Endonezya’daki protestolarda gözaltılar çevrimiçi alana yayıldı; hak örgütleri hesap verebilirlik talep ediyor

12 dakikalık okuma
Protesters extend 'Dark Indonesia' rally against Prabowo's policies | Reuters

Öfke sokaklardan ekranlara taşınırken binlerce kişi gözaltına alındı

İnsan Hakları İzleme Örgütü’ne göre, milletvekillerinin ödeneklerine yönelik protestolar polis şiddeti, çevrimiçi ifade özgürlüğü ve hükümet eleştirmenlerine yönelik muamele konusunda bir karşılaşmaya dönüşürken, ağustos sonundan bu yana Endonezya genelinde 3.000’den fazla kişi gözaltına alındı. 11 Eylül 2025 itibarıyla polis soruşturmaları, sokak gösterilerinin ötesine geçerek huzursuzluğu körüklemekle suçlanan sosyal medya kullanıcılarına uzanıyordu.

İçindekiler
  1. Öfke sokaklardan ekranlara taşınırken binlerce kişi gözaltına alındı
  2. Milletvekili ödenekleri neden protestoların odağına yerleşti?
  3. Gösteriler nasıl yayıldı?
  4. Çevrimiçi paylaşımlar nedeniyle kimler tutuklandı?
  5. Çevrimiçi ifade yasası neye izin veriyor?
  6. Avukatlar tutuklamalara neden itiraz ediyor?
  7. Ölümler ve yaralanmalar polis faaliyetlerini mercek altına alıyor
  8. Prabowo tavizleri sert güvenlik müdahalesiyle bir arada yürütüyor
  9. Platformlar, gözetim ve eleştirmenler üzerindeki baskı
  10. Şiddet olaylarının bağımsız biçimde soruşturulması çağrısı
  11. Özet

Protestolar 25 Ağustos’ta başladı. Üç gün sonra, 21 yaşındaki motosiklet taksi sürücüsü Affan Kurniawan, Cakarta’da kalabalıkların yakınında zırhlı bir polis aracının üzerinden geçmesi sonucu hayatını kaybetti. Hak izleme örgütlerine göre, ölümüne ilişkin video internette hızla yayıldı ve yaklaşık 50 kentteki gösterilerin büyümesine katkıda bulundu.

Hak örgütleri, gösterilerin başlamasından bu yana sekiz ila on bir kişinin öldüğünü, yüzlerce ila 1.000’den fazla kişinin yaralandığını ve binlerce kişinin gözaltına alındığını bildiriyor. Endonezya’nın yıllardır gördüğü en büyük huzursuzluk; öğrencileri, işçi sendikalarını ve sivil toplum kuruluşlarını parlamento binaları ile kent merkezlerine taşıdı. Tepkiler, artan yaşam maliyetleri ve ücretlerdeki zayıf artışın yanı sıra seçilmiş temsilcilere sağlanan cömert ödeneklere duyulan öfkeyi bir araya getiriyor.

Devlet Başkanı Prabowo Subianto, milletvekillerine sağlanan bazı ayrıcalıkları geri çekti ve sükûnet çağrısı yaptı. Ayrıca bazı şiddet olaylarını vatana ihanet ve terörizm olarak niteleyerek isyanlara sert karşılık verilmesi talimatını verdi. Polis tazyikli su ve göz yaşartıcı gaz kullanırken, Cakarta’daki hassas noktaları korumak üzere askerler görevlendirildi.

Polis, Cakarta ve diğer bölgelerdeki isyanlara yönelik soruşturmalarda provokatör olduğu öne sürülen 40’tan fazla kişiyi gözaltına aldığını söylüyor. Yetkililerin protestoları veya şiddeti teşvik ettiğini belirttiği sosyal medya paylaşımları nedeniyle en az 11 kişi gözaltında tutuluyor. Hak savunucuları, genişleyen soruşturmaların barışçıl eleştirileri de ceza kovuşturmalarının kapsamına çekme riski taşıdığını savunuyor.

Reklam

Milletvekili ödenekleri neden protestoların odağına yerleşti?

Milletvekilleri, Temsilciler Meclisi’nin 580 üyesinin her birine ayda yaklaşık 50 milyon rupiah konut ödeneği verilmesini kabul etti. Bu miktar, Cakarta’daki asgari ücretin çok üzerinde. Belirtilen ödenek, 580 üyenin tamamı için ayda yaklaşık 29 milyar rupiaha karşılık geliyor.

İşçiler ve öğrenciler, bu ödeneklerle kendi koşulları arasındaki farka dikkat çekti. Gıda fiyatları yükseldi, ücret artışları zayıf kaldı ve genç işsizliği yüksek. Pek çok genç, geçimini sağlamak için uygulamalar üzerinden ayarlanan ulaşım işleri de dahil olmak üzere güvencesiz işlere yöneliyor.

Affan’ın ölümü, kısmen yaptığı işin bu baskıları yansıtması nedeniyle protestoların simgesi hâline geldi. Geçimini sağlamaya çalışan genç bir motosiklet taksi sürücüsü, siyasi ayrıcalıklarla gündelik hayatın zorlukları arasındaki uçuruma ilişkin bir gösterinin yakınında öldürüldü.

Halkın şikâyetleri arasında önerilen vergi artışları ve popülist programların maliyeti de bulunuyor. Ücretsiz okul yemeği programı, gıda zehirlenmesi vakalarına ilişkin haberlerle gölgelendi. Endonezya Gelap adıyla bilinen hareket, kamu harcamalarında dürüstlük ve polis faaliyetlerinde hesap verebilirlik çağrısı yapan destekçileri bir araya getirdi.

Öğrenci grupları, hükümetin tavizlerinin temel taleplerini karşılamadığını söylüyor. Makassar’da öğrenci birliği lideri Syamry, gazetecilere yaptığı açıklamada resmî tepkiyi eleştirdi:

Devlet Başkanı’nın dünkü açıklaması, öğrencilerin ve sivil toplumun taleplerini karşılamadı.

Gösteriler nasıl yayıldı?

Huzursuzluğun başladığı Cakarta’dan olaylar kısa sürede Endonezya’nın diğer bölgelerine yayıldı. Güvenlik durumunun gerginliğine rağmen öğrenciler Yogyakarta, Bandung ve Makassar’da toplanmayı sürdürdü. Birkaç bölgede çatışmaların ardından kalabalıklar yerel yönetim binalarını yağmaladı veya ateşe verdi.

Başlıca olaylar kısa bir dönemde yaşandı:

  • 25 Ağustos: Milletvekillerine sağlanan ayrıcalıklar ve ekonomik baskılar nedeniyle protestolar başladı.
  • 28 Ağustos: Cakarta’da kalabalıkların yakınında zırhlı bir polis aracının üzerinden geçmesi sonucu Affan Kurniawan hayatını kaybetti.
  • Birkaç gün içinde: Hak izleme örgütlerine göre olayın videosu yaklaşık 50 kentteki mitinglerin büyümesine katkıda bulundu.
  • 11 Eylül’e kadar: Sokaklardaki gözaltılara, sosyal medya paylaşımları nedeniyle tutuklamalar ve çevrimiçi protesto faaliyetlerini etkileyen kısıtlamalar eşlik etti.

Finans piyasaları erken işlemlerde geriledikten sonra kayıplarının bir kısmını telafi etti. Sokaklarda hükümetin tepkisi, ödeneklerde tavizler ile daha sıkı güvenlik önlemlerini bir araya getirdi. Haberlerde başkent genelindeki kontrol noktalarının yanı sıra önemli noktalarda keskin nişancıların bulunduğu ve askerlerin hassas bölgeleri koruduğu belirtildi.

Reklam

Çevrimiçi paylaşımlar nedeniyle kimler tutuklandı?

Cakarta’daki ASEAN Sekretaryası ile bağlantılı bir kuruluşta iletişim görevlisi olan Laras Faizati Khairunninsa, tutuklananlar arasında yer alıyor. Ulusal Polisin ceza soruşturmaları dairesi Bareskrim, paylaşımları ve videolarıyla kişi ve gruplara karşı nefreti kışkırtmak ve kitlesel eylem çağrısı yapmakla onu suçladı.

Polis siber suçlar dairesi başkanı, bir basın toplantısında Laras’ın Instagram hesabından alındığını söylediği ekran görüntülerini gösterdi. Görsellerden birinde Laras, yetkililerin ulusal açıdan kritik bir tesis olarak tanımladığı Ulusal Polis Merkezi’nin yakınında görülüyordu.

Daire başkanı, paylaşımın insanları binayı yakmaya ve içeridekilere saldırmaya teşvik ettiğini öne sürdü. Polis, içeriğin merkeze yakın bir konumdan yüklendiğini ve bunun kuruma yönelik bir tehdit oluşturduğunu savundu. Polis, Laras’a karşı neden harekete geçtiğine ilişkin açıklamasını bu iddialara dayandırıyor.

Aynı hafta Cakarta polisi, 25 ve 28 Ağustos’taki protestolar sırasında reşit olmayan öğrencileri anarşik eylemlere teşvik etmek için sosyal medyayı kullandığı iddia edilen altı kişiyi gözaltına aldı.

Gözaltına alınanlar arasında Lokataru Vakfı’ndan insan hakları savunucuları Delpedro Marhaen ve Muzaffar Salim ile Gejayan Memanggil’den Syahdan Husein bulunuyor. Çevrimiçi hareket, Yogyakarta’daki öğrenci eylemlerinin örgütlenmesine yardımcı oldu.

Cakarta Hukuki Yardım Enstitüsü de TikTok hesabına erişimini kaybettiğini bildirdi. Grup, insanlara güvende olmaları çağrısı yapan bir dayanışma mesajı paylaştıktan sonra platform hesabı kalıcı olarak yasaklı olarak işaretledi. Tutuklamaların yanı sıra bu kayıp, bir hukuki yardım kuruluşunun protestolar sırasında kullanılan bir platform üzerinden iletişim kurma imkânını da azalttı.

Çevrimiçi ifade yasası neye izin veriyor?

Polis, tutuklamaları gerekçelendirmek için ceza kanununa ve yaygın olarak ITE Yasası diye anılan Elektronik Bilgi ve İşlemler Yasası’na dayanıyor. İlk olarak 2008’de kabul edilen ve birkaç kez değiştirilen yasa, çevrimiçi ifadeleri düzenliyor; nefret söylemi, hakaret ve kışkırtma davalarında kullanıldı.

Kışkırtma, başkalarını zarar verici bir eylemde bulunmaya teşvik etmek anlamına geliyor. Bu davalardaki temel mesele, bir paylaşımın doğrudan şiddet tehlikesi oluşturup oluşturmadığı ya da öfke, eleştiri veya protestoya destek ifade edip etmediği. Eleştirmenler, ITE Yasası’ndaki muğlak ifadelerin ve geniş yorumların barışçıl ifadelerin suç sayılmasına olanak tanıdığını söylüyor.

Endonezya, ifade özgürlüğü ve barışçıl toplanma hakkını koruyan, ancak şiddete doğrudan kışkırtma durumunda dar kapsamlı kısıtlamalara izin veren Medeni ve Siyasi Haklara İlişkin Uluslararası Sözleşme’ye taraftır. Mahkemeler, konuşanın niyetini, zarar olasılığını ve sözlerle söz konusu zarar arasındaki doğrudan bağlantıyı dikkate almak zorundadır.

Anayasa Mahkemesi’nin yakın tarihli bir kararı, ITE Yasası’ndaki bazı hakaret hükümlerinin uygulanmasını daralttı. Buna rağmen insanlar eleştirel paylaşımlar nedeniyle suçlamalarla karşılaşmaya devam ediyor. Hakaret, bir kişinin itibarına zarar verilmesiyle; kışkırtma ise zararlı bir eyleme teşvikle ilgilidir. Çevrimiçi ifadeleri düzenleyen yasaların kullanımı hakkındaki daha geniş tartışmada her iki suçlama da gündeme geldi.

Reklam

Avukatlar tutuklamalara neden itiraz ediyor?

Kayıp Kişiler ve Şiddet Mağdurları Komisyonu’nun (KontraS) temsilcisi Dimas Bagus Arya, polisin çevrimiçi eleştirmenleri şüpheli ilan etmeden önce ön soruşturma adımlarını izleyip izlemediğini sorguladı. Bu adımlar arasında kişilerin tanık sıfatıyla ifadeye çağrılması bulunuyor.

Hukuk uzmanları, adil yargılanma sürecinin tanıkların dinlenmesiyle başladığını ve delillerle desteklenen makul şüphe bulunduğunda kişilerin şüpheli statüsüne alındığını belirtiyor. Basitçe söylemek gerekirse, soruşturmacıların birinden şüphelenmek için kanıta dayalı bir gerekçesi olmalı ve gerekli usulü izlemeleri gerekir. Hak savunucuları, bazı tutuklamaların hızının bu güvencelerden çok eleştirileri caydırmanın öncelik kazandığı izlenimini verdiğini söylüyor.

Endonezya Hukuki Yardım Derneği’nden Julius Ibrani, tutuklamaları ifade özgürlüğünün suç sayılması olarak niteledi. Güneydoğu Asya İfade Özgürlüğü Ağı’ndan Nenden Sekar Arum, kampanyanın hükümeti çevrimiçi ortamda eleştiren kişilere yönelik geniş kapsamlı bir baskı gibi göründüğü uyarısında bulundu.

İkisi de kovuşturulma korkusunun insanların kendilerini sansürlemesine yol açacağını savunuyor. Bunun pratik sonucu, aksi hâlde eleştiri, hiciv veya protesto mesajı paylaşacak birinin soruşturma korkusuyla sessiz kalabilmesi.

KontraS ve müttefik kuruluşlar, gözaltındakilerin serbest bırakılması ya da en azından tutukluluklarının askıya alınması için başvuruda bulunuyor. Şüpheliler kısa süre içinde serbest bırakılmazsa avukatlar tutukluluğa karşı yargı yoluna başvurmak için hazırlık yapıyor. Aileler ve hukuk danışmanları, soruşturmacıların bir kişiyi şüpheli ilan etme usullerine uymadığını savunduğunda bu başvurular Endonezya’da sık kullanılan bir yöntem.

Ölümler ve yaralanmalar polis faaliyetlerini mercek altına alıyor

Görgü tanıkları ve hak örgütleri, çeşitli kentlerde kalabalıkları dağıtmak için göz yaşartıcı gaz ve plastik mermilerin yaygın biçimde kullanıldığını anlatıyor. Cakarta’da 28 Ağustos’ta Affan’ın ölümüne yol açan zırhlı araç olayı nedeniyle yedi polis memuru soruşturma altında.

Yogyakarta’da bir öğrenci, polis merkezinin önündeki çatışmalar sırasında darbedildiği iddiasının ardından hayatını kaybetti. Diğer kentlerde kamu çalışanları ve kamu güvenliği polis biriminden bir kişi, çatışmaların ardından çıkan kundaklama ve kalabalık şiddeti sırasında öldü.

Uluslararası Af Örgütü polis müdahalesini aşırı güç kullanımı olarak niteledi ve olayların tüm yönleriyle soruşturulması çağrısında bulundu. Örgüt, kalabalıkları kontrol etmek için kullanılan silahların, polis memurlarının sıkı eğitim ve denetimden yoksun olduğu durumlarda tehlikeyi hızla artırabileceği uyarısında bulunuyor.

Uluslararası Af Örgütü Bölgesel Araştırma Direktörü Montse Ferrer, ölümler ve gösterilere müdahale biçimi hakkında bağımsız ve tarafsız bir soruşturma çağrısı yaptı:

Hiç kimse ifade özgürlüğü ve barışçıl toplanma hakkını kullanırken ölmemeli. Endonezya’daki yetkililer bu ölümler ve şiddet olayları hakkında bağımsız ve tarafsız bir soruşturmanın derhâl yürütülmesini sağlamalı.

İnsan Hakları İzleme Örgütü, hükümeti keyfî gözaltılara son vermeye ve polis uygulamalarını Birleşmiş Milletler’in güç kullanımı ve daha az öldürücü silahlara ilişkin kılavuzlarıyla uyumlu hâle getirmeye çağırdı. Daha az öldürücü silahlar, ateşli silahlara kıyasla ölüm riskini azaltmak üzere tasarlanmış olsa da insanları ciddi yaralanmalardan korumak için kullanımları denetlenmelidir.

Reklam

Prabowo tavizleri sert güvenlik müdahalesiyle bir arada yürütüyor

Devlet Başkanı Prabowo, tartışmalı ödenekleri azaltma adımlarıyla polis ve orduya isyancılara karşı sert hareket etme talimatları arasında denge kurmaya çalıştı. Yağmalamaya karşı uyarıları ve bazı şiddet olaylarını vatana ihanet ve terörizm olarak nitelemesi, huzursuzluğun bir bölümünü ulusal güvenlik çerçevesine yerleştiriyor.

Yaralı polis memurlarını ziyaret ettikten sonra Prabowo, huzursuzluk sırasında yaralanan onlarca polis memuruna terfi sözü verdi. Televizyonda yayımlanan bir açıklamada, polis teşkilatını savunup verdiği kayıplara dikkat çekerken bazı polislerin yanlış yapmış olabileceğini kabul etti:

Polis mensupları arasında yanlış yapanlar olabilir ama kendilerini feda eden onlarca memuru unutmayın.

Polis siber suçlar dairesi, soruşturmalarının açık bir yasal sınırı aşan içeriklere odaklandığını söylüyor. Yetkililer, kritik bir tesise saldırı çağrısı yapmanın korunan ifade özgürlüğünün ötesine geçerek suç teşkil ettiğini savunuyor.

Uluslararası hukuk, şiddete doğrudan kışkırtmaya yönelik kısıtlamalara izin veriyor. Tartışma, tehlikenin ne ölçüde açık, yakın ve olası olması gerektiği ve yetkililerin yasayı seçici biçimde değil tutarlı şekilde uygulayıp uygulamadığı üzerine.

İnsan Hakları İzleme Örgütü, askerlerin sivil kolluk görevlerinde kullanılmasına da karşı çıkıyor. Örgüt, askerlerin muharebe için eğitildiğini ve sivil ortamlarda haksız güç kullanma olasılıklarının daha yüksek olduğunu söylüyor. Bu kaygı, askerlerin görevlendirilmesini itidal ve hesap verebilirlik yönündeki daha geniş taleplerle aynı çerçeveye yerleştiriyor.

Platformlar, gözetim ve eleştirmenler üzerindeki baskı

TikTok, huzursuzluğun en yoğun olduğu dönemde Endonezya’da canlı yayın özelliğini askıya aldı. Canlı yayınlar, gösteriler çevresindeki çevrimiçi faaliyetlerin bir parçasıydı; dolayısıyla askıya alma kararı, insanların olayları yaşandığı sırada paylaşma yollarından birini kısıtladı.

Dijital hak savunucuları, çevrimiçi erişimdeki kesintileri ve canlı yayınlara getirilen kısıtlamaları kayda geçirdi. Bazı aktivistler, protesto bilgileri veya polis müdahalelerine ilişkin görüntüleri paylaştıktan sonra gönderilerinin daha az kişiye ulaştığını ya da hesaplarının kısıtlandığını söyledi.

Sivil özgürlükleri izleyen bir ittifak olan CIVICUS, 2025’teki daha önceki protestolar sırasında kişisel bilgilerin ifşa edilmesi ve siber saldırılar yaşandığını bildirdi. Kişisel bilgilerin ifşa edilmesi, birinin kimliğini belirleyici özel bilgilerinin yayımlanarak taciz veya tehditlere maruz bırakılması anlamına geliyor. İnsan hakları savunucuları ve gazeteciler de taciz ve başka dijital saldırılarla karşılaştı.

Yetkililer zaman zaman kanıt sunmadan yabancı müdahalesi olduğunu öne sürdü. Hak örgütleri bu iddiaları, yerel sesleri itibarsızlaştırma girişimi olarak görüyor. Basın özgürlüğü kuruluşları, Endonezya’nın sıralamasının 2025’te gerilediğini belirterek gazeteciler ve eleştirmenlerin karşı karşıya olduğu koşullara ilişkin kaygıları artırdı.

CIVICUS, ceza usulü kuralları ile polis ve ordu yasalarında devletin yetkilerini genişleten değişikliklerin sürdüğünü de belirtti. İzleme raporunda, Başsavcılık ile telekomünikasyon operatörleri arasındaki dinleme düzenlemeleri de dahil olmak üzere, güçlü güvenceler içermeyen gözetim değişikliklerine dikkat çekildi. Raporda ayrıca ordunun sivil kurumlardaki rolünü genişleten bir askerî yasa değişikliği vurgulandı.

Hak savunucuları, bu önlemlerin ITE Yasası’nın saldırgan biçimde uygulanmasıyla birleşmesinin, yetkililerin çevrimiçi aktivizmi güvenlik tehdidi olarak görme riskini artırdığını söylüyor. Gazeteciler ve insan hakları kuruluşları, hiciv, memler ve sert eleştiriler üzerinde caydırıcı bir etki oluştuğunu belirtiyor. Nenden Sekar Arum, çevrimiçi yazdıkları nedeniyle herkesin hedef alınabilmesi ihtimali yüzünden gidişatın endişe verici olduğu uyarısında bulundu.

Reklam

Şiddet olaylarının bağımsız biçimde soruşturulması çağrısı

Uluslararası Af Örgütü Endonezya Direktörü Usman Hamid, topluluk liderleri ve uzmanların yer alacağı ortak bir bilgi tespit ekibi kurulması çağrısında bulundu. Önerilen ekip, kundaklama ve yıkımı kışkırtan kişileri belirleyecek ve güvenlik güçlerinin şiddet olaylarındaki rolünü inceleyecek.

Hamid, polisin kamu tesislerine yönelik saldırılardan sorumlu kişileri belirlemesi gerektiğini söyledi:

Polisin isyanları gerçekten kışkırtan ve kamu tesislerine zarar veren kişileri bize göstermesi gerekiyor.

İnsan Hakları İzleme Örgütü, barışçıl protestocuların serbest bırakılmasını, keyfî gözaltıların sona ermesini ve aşırı güç kullanımının soruşturulmasını istiyor. CIVICUS ise çevrimiçi kısıtlamalara, eleştirmenlerin kişisel bilgilerinin ifşa edilmesine ve siber saldırılara son verilmesinin yanı sıra uluslararası standartlarla uyumlu güncel polis eğitimleri çağrısı yapıyor.

Hak savunucusu avukatlar, Affan’ın ölümü de dahil olmak üzere ölümlere ilişkin soruşturmalar için açık takvimler belirlenmesini istiyor. 11 Eylül itibarıyla bu soruşturmaların ne zaman tamamlanacağına veya bekleyen tahliye başvurularının ne zaman karara bağlanacağına ilişkin net bir takvim açıklanmamıştı.

Gözaltındaki kişiler ve aileleri için acil meseleler, adil usullere erişim ve tahliye kararları. Protestocular, gazeteciler ve çevrimiçi eleştirmenler içinse temel kaygılar, şikâyetlerini güvenle dile getirip getiremeyecekleri ve ölümler ile yıkımdan sorumlu olanların hesap verip vermeyeceği.

Özet

  • Protestolar 25 Ağustos’ta milletvekillerine sağlanan ayrıcalıklar, artan yaşam maliyetleri ve ücretlerdeki zayıf artış nedeniyle başladı.
  • 21 yaşındaki Affan Kurniawan, 28 Ağustos’ta Cakarta’da zırhlı bir polis aracının altında kalarak hayatını kaybetti; yedi polis memuru soruşturma altında.
  • Hak izleme örgütleri, mitinglerin yaklaşık 50 kente yayıldığını söylüyor. Hak örgütleri sekiz ila on bir ölüm ve yüzlerce ila 1.000’den fazla yaralanma bildiriyor.
  • İnsan Hakları İzleme Örgütü, ağustos sonundan bu yana ülke genelinde 3.000’den fazla kişinin gözaltına alındığını tahmin ediyor.
  • Polis, sosyal medya paylaşımları nedeniyle gözaltında tutulan en az 11 kişi de dahil olmak üzere provokatör olduğu öne sürülen 40’tan fazla kişinin gözaltına alındığını söylüyor.
  • Gözaltına alınanlar arasında Laras Faizati Khairunninsa, Delpedro Marhaen, Muzaffar Salim ve Syahdan Husein bulunuyor.
  • Prabowo, isyanlara sert müdahale talimatı verip yaralı polisleri savunurken milletvekillerine sağlanan bazı ayrıcalıkları azalttı.
  • TikTok canlı yayınları askıya aldı; Cakarta Hukuki Yardım Enstitüsü hesabının kalıcı olarak yasaklandığını bildirdi.
  • Hak örgütleri bağımsız soruşturmalar, barışçıl protestocuların serbest bırakılması, adil gözaltı usulleri ve çevrimiçi kısıtlamaların sona ermesini talep ediyor.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir