Nepal’de Savaş Dönemindeki Cinsel Şiddet Mağdurları Hâlâ Tanınma ve Tıbbi Yardım İçin Mücadele Ediyor

10 dakikalık okuma
Nepal's Wartime Sexual Violence Survivors Still Struggle for Recognition and Medical Relief

Kayıp bir kimlik belgesi, mağdurların tedavi görmesinin önünde engel

Nepal’in batısındaki Dang’dan 45 yaşındaki Geeta, Lumbini eyaletinin ücretsiz tıbbi tedavi programından yararlanabilmek için tavsiye yazısı almak üzere il idaresi ofisine gitti. Yetkililer, çatışma mağduru olduğunu kanıtlamasını istedi. Elinde ne mağdur kimlik kartı vardı ne de resmî listede adı; ihtiyaç duyduğu belgeyi alamadan evine döndü.

İçindekiler
  1. Kayıp bir kimlik belgesi, mağdurların tedavi görmesinin önünde engel
  2. Diğer mağdurlar yardım alırken cinsel şiddet mağdurları bekledi
  3. Dışlanma 2010’da belgelendi
  4. Mağdur statüsünü kanıtlama zorunluluğu nasıl yeni bir yüke dönüştü?
  5. Kayıt sistemi vardı, ancak birçok mağdur bu sistemin dışındaydı
  6. Lumbini’nin tedavi programı uygulamadaki açığı gösteriyor
  7. Sessizlik, yaralanmalar ve sesini duyurmanın bedeli
  8. Uluslararası kararlar telafinin neleri kapsaması gerektiğini ortaya koyuyor
  9. Acil ihtiyaçlar sürerken uzun bir süreç
  10. Öne Çıkanlar

Geeta, Maocu ayaklanma sırasında yeraltına inen eşini arayan polislerin 2002 ya da 2003 civarında kendisine tecavüz ettiğini söylüyor. O sırada doğum yapalı henüz 17 gün olmuştu. Rahminde kalıcı hasar oluştuğunu ve saldırıyı eşine anlatana kadar yıllarca gizli tuttuğunu belirtiyor.

Eşinin desteği, yaşadıklarını anlatmasına yardımcı oldu. Barış sürecinin başlamasından yaklaşık on yıl sonra adını yerel barış komitesine bildirdi. Daha sonra tedavi ve tanınma umuduyla belediye, il ve mahalle idaresi ofislerine başvurdu.

Geeta, bu girişimlerine verilen yanıtı şöyle anlattı:

Savaş mağduru olarak adalet aramak için birçok yere gittim. Rahmim için tedavi istedim. Karşılığında yalnızca aşağılanmayla karşılaştım.

Onun yaşadıkları, Nepal’in 1996-2006 silahlı çatışmasına verdiği yanıtın geneline yayılan bir açığı gözler önüne seriyor: Cinsel şiddet mağdurları, yardım kategorileri ve kayıtları çoğu zaman kendilerini dışarıda bırakan kurumlara başvurdu. Tanınmak, somut sonuçları olan bir mesele. Mağdur statülerini doğrulayan kabul edilmiş bir belge olmadan, hükümet çatışma mağdurlarına yönelik bir program oluşturmuş olsa bile tedaviye erişmekte zorlanabiliyorlar.

Bu dışlanma, Aralık 2010’da yayımlanan resmî bir değerlendirmede belgelendi. 2018’de hazırlanan kurumsal bir bilgilendirme notunda da aynı soruna dikkat çekildi. Lumbini’deki mağdurların anlatımları, tedavi edilmeyen yaralanmaların ve yardım almaya uygun olduklarını tekrar tekrar kanıtlama zorunluluğunun sonuçlarının yıllarca sürebildiğini gösteriyor.

Reklam

Diğer mağdurlar yardım alırken cinsel şiddet mağdurları bekledi

Doğu Rukum’dan Harimaya, 2004 ya da 2005’te keçi otlatırken ormanda üç polis memurunun kendisine tecavüz ettiğini söylüyor. O sırada 17 yaşındaydı. Saldırıyı gizli tuttuğunu ve kendisinin de yardım isteme hakkı olan bir çatışma mağduru olduğunu anlamasının yıllar aldığını belirtiyor.

