En Az 13 Aşı Saklama Birimi Kullanılamaz Hâle Geldi
Nepal’de yolsuzluğa karşı düzenlenen son gösteriler sırasında çıkan kundaklama saldırılarında en az 13 aşı soğuk zincir birimi ve alt merkezi kullanılamaz hâle geldi. Bu durum, birçok ilçede çocukluk çağı rutin aşılamasını riske atıyor. İlk sağlık değerlendirmelerinde ayrıca en az 37 sağlık tesisinin tamamen yıkıldığı belirlendi; kontroller sürüyor.
İçindekiler
- En Az 13 Aşı Saklama Birimi Kullanılamaz Hâle Geldi
- Yangınların Vurduğu Yerler
- Sağlam Görünen Bir Flakon Neden Artık İşe Yaramayabilir?
- Aksayan Randevular Korunmada Açıklar Yaratıyor
- Yenileme Maliyeti Buzdolaplarının Ötesine Geçiyor
- Aşılama Nasıl Sürdürülebilir?
- Çalkantı Dönemlerinde Sağlık Hizmetlerini Korumak
- Ortaklar Nelerin Yenilenmesine Yardımcı Olabilir?
- Gelecekteki Krizlerin Etkisini Azaltmak
- Öne Çıkanlar
20 Eylül 2025 itibarıyla sağlık yetkilileri, yok olan aşı stoklarının miktarını hâlâ hesaplıyordu. Binlerce dozun yanı sıra bu aşıların kullanılabilir durumda kalmasını sağlayan buzdolapları, soğuk odalar ve ekipman da kaybedildi. Yetkililer, yıkılan soğuk zincir birimlerini yenilemek için hemen kullanılabilecek bir bütçe bulunmadığını söylüyor.
Hasarın boyutu, yanan binaların ötesine uzanıyor. Bir aşı alt merkezi, çevredeki mahalle ve köylerdeki birçok aşı noktasına hizmet verebilir. Bu nedenle tek bir depolama alanının kaybı, yerel sağlık birimleri ayakta kalsa bile birçok toplulukta çocukların aşı randevularının aksamasına yol açabilir.
Nepal’in rutin programında çocukları kızamık, kızamıkçık, zatürre, tüberküloz, difteri, boğmaca, tetanos, hepatit B, rotavirüs, Japon ensefaliti ve tifo gibi hastalıklara karşı koruyan 13 aşı ücretsiz uygulanıyor. Sağlık ve Nüfus Bakanlığı, insan papilloma virüsü (HPV) aşısını içinde bulunulan mali yılda programa eklemeyi planlamıştı. Ancak bu takvimin nasıl işleyeceği belirsizliğini koruyor.
Sağlık yetkilileri, alternatif depolama alanları ve aşı tedariki sağlanana kadar birçok ilçede rutin aşı seanslarının aksayacağı uyarısında bulunuyor. Yalnızca kaybedilen dozları yenilemek hizmetleri yeniden başlatmaya yetmeyecek: Yeni aşıların çocuklara ulaşana kadar doğru sıcaklıkta tutulabilmesi için çalışan buzdolapları, güvenilir nakliye ve eğitimli personele de ihtiyaç var.
Yangınların Vurduğu Yerler
Yıkıldığı bildirilen aşı alt merkezleri arasında Nepalgunj, Tulsipur, Morang, Birgunj, Golbazar, Shuklaphanta, Godawari ve Biratnagar’dakilerin yanı sıra Khaireni ve Rapti belediyelerindeki merkezler de bulunuyor. Koshi eyaletindeki eyalet sağlık acil durum operasyon merkezi de hasar gördü.
Gösteriler sırasında birçok kasaba ve kentteki kamu binalarına kalabalıklar saldırdı. Yangınlarda aşı buzdolaplarının bulunduğu depolar, belirli ürünler için kullanılan derin dondurucular, yedek jeneratörler, soğuk taşıma kutuları, sıcaklık veri kayıt cihazları ve çözücü sıvı ve şırınga yedekleri yandı. Çözücü sıvılar, bazı aşıların uygulanmadan önce hazırlanmasında kullanılıyor.
Yangınların ardından gelen sağlık çalışanları, rutin aşılama hizmetlerini destekleyen ekipmanların yanmış kalıntılarıyla karşılaştı. Buzla kaplı soğuk odalar ve buzdolapları ile sıcaklık izleme cihazları kayıplar arasındaydı. Bazı birimler UNICEF’in de aralarında bulunduğu kalkınma ortaklarının desteğiyle kurulmuş, bazı ekipmanlar ise Japonya’dan ithal edilmişti.
Halk sağlığı yöneticileri, aşı depolarının kasıtlı olarak hedef alınmasının Nepal’de son birkaç on yılda benzeri görülmemiş bir durum olduğunu söylüyor. Sağlık yöneticileri ve yetkililer, yıkımı ciddi bir suç olarak değerlendiriyor. Silahlı çatışmaların yaşandığı yıllarda bile sağlık tesisleri ve aşı depoları nadiren hedef alınmıştı.
En az 13 soğuk zincir birimi ve alt merkezinin yıkıldığı, en az 37 sağlık tesisinin tamamen kullanılamaz hâle geldiği yönündeki ilk rakamlar, değerlendirmeler uzak bölgelere ulaştıkça değişebilir. İlçeler ellerinde ne kadar kullanılabilir depolama kapasitesi kaldığını hesaplarken, kaybedilen aşıların kesin miktarı da henüz belirlenmedi.
Sağlam Görünen Bir Flakon Neden Artık İşe Yaramayabilir?
Aşılar, üreticiden aşıyı alacak kişiye ulaşana kadar yolculuğun her aşamasında kontrollü sıcaklıkta tutulması gereken biyolojik ürünlerdir. Birbirine bağlı bu depolama ve taşıma sistemine soğuk zincir denir. Rutin aşılar için önerilen sıcaklık aralığı genellikle 2 ila 8 santigrat derecedir.
Isı, aşının koruma sağlama gücü olan etkinliğini azaltabilir. Aşırı soğuk da bazı aşılara zarar verebilir. Bir flakonun içindeki etkin maddeler zarar görse bile dış görünüşü değişmeyebilir. Bu nedenle sağlık çalışanları, aşının kullanılabilir durumda olup olmadığını yalnızca görünüşüne bakarak anlayamaz.
Yangın aynı anda birçok tehlike yaratır. Alev ve duman aşı stoklarına doğrudan ulaşabilir; elektrik sistemlerinin, jeneratörlerin veya buzdolaplarının hasar görmesi de sağlam kalan stokların ısınmasına yol açabilir. Sıcaklığın gerekli aralığın dışına çıktığı kısa süreli bir sapma bile aşıların etkinliğini tehlikeye atabilir.
Birçok aşı flakonunda, ısıya maruz kaldıkça rengi koyulaşan küçük bir etiket olan flakon sıcaklık göstergesi bulunur. Sağlık çalışanları ayrıca depolama ve taşıma sırasında tutulan sıcaklık kayıtlarına da başvurur. Yangın sonrasında bu göstergelerin ve kayıtların dikkatle incelenmesi, şüpheli stokların kullanıma uygun olduğu belirlenenlerden ayrılması gerekir.
Yangın veya dumandan etkilenen stoklar atılmalıdır. Değerlendirme sonrasında aşının kalitesi konusunda kuşku varsa, çocukların koruma sağlamayacak bir aşı almaması için bu dozlar da atılmalıdır. Aşı seansları yeniden başlamadan önce personelin sıcaklık kayıtlarını ve flakon göstergelerini incelemesi gerekir.
Nepal’in dağları, uzak vadileri ve zaman zaman kesintiye uğrayan elektrik arzı, bu işi zaten güçleştiriyor. Aşılar karayoluyla veya yaya olarak uzun mesafeler kat edebiliyor. Buzla kaplı buzdolapları, yalıtımlı soğuk taşıma kutuları, buz aküleri ve sıcaklık izleme cihazları, sağlık çalışanlarının bu güzergâhlarda güvenli koşulları korumasına yardımcı oluyor.
Aksayan Randevular Korunmada Açıklar Yaratıyor
Çocukların aşı dozlarını takvime uygun zamanda alması gerekiyor. Bir depolama birimi yandığında planlanan aşı seansı durabilir, dağıtım güzergâhı değişebilir ve aileler randevularını kaçırabilir. Planlanan dozu alamayan çocuk, tamamlayıcı doz yapılana kadar o aşının sağladığı korumadan yoksun kalır.
Kızamık ve kızamıkçık aşılaması acil kaygı yaratıyor. Kızamık son derece kolay bulaşıyor ve yayılmasını önlemek için topluluklarda aşılanma oranının yaklaşık yüzde 95 olması gerekiyor. Çocuk grupları aşı dozlarını kaçırırsa korumadaki açıklar salgının başlamasına ve büyümesine yol açabilir.
Aşılanma oranının düşük olduğu yerlerde difteri ve boğmaca da yeniden görülebilir. Tarai’de ve Japon ensefalitinin görüldüğü diğer bölgelerde rutin aşıların gecikmesi, hastalığın mevsimsel olarak artabileceği yönündeki kaygıları yükseltiyor. Daha büyük çocuklar enfeksiyonları haneler ve mahalleler arasında taşıyarak yerel bir korunma açığının etkisini genişletebilir.
