Büyük enerji tesisleri Dongsha yakınlarındaki anlaşmazlığı derinleştiriyor
Çin Ulusal Açık Deniz Petrol Şirketi (CNOOC) ile bağlantılı en az bir düzine petrol ve gaz tesisi ile destek gemisi, Güney Çin Denizi'nin kuzeyinde, Tayvan'ın Pratas çevresinde hak iddia ettiği münhasır ekonomik bölgenin içinde veya yakınında faaliyet gösteriyor. Temmuz ve Ağustos 2025 tarihli uydu görüntüleri ve deniz trafiği takibi, kaynak arama faaliyetlerini Taipei'nin kendi yetki alanında olduğunu söylediği sularda artan baskıyla birleştiren endüstriyel bir varlığı ortaya koyuyor.
İçindekiler
- Büyük enerji tesisleri Dongsha yakınlarındaki anlaşmazlığı derinleştiriyor
- Açık deniz ağında neler var?
- Yığınak nasıl gelişti?
- Deniz hukuku ne diyor?
- Tayvan'ın yanıt vermesi neden zor oldu?
- Enerji ihtiyacı ve Çin'in hak iddiaları
- Enerji platformları güvenlik faaliyetlerini nasıl destekleyebilir?
- Geçmişteki çatışmalar bölgesel risklerin genişliğini gösteriyor
- Tayvan'ın yakıt bağımlılığı baskıyı artırıyor
- Taipei ve bölgesel ortakları neler yapabilir?
- Özet
Tesislerden biri, Pratas çevresindeki kısıtlı sulara yaklaşık 50 kilometre kadar yaklaştı. 2024'teki ayrı ekipman hareketleri ise sınıra yaklaşık bir kilometre mesafeye kadar ulaştı. NanHaiErHao ya da Nanhai No. 2 olarak tanımlanan bir platform bölgenin derinliklerine ilerleyerek kısıtlı sular hattına yaklaşık 30 mil yaklaştı.
Kamuya açık takip verileri ile uydu görüntülerindeki konum ve zaman çizelgelerini bir araya getiren bir analiz yayımlanana kadar faaliyetler kamuoyunda pek dikkat çekmemişti. Konumların çoğu sonradan doğrulandı. 6 Eylül 2025 itibarıyla ortaya çıkan tablo, bazı Çin varlıklarının en az Mayıs 2020'den bu yana Tayvan'ın hak iddia ettiği bölgenin içinde ve çevresinde faaliyet gösterdiği, süreklilik kazanmış bir varlığa işaret ediyordu.
Tayvan Cumhurbaşkanlığı Ofisi faaliyetlerin derhal durdurulmasını istedi. Pekin ise açık deniz aramalarını enerji ihtiyacına yanıt ve hak iddialarını savunma olarak sunuyor. Bu iki tutum arasında Taipei'yi bekleyen pratik bir sorun var: Büyük tesisler denizde yıllarca kalabilirken hükümetin yaptırım uygulama ve uluslararası uyuşmazlık çözüm yollarına erişim imkânları sınırlı.
Bölgesel güvenlik uzmanları bu tür faaliyetleri gri bölge baskısı olarak tanımlıyor. Bu kavram, sahadaki veya denizdeki koşulları kademeli olarak değiştiren, ancak açık çatışma düzeyine varmayan eylemleri ifade ediyor. Pratas çevresindeki endişe, tekrarlanan endüstriyel faaliyetlerin, Tayvan'ın izin alınması gerektiğini söylediği sularda Çin varlığını olağanlaştırabilmesi.
Açık deniz ağında neler var?
En güncel takip verileri, Pratas çevresinde Tayvan'ın hak iddia ettiği münhasır ekonomik bölgenin içinde veya yakınında 12 kalıcı ya da yarı kalıcı tesis bulunduğunu gösteriyor: yedi sondaj platformu yapısı, üç yüzer üretim, depolama ve tahliye gemisi ile yarı batık tipte iki platform. Yüzer gemiler hidrokarbonları işleyip depolayabilirken diğer tesisler sondajı veya üretimi destekliyor.