Harimaya sonunda Hakikat ve Uzlaşma Komisyonu’na şikâyette bulundu. Köyündeki savaş sırasında yaralanan ya da engelli kalan başka kişiler yardım ve tedavi aldı. Kendisi bekledi; ardından il yetkililerinin yönlendirmesiyle Katmandu’daki komisyona gitti.

Harimaya, bazı mağdurların neden yardım alırken bazılarının alamadığını komisyon çalışanlarına sorduğunu anlatıyor. Çalışanlar hiçbir şey yapamayacaklarını söyleyince ağlayarak oradan ayrıldı. Adalet aramak için bir daha başvurmadığını söylüyor.

Nepal, çatışma mağdurlarına farklı kategoriler kapsamında aşamalı olarak yardım sağladı. Öldürülen ya da kaybolan kişilerin aileleri zamanla 1 milyon Nepal rupisi (NPR) aldı; yaralanan ya da engelli kalan bazı kişilere ise tedavi veya geçim ödeneği verildi. Cinsel şiddet mağdurları, benzer desteklerden dışlandıklarını anlattı.

Eski milletvekili ve Çatışma Mağdurları Ortak Platformu Başkanı Maina Karki, sorunun resmî tanımayla başladığını söyledi:

Onlar savaşın resmî mağdurları olarak kabul edilmedi. Bu nedenle cinsel şiddet mağdurları geçici yardımların ve adalet sürecinin dışında bırakıldı. Bu, devletin yaptığı büyük bir hataydı.

Dışlanma 2010’da belgelendi

Uluslararası Göç Örgütü ve Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Yüksek Komiserliği Ofisi, Nepal’in Geçici Yardım ve Rehabilitasyon Programı’nı Aralık 2010 tarihli haritalama ve eksik analizi kapsamında inceledi. İşkence ve cinsel şiddet mağdurlarının yardım kategorilerinin dışında bırakıldığını tespit etti.

Barış ve Yeniden Yapılanma Bakanlığı bünyesinde 2008’den beri yürütülen program, inceleme tarihinde 28 milyon ABD dolarından fazla yardım dağıtmıştı. Yardımlar arasında öldürülen ya da kaybolan kişilerin ailelerine 100.000 NPR ödeme, 10.000 ila 16.000 NPR arasında burslar, çatışma kaynaklı yaralanmalar için tıbbi masrafların karşılanması ve engelli kişilere 200.000 NPR’ye kadar ödeme bulunuyordu.

Bu rakamlar, yakınlarını kaybeden ailelere daha sonra yapılan 1 milyon NPR tutarındaki ödemelerden önceki bir yardım aşamasını yansıtıyor. Birlikte değerlendirildiğinde, yardımların zaman içinde genişlediğini, ancak cinsel şiddet mağdurlarının dışlanmaya devam ettiğini gösteriyor.

Değerlendirmede ayrıca programın tasarımında veya uygulanmasında kadınların özel koşullarının dikkate alındığına dair çok az kanıt bulunduğu belirtildi. Mağdurlara, kadınlara ve kırılgan gruplara danışma süreci sınırlı kalmıştı. Para dağıtılıyordu, ancak kullanılan kategoriler savaş sırasında yaşanan bazı zararları sistemin dışında bırakıyordu.

Reklam

Mağdur statüsünü kanıtlama zorunluluğu nasıl yeni bir yüke dönüştü?

İl idaresi ofisleri yardım başvurularında merkezi bir rol oynuyordu. Ancak 2010 değerlendirmesi, formların tutarsız, belge gerekliliklerinin belirsiz ve iller arasındaki uygulamaların farklı olduğunu ortaya koydu. Sorumluluklar yerel komiteler, ilçe başkanları, bakanlıklar ve diğer kurumlar arasında dağılmıştı.

İlçe başkanları, başvuruları toplama sürecine hangi yerel kuruluşların katılacağına karar verebiliyordu. Yerel komiteler ve il yetkilileri de hangi başvuruların işleme alınacağını belirleyebiliyordu. Değerlendirme, mağdurların katılımının ne politika yönergeleriyle ne de resmî talimatlarla güvence altına alındığı, siyasetin yoğun biçimde etkili olduğu bir süreci tarif etti.

Tıbbi belgeler de başka engeller yarattı. Yönergeler, devlet ya da toplum sağlığı kuruluşlarından alınmış faturalar istiyordu. Özel kurumlarda veya Nepal dışında tedavi görenler, kayıtları bu koşulları karşılamadığı için kapsam dışında kalabiliyordu.