Nepal, çocukluk çağı ölümlerinin azaltılmasına yardımcı olan aşılama programıyla önemli ilerleme kaydetti. Dünya Sağlık Örgütü kısa süre önce ülkenin kızamıkçığı bir halk sağlığı sorunu olmaktan çıkarmasını takdir etti. Bu başarı, yıllarca sürdürülen düzenli hizmetlerin ve binlerce saha aşı seansının ürünü.
Yangınlar bu düzenli hizmet sunumunu zora sokuyor. En yakın aşı noktası yıkılan bir depoya bağlı olan ailelerin başka bir randevu veya konuma gitmesi gerekebilir. Personelin de kaçırılan dozları belirleyip tamamlayıcı aşı seanslarını hızla düzenlemesi gerekiyor.
Korku da aksamalara eklenebilir. Sosyal medyada yayılan yanmış klinik görüntüleri, ebeveynlerin aşılamanın her yerde durduğunu düşünmesine yol açabilir. Sağlık çalışanlarının hizmet veren noktaları belirlemesi ve etkilenmeyen depolardaki aşıların güvenli ve etkili olmaya devam ettiğini anlatması gerekiyor.
Yenileme Maliyeti Buzdolaplarının Ötesine Geçiyor
Yetkililer, yıkılan soğuk zincir birimlerini yenilemek için hemen kullanılabilecek bir ödenek bulunmadığını söylüyor. Bir buzdolabı veya küçük bir soğuk oda kurmak yalnızca ekipman satın almaktan ibaret değil: Tesisin güvenli bir alana, güvenilir elektriğe, eğitimli teknisyenlere ve sürekli bakıma ihtiyacı var.
Satın alma işlemleri haftalar veya aylar sürebilir; nakliye ve gümrük işlemleri de bu süreyi uzatabilir. Yıkılan birimlerin çoğu uluslararası ortakların desteğiyle satın alındığı için yenileme çalışmaları dış finansman takvimlerine de bağlı olabilir. Bu düzenlemeler yapılırken ilçelerin hizmetleri sürdürmesi gerekiyor.
Sağlık ekiplerinin önce hangi çocukların aşı zamanının geldiğini ve hangi ekipmanların hâlâ çalıştığını haritalandırması gerekiyor. Mevcut buzdolapları, ihtiyacın en yüksek olduğu yerlere taşınabilir. Stoklar takip edilmeli, nakliye güzergâhları yeniden düzenlenmeli ve yerel aşılama planları güncellenmeli.
Ofisler aynı zamanda temizlik, zarar gören kayıt veya ekipman ve güvenlik sorunlarıyla ilgilenirken bu işler personelin zamanını alıyor. Her yenileme kararında, bir depolama biriminin hizmet verdiği daha geniş sağlık birimleri ağı hesaba katılmalı; yalnızca ekipmanın konacağı bina dikkate alınmamalı.
COVID-19 döneminde yapılan araştırmalar, Nepal’in yeniden yapılandırılmış federal sisteminde lojistik ve koordinasyon açıkları bulunduğunu ortaya koydu. Düşük gelirli ülkelerde yapılan çalışmalar da depolama, taşıma ve personeli sık karşılaşılan baskı noktaları arasında gösterdi. Ortakların yatırımları ekipman ve eğitimi geliştirdi; ancak yangınlar, seller ve depremler bu kapasiteyi dakikalar içinde ortadan kaldırabilir.
Aşılama Nasıl Sürdürülebilir?
Etkilenmeyen ilçeler acil depolama alanı sağlayabilir ve taşınabilir soğuk taşıma kutularını komşu bölgelere ödünç verebilir. Eyalet depoları yedek stokları sevk ederken dağıtım ekipleri, sıcaklık izleme cihazları ve uygun biçimde hazırlanmış buz aküleriyle geçici tedarik güzergâhları oluşturabilir.
Soğuk odaları çalışan tesisler, kapalı noktalardan gelen aileleri ağırlamak için çalışma saatlerini uzatabilir veya ek aşı günleri düzenleyebilir. Uygun soğuk taşıma kutuları ve sıcaklık izleme imkânı varsa gezici ekipler okullarda veya toplum merkezlerinde seanslar yapabilir. Bu düzenlemelerde de aşıların yolculuk boyunca gerekli sıcaklık aralığında tutulması gerekir.
Sağlık birimlerinin randevularını kaçıran çocuklar için kayıtları dikkatle tutması, personelin gecikmeden tamamlayıcı dozları planlamasını sağlar. Yerel yönetimler alternatif merkezleri radyo, sosyal medya, mahalle ofisleri ve okullar aracılığıyla duyurabilir. Ailelerin nereye gideceği ve yanlarında ne getireceği konusunda açık bilgiye ihtiyacı var.
Kalite kontrolleri her geçici düzenlemenin parçası olmalı. Şüpheli stoklar ayrılıp atılmak üzere işaretlenmeli; personel her seans öncesinde sıcaklık kayıtlarını ve flakon göstergelerini incelemeli. Güzergâhın sonunda ulaşan aşılar kullanıma uygun değilse çalışan bir dağıtım hattı hiçbir işe yaramaz.
İnsan papilloma virüsü aşısının planlanan uygulamaya alınması, ergen kız çocukları için halk sağlığı önceliği olmayı sürdürüyor. Depolaması zarar görmüş ilçeler takvimlerini yeniden düzenlerken, aşılamaya etkilenmeyen bölgelerde başlanabilir. Okullar ve ebeveynlerle erken iletişim kurulması, ailelerin olası değişikliklere göre plan yapmasına yardımcı olur.
Kaynakların elverdiği yerlerde ortak bir saha ziyaretiyle aynı gün hem ergenlere HPV aşısı hem de küçük kardeşlerine rutin aşılar yapılabilir. Hizmetler yeniden düzene girerken bu yöntem ailelerin yapması gereken yolculuk sayısını azaltır.
Çalkantı Dönemlerinde Sağlık Hizmetlerini Korumak
Aşı depolarının yıkılması, gösterilerin arkasındaki siyasi hoşnutsuzluklarla hiçbir ilgisi olmayan çocukları riske atıyor. Yeni saldırıları önlemek için depolama alanlarının korunması ve toplum içinde sağlık tesislerinin protestolar sırasında tarafsız alanlar olarak kalması gerektiği konusunda uzlaşma sağlanması gerekiyor.
Sivil toplum liderleri, yerel yetkililer ve sağlık çalışanları, siyasetten bağımsız olarak aşılamanın her aileye hizmet ettiğini birlikte vurgulayabilir. Protesto düzenleyicileriyle koordinasyon, gelecekteki gösteriler sırasında kliniklerin ve aşı depolarının korunmasına yardımcı olabilir.
Güvenlik önlemlerinin görünür olması, daha sağlam kilitler, alarmlar ve kolay erişilebilir yangın söndürücüler depolama alanlarındaki riskleri azaltabilir. Şiddet olaylarından korkan veya hizmetlerin nerede sürdüğünden emin olmayan ailelerin güvenini yeniden kazanmak için toplumla iletişim kurmak da önemli.
Güvenlik ve hizmet düzenlemelerine ilişkin mesajların birbiriyle uyumlu olması gerekiyor. Ebeveynler yakındaki hangi tesislerin çalıştığını bilmeli; çalışanlar ise malzemeleri depolayıp aşı seanslarını yürütebilecek koşullara sahip olmalı. Açık bilgi, çocukları randevulardan uzak tutabilecek korku ve söylentileri sınırlayabilir.
Ortaklar Nelerin Yenilenmesine Yardımcı Olabilir?
UNICEF, Nepal’in soğuk zincir ekipmanlarını ve lojistiğini uzun yıllardır destekliyor. Dünya Sağlık Örgütü teknik rehberlik ve eğitim sağlarken Gavi, aşıların finansmanına ve bunların ulaştırılmasında kullanılan sistemlerin güçlendirilmesine katkıda bulunuyor.
COVID-19 müdahalesi sırasında soğuk zincir kapasitesinin artırılmasına katkı sunanlar da dahil olmak üzere lojistik deneyimi olan insani yardım kuruluşları ekipman ve teknik destek sağlayabilir. Nepal’deki geçmiş afet müdahaleleri, talepler açık olduğunda ve koordinasyon güçlü yürütüldüğünde ortakların hızla harekete geçebildiğini gösteriyor.
Taleplere ilçelerin ihtiyaçları yön vermeli. Öncelikli malzemeler arasında buzla kaplı buzdolapları, elektriğin güvenilir olmadığı yerler için doğrudan güneş enerjisiyle çalışan buzdolapları, taşınabilir soğuk taşıma kutuları, aşı taşıma çantaları ve sıcaklık veri kayıt cihazları bulunabilir. Geçici dağıtım güzergâhlarının işlemesi için araç ve yakıt da gerekebilir.
Acil durum finansmanı, teknisyenlere yenileme ekipmanlarını kurup uygunluğunu onaylamaları için ödeme yapılmasını ve ek kliniklerde çalışan sağlık personelinin fazla mesai ücretlerinin karşılanmasını sağlayabilir. Aşı bağışları yeterli depolama ve taşıma kapasitesiyle birlikte planlanmalı; çünkü yeni stokları saklayacak uygun bir yer olmadan bunları etkili biçimde kullanmak mümkün değil.
Gelecekteki Krizlerin Etkisini Azaltmak
Yangınlar, sınırlı sayıdaki depolama alanının kaybının birçok topluluktaki hizmetleri nasıl aksatabileceğini gösteriyor. Yangına dayanıklı kapıları olan güvenli odalar, duman dedektörleri ve kolay erişilebilir söndürücüler ekipmanın korunmasına yardımcı olabilir. Yanıcı maddeler soğuk odalardan uzakta tutulmalı.
Tesisler, bir olay sonrasında sigorta başvurularını ve yenileme siparişlerini hızlandırmak için fotoğraflı envanter ve ekipman seri numaralarını saklayabilir. Düzenli tatbikatlar, personeli güvenli tahliyeye ve aşı stoklarıyla aşı bekleyen çocukların takibi için gereken kayıtların korunmasına hazırlayabilir.
Uzaktan sıcaklık izleme cihazları, buzdolabı ısındığında kısa mesajla uyarı göndererek stoklar kaybedilmeden önce personelin elektrik kesintilerine müdahale etmesini sağlayabilir. Doğrudan güneş enerjisiyle çalışan buzdolapları elektrik şebekesine bağımlılığı azaltır. Düzenli ve eksiksiz tutulan kâğıt kayıt defterleri, sıcaklık değişimlerini fark etmek ve acil durumlarda karar vermek için hâlâ yararlı.
Eyalet ve ilçe yetkilileri, hasar sonrası ekipman ve malzemelerin nasıl paylaşılacağı konusunda önceden uzlaşabilir. Karşılıklı yardım için açık düzenlemeler, çalışan birimlerin acil ihtiyaç duyulan yerlere taşınmasını kolaylaştırır. Küçük bir eyalet acil durum fonu da kritik ekipmanların satın alınmasındaki gecikmeleri kısaltabilir.
Daha fazla soğuk zincir teknisyeni ve aşı uygulayıcısının eğitilmesi, kriz sonrasında hizmetleri yeniden kurabilecek personel kapasitesini güçlendirir. Şu anda etkilenen toplulukların toparlanması; depolama kapasitesinin yenilenmesi, aşı kalitesinin kontrol edilmesi, dağıtım güzergâhlarının yeniden kurulması ve randevuları aksayan çocuklara ulaşılması gibi pratik işlerin birbiriyle bağlantılı biçimde yürütülmesine bağlı.
Öne Çıkanlar
- 20 Eylül 2025 itibarıyla ilk değerlendirmelerde en az 13 aşı soğuk zincir birimi ve alt merkezinin yıkıldığı, en az 37 sağlık tesisinin tamamen kullanılamaz hâle geldiği belirlendi.
- Yolsuzluk karşıtı gösterilerle bağlantılı kundaklama saldırılarında binlerce aşı dozu kaybedildi; hasara ilişkin nihai değerlendirmeler sürüyor.
- Etkilenen yerler arasında Nepalgunj, Tulsipur, Morang, Birgunj, Golbazar, Shuklaphanta, Godawari, Biratnagar, Khaireni ve Rapti bulunuyor. Koshi eyaletindeki sağlık acil durum operasyon merkezi de hasar gördü.
- Nepal 13 aşıyı ücretsiz uyguluyor. HPV aşısını içinde bulunulan mali yılda programa ekleme planı belirsizlikle karşı karşıya.
- Yetkililer, yıkılan soğuk zincir birimlerini yenilemek için hemen kullanılabilecek bir bütçe bulunmadığını söylüyor. Bu birimlerin çoğu kalkınma ortaklarının desteğiyle kurulmuştu.
- Isı veya donma, flakonlar normal görünse bile aşılara zarar verebilir. Yangından etkilenen ve kalitesi şüpheli olan dozlar atılmalı.
- Yakındaki depolar, geçici dağıtım güzergâhları, gezici aşı seansları ve tamamlayıcı randevular, ekipman yenilenirken hizmetlerin sürmesine yardımcı olabilir.
- Kesintiler, Nepal’in halk sağlığı sorunu olarak kızamıkçığı ortadan kaldırması da dahil yıllarca süren ilerlemenin ardından çocukları kızamık ve diğer hastalıklara karşı korumayı tehdit ediyor.






