaki bir kişi hayatını kaybetmişti.
Sabah İtfaiye ve Kurtarma Dairesi Müdürü Mohd Pisar Aziz, heyelan bölgelerinde arama yapan kurtarma ekiplerinin karşılaştığı koşulları şöyle anlattı:
Ekiplerimiz zorlu koşullara rağmen arama çalışmalarını sürdürüyor.
Eyalet yetkililerinin pazartesi öğleden sonra açıkladığı en az 12 ölü ve bir kayıp kişi sayısının ardından can kaybı artarken arama ve kurtarma çalışmaları devam etti.
Şiddetli yağış yolları kapattı, tahliyelere yol açtı
Kota Kinabalu'da tek bir gecede yaklaşık 138 milimetre yağış kaydedildi; bu miktar, kentin tipik aylık ortalamasının neredeyse yarısına yakındı. Yağışın kısa sürede bu kadar yoğunlaşması, suların neden hızla yükseldiğini ve zaten ıslak olan yamaçların neden giderek daha dengesiz hale geldiğini açıklıyor.
Malezya Meteoroloji Dairesi, batı kıyısındaki ve iç kesimlerdeki ilçeler için gök gürültülü fırtına, şiddetli yağış ve kuvvetli rüzgâr uyarıları yayımlamıştı. Sağanaklar sürerken suya doymuş toprak, yamaçları heyelanlara karşı savunmasız hale getirdi.
Birçok noktada yollar çöktü ve krizin en yoğun olduğu sırada en az birkaç düzine güzergâh kapatıldı. Bu kapanmalar ulaşımı etkiledi; kurtarma ekiplerinin, onarım personelinin ve yardım malzemelerinin hareketini de güçleştirdi.
Etkilenen köylerden 800'den fazla kişi Beaufort, Penampang, Tawau ve Membakut'taki geçici tahliye merkezlerine sığındı. Yükselen sular ve zayıflayan yamaçlar, riskli bölgelerdeki ailelerin evlerinde kalmasını güvensiz hale getirdi.
Başlıca gelişmeler şu sırayla yaşandı:
- 13 Eylül'den önceki hafta, şiddetlenen yağışlar Penampang'da 97 yaşındaki bir kişinin hayatını kaybettiği ölümcül bir heyelana katkıda bulundu.
- 13 Eylül Cumartesi günü Kolopis-Segaliud hatlarının devreleri saat 17.05 civarında devreden çıktı. Saat 19.05'teki yeniden devreye alma girişimi başarısız oldu ve ekipler 5 numaralı direğin yıkıldığını doğruladı.
- 14 Eylül Pazar günü Başbakan Hajiji Noor acil durum toplantısı düzenledi. Yerel üretimin devreye girmesi ve şebekede yapılan değişikliklerle etkilenen birkaç ilçenin bazı bölgelerine yeniden elektrik verildi.
- 15 Eylül Pazartesi öğleden sonra eyalet yetkilileri en az 12 kişinin hayatını kaybettiğini, bir kişinin de kayıp olduğunu bildirdi. Arama çalışmaları sürerken daha sonra açıklanan yerel sayımlar daha fazla can kaybına işaret etti.
- 16 Eylül Salı itibarıyla çalışmalar, iletim bağlantısının yeniden kurulmasına, geçici kulelerin kurulumuna ve sel ile heyelanlardan etkilenen topluluklara desteğe odaklandı.
Kutlama planlarının yerini acil yardım aldı
Sabah Başbakanı Datuk Seri Hajiji Noor, çalışmaları hızlandırmak ve afet müdahalesini koordine etmek üzere pazar günü üst düzey yetkililer ve Sabah Electricity yöneticileriyle bir araya geldi. Yağış sürerken ekiplere suya doymuş yamaçlarda dikkatli olmaları çağrısında bulundu, kamuoyunun düzenli bilgilendirilmesini istedi ve kurumların hazırlık durumunu yüksek seviyede tutmasını talep etti.
Eyalet hükümeti, kaynakların arama kurtarma ve yardım çalışmalarına yönlendirilebilmesi için Kota Kinabalu'da düzenlenmesi planlanan Malezya Günü kutlamalarını iptal etti. Hajiji, kararın ardındaki önceliği şöyle açıkladı:
Halkın esenliği, refahı ve güvenliği her şeyden önce gelir.
Başbakan Datuk Seri Anwar Ibrahim, eyalet üzerinden aktarılan önceki federal ödeneklere ek olarak Sabah için 21 milyon ringgit acil yardım fonunu onayladı. Fon, yerinden edilen ailelere ilk aşamada yardım sağlanmasını destekledi; kurumların temel hizmetleri yeniden sağlamasına ve enkazla kapanan yolları temizlemesine katkıda bulundu.
Anwar, ulusal afet kurumu ile federal dairelere yardım, altyapı onarımı ve temel hizmetler konusunda hızla harekete geçme talimatı verdi. Yardımın etkilenen hanelere gecikmeden ulaşması gerektiğini söyledi:
Hükümetin önceliği sel mağdurlarının güvenliği, esenliği ve hayatta kalmasıdır. Etkilenen her haneye gecikmeden yardım ulaştırılmalıdır.
Sabah DAP Başkanı Datuk Phoong Jin Zhe de hükümetin törenler yerine yardım çalışmalarına odaklanması çağrısı yaptı:
Kutlama zamanı değil. Seferber olma zamanı.
Eyalet ve federal ekipler yol kapanmaları, tahliye merkezlerinin kapasitesi, elektriğin yeniden verilmesi ve su hizmetleriyle ilgili güncellemeleri resmî kanallar üzerinden paylaştı. Mühendisler şebekeyi istikrara kavuştururken bölge sakinlerinden aralıklı kesintileri geçici kabul etmeleri; yamaçlardan, kabaran nehirlerden ve hasarlı köprülerden uzak durmaları istendi.
Islak yamaçlar ve uzun elektrik hatları neden savunmasız?
Sabah'ın dağlık arazisi Güney Çin Denizi ve Sulu Denizi'yle buluşurken yerleşimler eteklere ve sarp vadilere kadar uzanıyor. Süren şiddetli yağışlar geniş bir alanda tehlike yaratabiliyor; özellikle evlerin ve altyapının riskli zeminlerde bulunduğu yerlerde.
Yağmur suyu toprağın gözeneklerini doldurdukça basınç artıyor ve yamacı bir arada tutan sürtünme azalıyor. Toprak suya doyduğunda, ek yağış yamacın kaymasına yol açabiliyor. Bitki örtüsünün kaldırıldığı, drenajın yetersiz olduğu veya evlerin yeterli güçlendirme olmadan kesilmiş yamaçlara yapıldığı yerlerde süreç hızlanabiliyor.
Hava uyarıları tehlikeli dönemleri belirlemeye yardımcı oluyor; ancak günlerce süren yağış yamaçlardaki basıncı artırmayı sürdürebiliyor. Aynı koşullar yolları, evleri ve elektrik direklerinin temellerini de tehdit ediyor.
İklim bilimciler, daha fazla nem tutabilen daha sıcak atmosferle bağlantılı olarak Güneydoğu Asya'da kısa sürelerde yağan şiddetli yağışların arttığına ilişkin bir eğilim kaydetti. Sabah'ta yoğun yağış mevsimsel muson koşullarına eklenerek sarp ve aşınmış topraklı bölgelerde ani sel ve yamaç kayması olasılığını artırabiliyor.
Sabah'ın elektrik şebekesi de coğrafi bir zorlukla karşı karşıya. Batı kıyısındaki büyük üretim tesislerinin, 275 kV'lık Kolopis-Segaliud hattı gibi yüksek gerilim koridorları üzerinden doğu boyunca dağılmış talep merkezlerine elektrik sağlaması gerekiyor. Bu nedenle kritik bir güzergâhtaki yapının devre dışı kalması, heyelanın yaşandığı yerden çok uzaktaki hizmetleri de aksatabiliyor.
Mühendisler alternatif iletim güzergâhları sağlayarak, yerel üretimi artırarak ve hasarlı bölümleri geçici kulelerle köprüleyerek bu riski azaltıyor. 5 numaralı direkteki müdahalede, kalıcı inşaat hazırlanırken yerel elektrik üretimiyle geçici bir yedek güzergâh bir arada kullanıldı.
Yetkililer, heyelana yatkın bölgelerdeki direklerin ve yamaçların izlenmesini gözden geçiriyordu. Ele alınan önlemler arasında büyük fırtınalardan sonra denetimlerin artırılması, temeller çevresindeki drenajın iyileştirilmesi ve zemin hareketinin tespit edildiği yerlere erken uyarı sensörleri yer alıyordu. Yamaçlara yönelik planlama kuralları ve riskli zemindeki evler için daha sağlam inşaat uygulamaları da gelecekteki heyelanlara maruz kalma riskini azaltma çalışmalarının parçasıydı.
Kesintiler sürerken haneleri korumak
Yetkililer, geçici kuleler devreye alınırken ve kalıcı çalışmalar sürerken onarım döneminde bazı bölgelerde kısa süreli kesintilerin devam edebileceğini öngörüyordu. Şirketin planı, Acil Onarım Sistemi kuleleri elektrik taşımaya başladıktan sonra dönüşümlü kısıtlamaları sona erdirmekti.
Bölge sakinleri yağış, zayıflamış yamaçlar ve hasarlı yollar nedeniyle risklerle karşı karşıya kalmayı sürdürdü. Acil durum ekipleri hizmetleri yeniden sağlarken bazı pratik önlemler hanelerin kesintilerle baş etmesine yardımcı olabilir:
- Arzın kısıtlı olduğu saatlerde, özellikle talebin yoğunlaştığı zamanlarda elektrik kullanımını azaltın ve ihtiyaç duyulmayan cihazları kapatın.
- Soğuğu korumak için kesinti sırasında buzdolabı ve dondurucu kapaklarını kapalı tutun. Gerektiğinde ilaçları soğuk tutmak için buzlu bir soğutucu kullanın.
- Elektrik varken telefonları ve taşınabilir şarj cihazlarını şarj edin; el fenerleriyle yedek pilleri hazır bulundurun.
- Musluklardan su akarken temiz suyu kaplarda depolayın. Elektrik geldikten sonra arıtma tesislerinin ve pompaların toparlanması zaman alabilir.
- Şiddetli yağış sırasında ve sonrasında yamaçlardan, kanallardan ve nehir kıyılarından uzak durun. Duvarlarda ya da zeminde oluşan çatlaklar hareketlenmenin işareti olabilir; bu belirtiler görülürse bölgeyi boşaltın.
- Karbonmonoksit zehirlenmesini önlemek için taşınabilir jeneratörleri açık havada, pencere ve kapılardan uzakta çalıştırın. Kapalı alanda asla kullanmayın.
- Elektrik, yol kapanmaları ve tahliye merkezleriyle ilgili resmî duyuruları takip edin.
- Hasarlı yolların yakınında dikkatli araç kullanın ve sel sularından geçmeye çalışmayın.
Etkilenen toplulukların toparlanması için elektriğin istikrarlı olması, su basıncının yeniden sağlanması ve yollara güvenli erişim gerekiyordu. Kurtarma ekipleri ve yardım kuruluşları felaket nedeniyle yerinden edilen hanelere destek verirken ekipler bu hizmetler üzerinde çalışmayı sürdürdü.
Öne Çıkanlar
- 5 numaralı direk, 13 Eylül'de Penampang'daki Kampung Sarapung yakınlarında yıkıldı; kesintinin en yoğun olduğu sırada yaklaşık 230 bin abone elektriksiz kaldı.
- Sandakan, Lahad Datu, Kinabatangan, Kunak, Semporna ve Beluran'da büyük kesintiler yaşandı; Tawau'da da bölgesel kesintiler bildirildi.
- Eyalet yetkilileri pazartesi öğleden sonra en az 12 kişinin hayatını kaybettiğini, bir kişinin de kayıp olduğunu açıkladı. Daha sonra açıklanan yerel sayımlar can kaybının daha yüksek olduğunu gösterdi.
- İlk istikrar sağlama çalışmaları sırasında yaklaşık 70 bin abonenin dönüşümlü kesintilerle karşılaşması bekleniyordu.
- İlk bağlantının yeniden kurulmasının yaklaşık iki gün, geçici kulelerin kurulumunun yaklaşık sekiz gün, kalıcı yedek direğin yapımının ise koşullara bağlı olarak yaklaşık üç ay sürmesi bekleniyordu.
- Kalıcı direk için yaklaşık 3 milyon ringgit bütçe ayrılırken, önceki ödeneklere ek olarak federal acil yardım 21 milyon ringgite ulaştı.
- Acil durumun en yoğun olduğu sırada 800'den fazla kişi tahliye merkezlerine sığındı ve birkaç düzine yol kapatıldı.
- Sabah, kaynakları arama kurtarma ve yardım çalışmalarına yoğunlaştırmak için Kota Kinabalu'daki Malezya Günü kutlamalarını iptal etti.
- Arıtma tesisleri, pompalar ve su depoları yeniden çalışmaya hazırlanırken doğu kıyısındaki bazı topluluklarda su arzı aksadı.