Değerlendirmede, o dönemde kişisel başvuruların il idaresi ofislerine veya ilgili kurumlara sunulabileceği belirtildi. Ayrıca yardım alan yaralı kişileri kaydeden uygun bir Sağlık Bakanlığı veri tabanı bulunmadığı ve bu bilgilerin Barış Bakanlığı’yla nasıl paylaşıldığı konusunda belirsizlik olduğu tespit edildi.

Geeta’nın tavsiye yazısı almak için yaptığı sonuçsuz başvuru, bu idari sorunu yansıtıyor: Tedavi arayan bir kişiden mağduriyetinin tanınması istenirken, tanınmak için daha önce kendisini kayda almamış olabilecek ofisler ve kayıtlar arasında yolunu bulması gerekiyor.

Kayıt sistemi vardı, ancak birçok mağdur bu sistemin dışındaydı

Geçiş Dönemi Adaleti Uluslararası Merkezi (ICTJ), Şubat 2018 tarihli bilgilendirme notu Hakikatin, Adaletin ve Telafinin Peşinde ile bu engelleri yeniden ele aldı. Cinsel şiddet ve işkence mağdurlarının geçici yardım programına katılamadığını ve hükümetin mağdur statüsünü doğrulayacak bir yöntem sunmamasının yardıma erişimi engellediğini belirtti.

Bakanlık bünyesindeki bir görev gücü, 2008-2012 yılları arasında bir yardım kaydı oluşturmuştu. ICTJ, daha önce dışlanan kişileri kapsayacak şekilde bu kaydın genişletilmesini; iki geçiş dönemi adalet komisyonunun topladığı bilgilerin kullanılarak mevcut yardım kayıtlarıyla karşılaştırılmasını önerdi.

Çatışma Mağdurları Ortak Platformu temsilcileri, kişinin mağdur statüsünü doğrulama sorumluluğunun hizmeti veya yardımı sağlayan kuruma ait olması gerektiğini savundu. Böylece idari iş, mağdurların tekrar tekrar kanıt toplamasını gerektirmek yerine, kayıtları tutan ya da bu kayıtlara erişebilen kuruma devredilecekti.

ICTJ atölyelerine katılan kadınlar sağlık hizmeti, mağdur kimlik belgeleri, eğitim, istihdam desteği ve yaşadıklarının kamuoyu önünde tanınmasını talep etti. ICTJ ayrıca yardım için daha önce sunulan kayıtların aranabilir bir biçimde paylaşılmadığını ve bunun insanları komisyonlara ve yerel ofislere tekrar belge sunmaya zorladığını tespit etti.

Reklam

Lumbini’nin tedavi programı uygulamadaki açığı gösteriyor

Lumbini, çatışma sırasında yaralanan ve gerekli koşulları karşılayan kişilere yılda 50.000 NPR’ye kadar ücretsiz tedavi sağlıyor. Eyalette içişleri ve hukuktan sorumlu bakanlıkta müsteşar yardımcısı olan Suresh Chandra Acharya, çatışmada yaralanan hastaların il idaresi ofisleri ve eyalet bakanlığı aracılığıyla tedaviye erişebildiğini söyledi.

Geeta’nın tedaviye erişimi tavsiye yazısı aşamasında durdu. Onun anlattıkları, yardım almaya uygunluk kişinin sahip olmadığı bir listeye ya da belgeye bağlı olduğunda yalnızca sağlık bütçesi ayırmanın mağdurların ihtiyaçlarını karşılamaya yetmeyeceğini gösteriyor.

Rolpa’nın eski yerel barış komitesi 946 ölüm, 33 kayıp ve yaralanan ya da engelli kalan 505 kişi kaydetti. İlden gelen yaklaşık 225 cinsel şiddet şikâyeti komisyona sunuldu. Çatışma sırasında cinsel şiddete maruz kalanların deneyimleri üzerine çalışan gazeteci Dinesh Subedi, Rolpa’dan 200’den fazla kişinin açıkça başvuruda bulunduğunu söyledi.

Subedi, diğer mağdur kategorilerindeki kişilerin komisyon, eyalet veya yerel kanallar aracılığıyla yardım aldığını, cinsel şiddet mağdurlarının ise benzer desteklerden yoksun kaldığını söyledi. Şikâyet sayısı, sesini duyurabilen kişileri yansıtıyor; damgalanma ve korku başkalarını sessiz kalmaya itti.