Birkaç noktada deniz tabanına ceket adı verilen çelik temeller yerleştirildi. Ceketler kuyu başı platformlarını destekliyor ve yıllarca yerinde kalabiliyor. Bunların kurulmuş olması, gelip geçen bir araştırma gemisinin faaliyetlerinden çok daha uzun süreli bir varlığa işaret ediyor.
Birkaç kuyu başı platformu Asya'nın en büyükleri arasında. Bölgedeki gemilerden en az biri 240 metreden uzun; güvertesinin alanı yaklaşık bir buçuk futbol sahasına denk. Bu ölçek, yaptırım uygulama açısından önemli: Bunlar petrol ve gaz çıkarma, depolama veya işleme süreçlerini destekleme kapasitesine sahip devasa endüstriyel ekipmanlar.
Jamestown Vakfı'nın araştırması, Çin'e ait unsurların genellikle Guangdong'daki Daya Körfezi'nden hareket ettiğini ortaya koydu. Bu hareketlilik 2025 yazında hızlandı. Mevcut tesisler ile yeni konuşlandırmaların birleşmesi, Taipei'nin yapay adalar, tesisler ve diğer yapılar için önceden izin alınmasını şart koştuğu bölgede faaliyetlerin kapsamını genişletti.
Yığınak nasıl gelişti?
Denizcilik faaliyetlerini izleyen Jamestown analistleri, birkaç yıla yayılan bir örüntünün izini sürdü. Bulguları, son yaz aylarındaki hareketliliği Çin'in Tayvan'ın hak iddia ettiği bölge çevresindeki daha uzun süreli faaliyetleri içine yerleştiriyor.
- Mayıs 2020: Çin'e ait unsurlar en geç bu ay itibarıyla hak iddia edilen bölgenin içinde ve çevresinde bulunuyordu.
- 2024: Ayrı hareketlerde ekipman, Pratas çevresindeki kısıtlı suların sınırına yaklaşık bir kilometre kadar yaklaştı.
- Temmuz ve Ağustos 2025: Uydu görüntüleri ve deniz trafiği takibi, CNOOC ile bağlantılı en az bir düzine unsur belirledi; hareketlilik yaz aylarında hızlandı.
- 6 Eylül 2025: Yığınak, Taipei'nin faaliyetlerin durdurulmasını istemesiyle kamuoyuna açık bir hukuki ve güvenlik meselesine dönüştü.
Jamestown araştırma ekibi, kamuoyuna yönelik sınırlı bir tepkinin bu konuşlandırmaları deniz ortamının kabul edilmiş bir özelliği hâline getirebileceği uyarısında bulundu:
Bugün protesto edilmemesi, egemenliğin aşındırılmasını olağanlaştırma ve daha fazla ihlali teşvik etme riski taşıyor.
Bu ifade kademeli bir süreci anlatıyor: Tek tek hamleler büyük bir çatışma boyutuna ulaşmayabilir, ancak birleşik etkileri Tayvan'ın hak iddia ettiği yetkiyi kullanabileceği alanı daraltabilir.
Deniz hukuku ne diyor?
UNCLOS olarak bilinen Birleşmiş Milletler Deniz Hukuku Sözleşmesi, kıyı devletlerine esas hatlarından itibaren 200 deniz miline kadar uzanan münhasır ekonomik bölgelerde doğal kaynakları araştırma, işletme, koruma ve yönetme konusunda egemen haklar tanıyor. Bu haklar, açık deniz petrolü ve gazı gibi kaynakları da kapsıyor.
Yabancı gemiler, münhasır ekonomik bölgelerde seyrüsefer ve üst uçuş özgürlüklerini koruyor. Kaynak çıkarımı ise farklı: Başka bir devletin bu sularda petrol veya gaz çıkarmak için kıyı devletinin rızasını alması gerekiyor. Bu rıza olmadan sondaj platformu işletmek, kıyı devletinin yetki alanına meydan okuyor.
Tayvan'ın siyasi statüsü seçeneklerini zorlaştırıyor. Taipei, Birleşmiş Milletler'in ve UNCLOS kapsamındaki tahkim mekanizmalarının dışında kalıyor; bu da söz konusu faaliyetler sözleşmeyi ihlal ediyor gibi görünse bile resmî uyuşmazlık çözüm yollarına erişimini sınırlıyor. İç hukukta da hükümetin hak iddia edilen bölgenin hangi kısımlarında yaptırım uygulamayı seçtiğine ilişkin boşluklar bulunuyor.
2016 tarihli Güney Çin Denizi tahkim kararı, Çin'in dokuz kesik çizgisi de dahil olmak üzere geniş kapsamlı deniz yetki alanı iddialarını reddetti. Pekin bu kararı tanımıyor ve denizin büyük bölümünde geniş kapsamlı hak iddialarını sürdürüyor. Dolayısıyla Pratas çevresindeki anlaşmazlık, birbiriyle yarışan deniz yetki alanı iddialarını Tayvan'ın uluslararası hukuk süreçlerine sınırlı erişimiyle bir araya getiriyor.
Tayvan'ın yanıt vermesi neden zor oldu?
Tayvan Sahil Güvenlik Teşkilatı, gözetim alanındaki deniz unsurlarını takip ettiğini söylüyor. Petrol aramaları ve ticari işbirliğinin ise kendi yaptırım uygulama sorumluluklarının dışında kaldığını belirtiyor. Bu iş bölümü, ihtilaflı sulardaki endüstriyel faaliyetlere karşı hangi kurumun öncülük etmesi gerektiği konusunda pratik bir sorun yaratıyor.
Tesislerin büyüklüğü de başka bir zorluk. Bir platformu izlemek, varlığını protesto etmek ve onu ayrılmaya zorlamak çok farklı kaynaklar gerektiriyor. Uzmanlara göre sorumlulukların bölünmüş olması ve ekipmanın ölçeği, denizde karşı koymayı zorlaştırıyor.
Washington'daki German Marshall Fund'ın Hint-Pasifik programı genel müdürü Bonnie Glaser, Tayvan'ın kapasitesinin ve birbiriyle yarışan önceliklerinin sınırlı tepkiyi açıklayabileceğini öne sürdü:
Tahminim Taipei'nin karşılık verme kapasitesi yoktu ve bu, neden harekete geçmediğini açıklıyor. Belki de faaliyetlerin bu kadar geniş kapsamlı olacağını öngöremediler.
Taipei Cumhurbaşkanlığı Ofisi konuşlandırmalara karşı kamuoyu önünde tavır alarak Pekin'i uluslararası normları ihlal etmekle, bölgesel istikrara ve deniz hukuku etrafında kurulmuş uluslararası düzene zarar vermekle suçladı:
Pekin'i, bizimkiler de dahil olmak üzere bölgedeki ekonomik sularda yasa dışı konuşlandırma ve işletme faaliyetlerini derhal durdurmaya çağırıyoruz. Bu davranış uluslararası hukuk normlarını ihlal ediyor ve bölgesel istikrarı zedeliyor.
Enerji ihtiyacı ve Çin'in hak iddiaları
CNOOC kendisini dünyanın en büyük bağımsız arama ve üretim şirketlerinden biri olarak tanımlıyor. Şirketin uluslararası ortak girişimleri arasında Tayvan'ın devlet enerji şirketi CPC ile geçmişte yürüttüğü projeler de bulunuyor. CNOOC aynı zamanda devlete ait ve Pekin'in siyasi öncelikleriyle uyumlu. Bu da şirketin açık deniz faaliyetlerini ticaret ile devlet politikalarının kesiştiği bir noktaya yerleştiriyor.
Çinli yetkililer ve akademisyenler, Pratas yakınındaki arama faaliyetlerini enerji talebine hizmet etmenin ve Çin'in komşu sulardaki haklarını savunmanın bir yolu olarak sunuyor. Tsinghua Üniversitesi Uluslararası Güvenlik ve Strateji Merkezi'nden Profesör Zhu Feng, hızlı gerilim tırmandırma çabasından ziyade kaynak ihtiyacının temel itici güç olduğunu söyledi:
Çin'in petrol ve gaz aramaları öncelikle mevcut enerji ihtiyacından kaynaklanıyor ve bölgedeki hak ve çıkar iddialarını koruma konusunda kararlı bir tutumu yansıtıyor.
CNOOC'nin eski başkanı Wang Yilin, 2012'deki bir konuşmasında daha stratejik bir ifade kullandı. Büyük açık deniz sondaj platformlarını şöyle tanımladı:
hareketli ulusal topraklar ve stratejik bir silah
Bu iki açıklama, aynı platformun neden hem ekonomik hem de siyasi ağırlık taşıyabildiğini gösteriyor. Platform, hidrokarbon üretimini desteklerken hükümetlerin bu çalışmaya kimin izin verme hakkına sahip olduğu konusunda anlaşmazlık yaşadığı bir bölgede kalıcı bir varlık oluşturabiliyor.
Enerji platformları güvenlik faaliyetlerini nasıl destekleyebilir?
Sabit platformlar ve çelik ceketler, sensörler, iletişim ekipmanları ve lojistik tesisleri için olası montaj noktaları sunuyor. Analistler, bu tür yapıların gemileri tespit etmek için radar, elektro optik ekipman, sinyal toplama sistemleri ve su altı izlemeye yönelik akustik donanım taşıyabileceği uyarısında bulunuyor.
Helikopter pistleri sık inişlere imkân verebilir. Pekin belirli sahaları güçlendirmeyi seçerse hafif silahlar veya yakındaki hava tehditlerine karşı savunma sistemleri de eklenebilir. Ancak yığınakla ilgili anlatımda herhangi bir platforma bu sistemlerin yerleştirileceği doğrulanmış değil.
Jamestown'ın değerlendirmesine göre açık deniz altyapısı, ada inşasının sağladığı bazı yetki alanı ve operasyonel etkileri çok daha düşük maliyetle sunabilir. Bir tesisler ağı, deniz ulaşım hatlarını izlemeye, Pratas gibi karakollara ikmal yapılmasını zorlaştırmaya ve kriz sırasında sahil güvenlik gemileri ile deniz milisleri için konuşlanma veya ikmal noktaları sağlamaya yardımcı olabilir.
Dolayısıyla endişe yalnızca sondajdan ibaret değil. Tayvan'ın güneybatı deniz yollarına yaklaşan bölgelerdeki tesisler, Çin'in deniz trafiğini izleme ve gerilim artarsa yaptırım uygulama faaliyetlerini destekleme kapasitesini güçlendirebilir.
Geçmişteki çatışmalar bölgesel risklerin genişliğini gösteriyor
Açık deniz tesisleri daha önce de çatışmalara dahil oldu. Britanya, İkinci Dünya Savaşı sırasında Thames Nehri'ne yaklaşan yolları savunmak için deniz kaleleri inşa etti. İran ise 1980'lerin sonlarında Tanker Savaşı sırasında güçlerini desteklemek için açık deniz platformlarından yararlandı; bunun üzerine ABD saldırıları düzenlendi.
Çin'in daha önce Vietnam'ın hak iddia ettiği sularda sondaj platformları konuşlandırması da krizlere yol açtı. Hanoi defalarca protestoda bulundu ve kimi zaman Çin platformlarını engellemek için denizde saldırgan taktiklere başvurdu. Bu girişimler birden fazla durumda platformların geri çekilmesine katkı sağladı. Tayvan çevresinde ise açık deniz unsurları, kamuoyuna açık itirazlar sınırlı kalırken yıllardır yerinde duruyor.
Japonya da Doğu Çin Denizi'nde benzer bir anlaşmazlık yaşıyor. Tokyo, yaklaşık on yıl önce üzerinde anlaşmaya varılan ancak askıda kalan ortak geliştirme çerçevesine rağmen Çin'in deniz sınırı yakınlarında 21 sondaj yapısı konuşlandırdığını söylüyor. Japonya, sondajın Japon tarafına uzanan yer altı rezervuarlarından gaz çekebileceğinden endişeli.
Pekin, Tokyo'nun eleştirilerini reddediyor ve sondaj faaliyetlerinin Çin'in yetki alanındaki bölgelerde yürütüldüğünü söylüyor. Vietnam da kendi hak iddia ettiği sularla çakışan Çin ihalelerini ve önceki sondaj platformu konuşlandırmalarını kınadı. Bu anlaşmazlıklar bir arada değerlendirildiğinde, kaynak geliştirmenin deniz yetki alanı iddialarını öne sürmenin bir aracına dönüşebileceğini gösteriyor.
Vietnam'ın deneyimi, Pratas çevresinde daha ısrarlı bir tepki verilmesi gerektiği yönündeki görüşün bir parçası. Eşgüdümü savunan analistler, sürekli kamuoyu itirazlarının, izlemenin ve diplomatik açıklamaların tartışmalı konuşlandırmaların olağanlaşmasını zorlaştırabileceğini söylüyor.
Tayvan'ın yakıt bağımlılığı baskıyı artırıyor
Tayvan yakıtının neredeyse tamamını ithal ediyor ve elektrik üretiminde sıvılaştırılmış doğal gaza (LNG) büyük ölçüde bağımlı. Son faal nükleer reaktörünün Mayıs 2025'te kapanması, gaz, kömür ve petrole olan bağımlılığı artırdı.
LNG arzı gemilerin düzenli olarak ulaşmasına bağlı. Adadaki depolar aylar değil haftalar yetecek miktarda yakıt tutuyor; bu da planlamacıları uzun süreli kesintilere karşı çok az hareket alanı bulunan bir tedarik zincirini yönetmek zorunda bırakıyor. Yakıt gemilerinin yanaşmasını engelleyen bir abluka, elektrik arzını derhal baskı altına sokar.
Stratejik ve Uluslararası Çalışmalar Merkezi'nin yakın zamanda düzenlediği savaş oyunları, bir abluka durumunda Tayvan'ın mevcut gazını yaklaşık 10 günde tüketebileceğini ortaya koydu. Kömür stokları yaklaşık yedi hafta, petrol ise yaklaşık 20 hafta yetecek düzeydeydi. Modellemeyi yapanlar, gemilerin limana girememesi hâlinde elektrik üretiminin abluka öncesindeki düzeyinin beşte birine düşebileceği uyarısında bulundu.
Bu tahminler, senaryoda her yakıtın sağladığı farklı tampon süreleri gösteriyor: Gaz, kömür veya petrolden çok daha önce tükenecek. Ayrıca güneybatıdaki deniz ulaşım güzergâhlarına yakın faaliyetlerin neden sondaj hakları konusunun ötesinde ilgi çektiğini açıklıyor.
Pratas yakınındaki tesisler kriz sırasında gözetim ve yaptırım faaliyetlerini destekleyebilir. Artan gerilimler enerji piyasalarını ve sigortacıları da tedirgin ederek Tayvan'ın ithalat maliyetlerini artırabilir. Taipei açısından mesele, deniz yetki alanı sorununu yakıt sevkiyatının sürmesini sağlama gereğiyle birleştiriyor.
Taipei ve bölgesel ortakları neler yapabilir?
Politika önerileri, resmî protestolardan denizde daha görünür faaliyetlere uzanıyor. Tayvan; ticari uydu görüntüleri, deniz trafiği takibi ve her hava koşulunda çalışabilen sensörlerden gelen verilerle tesislerin konumlarını belgeleyen kanıt dosyaları yayımlayabilir. Bu bilgilerin düzenli olarak paylaşılması, kamuoyuna ve diğer hükümetlere değişikliklerin daha net bir kaydını sunar.
Sahil güvenlik, donanma ve enerji düzenleyicileri arasındaki sorumlulukların netleştirilmesi, yaptırım uygulama konusundaki boşlukları giderebilir. Pratas çevresinde devriyelerin dikkatli biçimde artırılması, çarpışma riskinden kaçınırken Tayvan'ın yetki alanı iddiasını ortaya koyabilir. Öneriler arasında, görünürlüğü ve diplomatik ağırlığı artırmak için ortak ülkelerden personelin devriye gemilerinde bulunması veya ortak devriyeler düzenlenmesi de yer alıyor.
Japonya, Vietnam ve Filipinler diplomatik eşgüdüm açısından olası ortaklar olarak gösteriliyor. Ortak açıklamalar ve kesintisiz izleme, konuşlandırmaları Taipei'nin tek başına yönetmesi gereken bir anlaşmazlık değil, bölgenin ortak bir meselesi olarak çerçeveleyebilir.
Tayvan, sondaj platformları rıza olmadan faaliyet göstermeyi sürdürürse CNOOC'nin finansmana, teknolojiye veya liman hizmetlerine erişimine yönelik hedefli kısıtlamaları değerlendirmek için dost hükümetlerle de çalışabilir. Bunlar açıklanmış önlemler değil, politika önerileridir. Kriz yönetimiyle ve enerji altyapısını hem ekonomik hem de güvenlik meselesi olarak ele alan tutarlı bir yaklaşımla birlikte uygulanmaları gerekir.
Tayvan Ulusal Savunma ve Güvenlik Araştırmaları Enstitüsü'nde yardımcı araştırma görevlisi olan Lin Chao-lun, eşgüdümlü eylem çağrısı yaparak sondajın kabul edilmesinin bedeli konusunda uyarıda bulundu:
Dongsha yakınındaki sondaj faaliyetlerine karşı kararlı önlemler alınmazsa egemenlik kademeli olarak aşınacaktır.
Taipei'nin önündeki acil tercih, itirazlarını sürekli izlemeye, kurumsal sorumlulukları netleştirmeye ve eşgüdümlü baskıya nasıl dönüştüreceği. Yapılar ne kadar uzun süre yerinde kalırsa ihtilaflı bu sularda kimin faaliyet gösterebileceğine ilişkin beklentileri de o kadar fazla şekillendiriyor.
Özet
- Takip verileri, Tayvan'ın Pratas çevresinde hak iddia ettiği münhasır ekonomik bölgenin içinde veya yakınında CNOOC ile bağlantılı en az 12 yapı ve destek unsuru belirledi. Tesislerden biri kısıtlı sulara yaklaşık 50 kilometre mesafede.
- Çin'e ait unsurlar en az Mayıs 2020'den bu yana bölgenin içinde ve çevresinde faaliyet gösteriyor. 2024'teki ekipman hareketleri kısıtlı suların sınırına yaklaşık bir kilometre kadar yaklaştı.
- Tespit edilen varlıklar arasında yedi sondaj platformu yapısı, üç yüzer üretim, depolama ve tahliye gemisi ile iki yarı batık platform bulunuyor.
- Tayvan faaliyetlerin durdurulmasını istedi. Ancak uluslararası uyuşmazlık çözüm yollarına sınırlı erişim, bölünmüş yaptırım sorumlulukları ve tesislerin büyüklüğü Taipei'nin tepkisini zorlaştırıyor.
- Çin faaliyetleri enerji ihtiyacına hizmet etme ve hak iddialarını savunma amacıyla yürüttüğünü söylüyor. Analistler platformların gözetim, lojistik ve baskı amacıyla da kullanılabileceği uyarısında bulunuyor.
- Japonya, Doğu Çin Denizi'ndeki 21 Çin sondaj yapısını protesto etti. Vietnam'ın önceki protestoları ve denizdeki eylemleri, sondaj platformlarının geri çekilmesini sağladı.
- Tayvan'ın yakıt bağımlılığı riskleri artırıyor. Abluka savaş oyunlarında mevcut gazın yaklaşık 10 gün, kömürün yedi hafta, petrolün ise 20 hafta yeteceği tahmin edildi.
- Önerilen yanıtlar arasında kamuoyuna kanıt sunulması, resmî protestolar, kurumların sorumluluklarının netleştirilmesi, ölçülü devriyeler ve bölgesel ortaklarla eşgüdüm bulunuyor.