Hakikat ve Uzlaşma Komisyonu’nun eski üyesi Man Dhakal, komisyonun bazı cinsel şiddet vakalarını geçici yardım için Maliye Bakanlığı’na yönlendirdiğini söyledi. Ancak bu tavsiyeler uygulanmadı. Dhakal’ın anlatımı, sürecin durduğu başka bir noktayı gösteriyor: Komisyonun yönlendirmesi bile mutlaka yardım sağlanmasını getirmedi.

Sessizlik, yaralanmalar ve sesini duyurmanın bedeli

Geeta, üreme organlarındaki yaralanmalarla yıllarca yaşadığını anlatıyor. Harimaya ise yaşadıklarını çatışma mağduriyeti olarak tanımlayabilmesinin ne kadar zaman aldığını aktarıyor. Anlatımları, başvuru tarihlerinin şiddetin yaşandığı tarihten çok sonra olabileceğini gösteriyor.

REDRESS, tazminat ve telafi yollarına başvurma rehberinde, Nepal’de şikâyet ve telafi taleplerinin önündeki engeller arasında utanç, toplumsal dışlanma ve akrabalar ya da topluluklar tarafından reddedilmeyi sıralıyor. Rehber, Global Survivors Fund, ICTJ, Nagarik Aawaz ve Çatışma Mağduru Kadınlar Ulusal Ağı’nın 2021’de Nepal’de yaptığı bir araştırmadan yararlanıyor.

ICTJ’nin 2018 tarihli bilgilendirme notunda, kadınların bazen aileleri ve toplulukları tarafından reddedilmeyle birlikte ağır fiziksel ve psikolojik zararlar yaşadığı belirtildi. Notta, mağdurların bir kadınla konuşma seçeneğine sahip olabilmesi için yeterli sayıda kadın personel bulundurulması, komisyon çalışanlarının eğitilmesi ve adalet mekanizmalarının tasarımında kadınların yer alması önerildi.

Bu düzenlemeler, mağdurların bir ofise başvurmayı ne kadar güvenli bulacağını etkiliyor. Gizliliği koruyan ve saygılı bir süreç, kişinin saldırıyı anlatıp tedavi aramasına yardımcı olabilir; böylece zaten acı veren bir deneyime kamuoyu önünde görünür olma yükü eklenmez.

Reklam

Uluslararası kararlar telafinin neleri kapsaması gerektiğini ortaya koyuyor

Tazminat ve telafi, hak ihlalinin yol açtığı zararı gidermeyi amaçlayan önlemlerdir. Maddi tazminat, sağlık hizmeti, psikolojik destek, yaşananların tanınması ve ihlalin tekrarlanmasını önleyecek adımları kapsayabilir. Geçici yardım, kapsamlı bir adalet ya da telafi süreci hâlâ devam ederken sağlanan destektir.

REDRESS, Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Komitesi önündeki iki Nepal davasını, telafi kapsamına girebilecek önlemlerin çeşitliliğini gösteren örnekler olarak aktarıyor. 23 Haziran 2017’de karara bağlanan Purna Maya - Nepal davasında komite, Nepal silahlı kuvvetlerinin cinsel şiddeti işkence olarak kullandığına ve yetkililerin soruşturma yürütme, failleri sorumlu tutma ve telafi sağlama yükümlülüklerini yerine getirmediğine hükmetti.

Purna Maya Kasım 2004’te gözaltına alınmış, askerî tutukevinde defalarca tecavüze ve başka istismarlara maruz kalmıştı. Tecavüz suç duyurusu için tanınan sürenin dolması da dâhil olmak üzere kovuşturma başlatma girişimleri engellendi. Uluslararası başvurusu yapılmadan önce Advocacy Forum Nepal kendisine tıbbi ve psikososyal destek sağladı.

20 Mayıs 2022’de karara bağlanan RR, KR ve SR - Nepal davasında komite, 2004’te 16 yaşındaki bir kız çocuğunun tecavüze uğraması ve öldürülmesini ele aldı. Ailesi ertesi gün polise şikâyette bulundu ancak polis soruşturma yapmadı. Nepal Ulusal İnsan Hakları Komisyonu, 2005’te kızın güvenlik güçleri tarafından öldürüldüğünü tespit etti; Yüksek Mahkeme ise 2009’da derhal soruşturma yapılmasına hükmetti.

Komite; soruşturma ve kovuşturma yürütülmesi, yeterli tazminat sağlanması, ücretsiz tıbbi ve psikolojik rehabilitasyon, kamuoyundan özür dilenmesi ve RR’nin anısını yaşatacak önlemler alınması çağrısında bulundu. Tecavüz şikâyetleri için zamanaşımı süresinin kaldırılması da dâhil olmak üzere yasal reformlar yapılmasını istedi. REDRESS, uluslararası kararların uygulanmasına yönelik ulusal düzenlemelerin zayıflığını ve siyasi irade eksikliğini süregelen engeller arasında gösteriyor.

Acil ihtiyaçlar sürerken uzun bir süreç

Nepal’in barış ve adalet süreci, yıllar içinde anlaşmalar, yasalar, şikâyet kayıtları ve uluslararası kararlar ortaya çıkardı. Mağdurların yardıma erişimi açısından önem taşıyan başlıca gelişmeler şöyle:

  • 1996-2006: Hükümet ile Maocu isyancılar arasında silahlı çatışma yaşandı.
  • 21 Kasım 2006: Kapsamlı Barış Anlaşması çatışmayı sona erdirdi ve tarafları bir barış sürecine bağlılık altına aldı.
  • 2008: Hükümet, Geçici Yardım ve Rehabilitasyon Programı aracılığıyla yardım sağlamaya başladı.
  • Aralık 2010: IOM ve OHCHR, cinsel şiddet ve işkence mağdurlarının yardım kategorilerinin dışında bırakıldığını belgeledi.
  • 2014: Nepal, hakikat ve kayıplarla ilgili komisyonların yasal çerçevesini oluşturan yasayı kabul etti.
  • 2017 ve 2022: BM İnsan Hakları Komitesi, Purna Maya ve RR davalarında kararlar verdi.
  • 2018: ICTJ, yardım kaydının genişletilmesini ve mağdur statüsünün doğrulanma sürecinin iyileştirilmesini önerdi.

Mağdurların acil ihtiyaçları somut: Fiziksel yaralanmaların tedavisi, psikolojik destek, maddi yardım ve hizmetlere erişmelerini sağlayacak biçimde tanınmaları. Ne Geeta’ya ne de Harimaya’ya yardımın ne zaman ulaşacağı söylendi.

Kurumsal öneriler, soruşturmalarla eş zamanlı yürütülebilecek pratik adımlara işaret ediyor: Dışlanan mağdurları yardım kayıtlarına eklemek, statü doğrulama sorumluluğunu kurumlara vermek, bilgileri güvenli biçimde paylaşmak ve hizmetlerle ilgili kararlara kadınları dâhil etmek. Bu adımlar, il ofislerindeki gişelerde tarif edilen engellerin yanı sıra ulusal değerlendirmelerde dile getirilen sorunlara da yanıt veriyor.

Geeta, yıllarca yardım aradıktan sonra başka bir ofise başvurmaya isteksiz hâle geldiğini söylüyor. Onun için gecikmenin bedeli, tedavi edilmeyen bir yaralanmanın yanı sıra yeniden başvurmanın bu kez farklı bir yanıt getireceğine dair güvenini yitirmek.

Reklam

Öne Çıkanlar

  • Nepal’in batısındaki cinsel şiddet mağdurları, resmî kanallardan yardım istemelerine rağmen tanınma, tıbbi destek ve yardımlardan mahrum bırakıldıklarını anlatıyor.
  • IOM ve OHCHR, cinsel şiddet mağdurlarının geçici yardım kategorilerinin dışında bırakıldığını Aralık 2010’da belgeledi.
  • ICTJ, mevcut mağdur kayıt sisteminin genişletilmesini ve statü doğrulama sorumluluğunun hizmet sağlayıcılara verilmesini önerdi.
  • Lumbini, çatışmada yaralanan ve koşulları karşılayan hastalara yılda 50.000 NPR’ye kadar tedavi sağlıyor; ancak belge engelleri bu hizmete erişimi önleyebiliyor.
  • BM İnsan Hakları Komitesi kararları, savaş dönemindeki cinsel şiddetle ilgili soruşturma, tazminat, rehabilitasyon ve başka önlemler alınması çağrısı yapıyor.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir