Gözetim İddiaları Britanya Üniversiteleri Üzerindeki Baskıyı Artırıyor
UK-China Transparency düşünce kuruluşunun araştırmasına göre, Britanya üniversitelerindeki Çinli öğrenciler akademisyenlere, ülkelerinin yetkililerinin kendileriyle iletişime geçerek sınıf arkadaşlarını izlemelerini istediğini anlattı. Bildirilen talepler, Uygurların Sincan'daki durumu, Tayvan, Hong Kong protestoları ve COVID-19'un kökenleri de dahil olmak üzere Çin Komünist Partisi'ne duyarlı konularla ilgili tartışmaları kapsıyordu.
İçindekiler
- Gözetim İddiaları Britanya Üniversiteleri Üzerindeki Baskıyı Artırıyor
- Öğrencilerin ve Akademisyenlerin Anlattıkları
- Baskı, Öğretim ve Araştırmayı Nasıl Değiştiriyor?
- Çin Kaynaklı Finansman Yaklaşık 50 Milyon Sterlin
- Üniversiteler Bağımsızlıklarını Savunuyor
- Konfüçyüs Enstitüleri ve Öğrenci Dernekleri İnceleme Altında
- Çin'deki Britanya Üniversite Yerleşkeleri Parti Kurallarıyla Karşı Karşıya
- Pekin İddiaları Reddediyor, Britanya Güvenceleri Sıkılaştırıyor
- Araştırma Güvenliği Ayrı Bir Kaygı Alanı
- Öne Çıkanlar
İddialar, üniversite finansmanına yönelik artan incelemelerle aynı döneme denk geliyor. Soruşturmalar, önde gelen Britanya üniversitelerinin dört yılda Çin kaynaklarından yaklaşık 50 milyon sterlin aldığını, bu tutarın yarısından fazlasının Oxford ve Cambridge'e gittiğini ortaya koydu. Üniversiteler onay süreçlerini ve akademik bağımsızlıklarını savunurken eleştirmenler, finansal ilişkilerin açık tartışmaları caydırabileceği uyarısında bulunuyor.
4 Ağustos 2025 itibarıyla tartışma, sınıf içi konuşmalardan Çin'deki ailelerin güvenliğine ve askerî amaçlarla kullanılabilecek araştırmalara kadar uzanıyor. Birleşik Krallık hükümeti akademik özgürlüğü korumak için yasa çıkardı. Öğrenci Ofisi ise yeni ifade özgürlüğü yasaları kapsamında Konfüçyüs Enstitülerini incelemeyi planlıyor.
Akademik özgürlük; araştırmacıların, öğretmenlerin ve öğrencilerin ne söyleyebileceklerini dış baskılar belirlemeden soruları araştırabilmesi, kanıtları tartışabilmesi ve fikirleri sorgulayabilmesi anlamına geliyor. Bu vakalardaki kaygı somut: Bir öğrenci seminerde sessiz kalabilir, bir akademisyen bir araştırma konusundan kaçınabilir ya da olası misillemeler veya mali sonuçlar nedeniyle bir üniversite etkinlik düzenlemekte tereddüt edebilir.
Çin'in Londra Büyükelçiliği müdahale iddialarını reddediyor. Britanya akademi çevrelerinde de bildirilen olayların eşgüdümlü bir kampanyayı mı, yoksa az sayıda münferit vakayı mı yansıttığı konusunda görüş ayrılığı var. Üniversiteler, uluslararası işbirliğinin yararlarını korurken insanları ve araştırmaları koruma talepleriyle karşı karşıya.
Öğrencilerin ve Akademisyenlerin Anlattıkları
UK-China Transparency'nin anketi, bazı Çinli öğrencilerin akranlarını ihbar etmeleri yönünde baskı gördüğünü ortaya koydu. Araştırma için görüşülen akademisyenler, Çin vatandaşı öğrencilerin kendilerine Çin Komünist Partisi yetkililerinin sınıf içi tartışmaları izlemeleri konusunda yaklaştığını anlattıklarını söyledi.
Başka ülke vatandaşlığına sahip öğrenciler de Çin hakkında konuşmaktan rahatsız olduklarını bildirdi. Yorumlarının Çinli yetkililere ulaşabileceğinden ve kendileri ya da Çin'deki aileleri için sonuçlar doğurabileceğinden endişe ediyorlardı. Dolayısıyla bildirilen baskı, bilgi toplaması istendiği öne sürülen kişilerle sınırlı kalmadı: Sınıf arkadaşları ve öğretim görevlileri de konuşmaya çekinebilir hâle geldi.
Bir akademisyen, Çin'den gelen bir misafir araştırmacının yaptığı uyarıyı anlattı. Akademisyenin aktarımına göre misafir araştırmacı şöyle dedi:
Sizi izliyoruz,
Başka akademisyenler de çevrimiçi tacizden ve Çinli yetkililerin uyarılarından söz etti. Araştırmada, Birleşik Krallık'ta görev yapan akademisyenlerin araştırmaları veya kamuya açık açıklamaları nedeniyle Çin'deki yakınlarının tehdit edildiğine ya da tacize uğradığına ilişkin anlatımlar da yer aldı.
Öğrencilerin gözetlendiği iddiaları ve hassas konular üzerindeki baskılar benzer yıldırma örüntülerini ortaya koydu. Yaygın olarak CSSA kısaltmasıyla anılan Çinli Öğrenciler ve Akademisyenler Dernekleri ile Konfüçyüs Enstitüleri, insanların izlenmesi ve muhalefetin bastırılması için olası kanallar olarak gösterildi.
Baskı, Öğretim ve Araştırmayı Nasıl Değiştiriyor?
Akademisyenler, insanların sorun çıkacağını öngörerek sözlerini kısıtlaması anlamına gelen korku ve otosansür ortamından söz etti. Üniversitelerde bu durum hem öğrencilerin sorduğu soruları hem de araştırmacıların incelemeyi seçtiği konuları etkileyebilir.
Bazı öğrenci ve akademisyenlerin, Çin Komünist Partisi'ni rahatsız edebilecek çalışmalar için fon veya vize başvuruları reddedildi. Bazılarına ise üniversite yöneticilerinden doğrudan uyarılar geldi; bu uyarılar zaman zaman kurumların mali durumuyla veya Çinli ortaklarla ilişkileriyle ilgili kaygılara dayanıyordu.
Sincan'daki insan hakları ve Tiananmen Meydanı'nın tarihi üzerine araştırmaların, akademik tartışmalarda özellikle geri plana itilmeye veya dışlanmaya açık olduğu belirtildi. Aynı baskılar Tayvan, Hong Kong ve COVID-19'un kökenleri hakkındaki tartışmaları da etkileyebilir.
İnsanlar zor konulardan kaçındığında öğrenciler fikirleri sınama fırsatlarını kaybeder. Araştırmacılar bazı soruları yanıtsız bırakabilir; politika yapıcılar, gazeteciler ve kamuoyu ise daha dar kapsamlı bilgiye erişir. Dolayısıyla kaygı hem kişisel özgürlükle hem de üniversitelerin daha geniş dünyaya sunduğu bilgiyle ilgili.
Yakınların hedef alınacağı tehdidi ek bir baskı unsuru yaratıyor. Britanya'da çalışan bir akademisyenin ailesi hâlâ Çin'de olabilir. Bu da akademisyen yurt dışında olsa bile verdiği bir dersin, yayımladığı bir çalışmanın veya kamuya açık bir açıklamanın sonuçlarını kişisel ve yakın hissettirebilir.
Çin Kaynaklı Finansman Yaklaşık 50 Milyon Sterlin
Çin'den gelen üniversite fonları ve Çin'le mali bağlar hakkındaki soruşturmalara göre, başta Russell Group üyeleri olmak üzere önde gelen Britanya üniversiteleri önceki dört yılda Çin kaynaklarından yaklaşık 50 milyon sterlin aldı. Oxford ve Cambridge bu tutarın yarısından fazlasını birlikte oluşturdu.
Finansman Çin üniversitelerinden, Huawei dahil teknoloji şirketlerinden ve Çin devletiyle ya da ordusuyla bağlantılı diğer kuruluşlardan geldi. İlişkiler araştırma hibelerini, bağışları, bursları ve Konfüçyüs Enstitülerinin de aralarında bulunduğu ortak girişimleri kapsıyordu.
Bazı profesörlük ve akademik merkezlere Çinli bağışçıların adı verildi. Eleştirmenler bu ilişkilerin hangi araştırmaların destekleneceğini ve kurumların hangi öncelikleri izleyeceğini etkileyip etkilemediğini sorguluyor.
Muhafazakâr Parti'nin eski lideri Sir Iain Duncan Smith, mali bağımlılığın üniversiteleri Pekin'in tutumuna uyum sağlamaya yöneltebileceği uyarısında bulundu. Bu riski şöyle tanımladı:
Çin'e ve onun görüşlerine boyun eğmek,
Kaygısı, bu tür bir uyumun insan hakları ihlalleri ve diğer tartışmalı konular hakkındaki açık tartışmaları sınırlayabileceğiydi. Üniversitelerin uluslararası öğrenim ücretlerine bağımlılığı da başka bir mali etken. Çinli öğrencilerin Birleşik Krallık'taki en büyük yabancı öğrenci grubunu oluşturduğu belirtilirken, kurumların Pekin'i rahatsız edecek adımlardan kaçınabileceği endişesi dile getiriliyor.
Üniversiteler Bağımsızlıklarını Savunuyor
Oxford, fon sağlayıcılarının araştırma veya öğretim üzerinde etkisi olmadığını söyledi. Üniversiteler genel olarak da bağış ve işbirlikleri için uyguladıkları onay süreçlerine dikkat çekerek ortaklıklarını savundu ve akademik bağımsızlığın korunduğunu belirtti.
Cambridge, yıllık araştırma hibelerinin yüzde 1'inden azının Çin'den geldiğini ve tüm hibelerin ulusal güvenlik riskleri açısından incelendiğini söyledi. Bu oran Cambridge'in yıllık araştırma fonlamasıyla ilgili. Yaklaşık 50 milyon sterlinlik tutar ise önde gelen daha geniş bir üniversite grubunun dört yılda aldığı parayı kapsıyor.
Akademisyenler ve denetleyici kuruluşlar, özellikle bağışçı veya ortağın Çin hükümetiyle ya da ordusuyla bağlantısı olduğunda, kurumların yabancı kaynaklı fonların nereden geldiği ve koşulları hakkında daha fazla bilgi açıklamasını istiyor. Bu tür açıklamalar, paranın kimden geldiğinin ve beraberinde hangi anlaşmaların yapıldığının daha yakından incelenmesini sağlayabilir.
King's College London, tek bir Hong Konglu bağışçının finanse ettiği Çin araştırmaları enstitüsü hakkında daha fazla şeffaflık sağlanması yönündeki çağrılarla karşı karşıya. Çin merkezi finansmanı hakkındaki tartışma, akademik dürüstlüğü etkileyebilecek bir mali ilişkinin şeffaflığı üzerinde yoğunlaştı.
Kurumların yanıtlarıyla bilgi açıklanması yönündeki çağrılar, aynı kaygının farklı yönlerine odaklanıyor. Üniversiteler, iç denetimlerinin bağımsızlığı koruduğunu söylüyor. Daha fazla şeffaflık isteyenler ise mali ilişkilerin koşullarının, bu ilişkileri onaylayanların dışındaki kişilerce de incelenebilmesini istiyor.
Konfüçyüs Enstitüleri ve Öğrenci Dernekleri İnceleme Altında
Konfüçyüs Enstitüleri, onlarca Britanya üniversitesinde faaliyet gösteriyor ve Çin dili ile kültürünü tanıtan merkezler olarak sunuluyor. Eleştirmenler, bu kurumların aynı zamanda Çin hükümetinin kültür, eğitim ve ilişkiler yoluyla nüfuz kurma stratejisine hizmet ettiğini ve bunun öğretimle tartışmaları etkileyebileceğini savunuyor.
Birleşik Krallık Parlamentosu Dış İlişkiler Komitesi ve bağımsız düşünce kuruluşları, Konfüçyüs Enstitüsü yetkililerinin Tayvan'dan söz eden akademik makalelere el koyduğu iddialarına dikkat çekti. Tibet ve Hong Kong konulu etkinlikleri iptal etmeleri için üniversitelere baskı yapıldığı vakaları da gündeme getirdiler.
Çinli Öğrenciler ve Akademisyenler Dernekleri, Birleşik Krallık'taki üniversitelerin çoğunda faaliyet gösteriyor. Bazen Çin büyükelçiliği yetkilileriyle eşgüdüm içinde yürütüldüğü öne sürülen gözetim ve siyasi müdahale faaliyetlerinin olası kanalları olarak gösterildiler.
Bazı üniversite temsilcileri, olayları sistematik bir sorunun parçası değil, münferit vakalar olarak nitelendirdi. Dış İlişkiler Komitesi ve bağımsız uzmanlar ise özellikle insanlar mali sonuçlardan veya yakınlarına yönelik misillemelerden de korkarken, münferit olayların bile tartışmaları caydırabileceğini savunuyor.
Yükseköğretim düzenleyicisi Öğrenci Ofisi, yeni ifade özgürlüğü yasaları kapsamında Konfüçyüs Enstitülerini incelemeyi planladığını duyurdu. Akademik özgürlüğü korumayan üniversitelere milyonlarca sterlin para cezası verme yetkisine sahip. İncelemenin tarihi açıklanmadı.
Çin'deki Britanya Üniversite Yerleşkeleri Parti Kurallarıyla Karşı Karşıya
Çin'de yerleşkeleri bulunan Britanya üniversiteleri farklı türde baskılarla karşı karşıya. Bu üniversitelerin Çin Komünist Partisi şubelerine yer vermesi gerekiyor ve parti üyeleri çoğu zaman önemli idari görevler üstleniyor.
China Strategic Risks Institute, Çin'de yerleşkesi bulunan tüm Britanya üniversitelerinin yönetim yapısında bir parti şubesi bulunduğunu tespit etti. Yerleşkelerdeki parti şubelerine ilişkin bulgular, bu kurumların nasıl yönetildiğini mercek altına aldı.
Yönetim, bir kurumun karar alma ve yetki dağıtma sistemidir. Bu yapının içindeki bir parti şubesi, yerleşkenin işletilmesine yönelik düzenlemelerin içine siyasi bir örgütü yerleştiriyor.
Bu konu, tartışmayı Britanya'daki üniversitelerde Çin'in etkisinin ötesine taşıyor. Britanya kurumlarının, Çin Komünist Partisi'nin otoritesinin en üst düzeyde olduğu bir ortamda faaliyet gösteren yerleşkelerde akademik bağımsızlığı ve ifade özgürlüğünü nasıl koruyacaklarını da değerlendirmesi gerekiyor.
Pekin İddiaları Reddediyor, Britanya Güvenceleri Sıkılaştırıyor
Çin'in Londra Büyükelçiliği müdahale iddialarını sürekli olarak reddetti. Büyükelçilik sözcüleri iddiaları şöyle nitelendirdi:
asılsız ve saçma,
Büyükelçilik, Çin'in Birleşik Krallık'ta ifade ve akademik özgürlüklere saygı duyduğunu söyledi. Sözcüler ayrıca Çin'in diğer ülkelerin iç işlerine karışmama politikası izlediğini ve yurt dışındaki Çin vatandaşlarının yerel yasalara uymasını beklediğini belirtti.
Birleşik Krallık hükümeti, üniversitelerin akademik özgürlüğü etkin biçimde desteklemesini ve korumasını zorunlu kılan bir yasa çıkardı. Öğrenci Ofisine kurumları soruşturma ve sorumluluklarını yerine getirmemeleri durumunda yaptırım uygulama yetkisi verildi.
Beceriler Bakanı Jacqui Smith, Britanya'nın önde gelen kurumlarındaki akademik özgürlüğü şöyle nitelendirdi:
pazarlık konusu değil
Hükümetin araştırma güvenliğiyle ilgili yanıtına dair anlatımda bilim ve teknoloji bakanı olarak tanımlanan Michelle Donelan, araştırmaları yabancı tehditlere karşı korumak için güçlü güvencelere ihtiyaç olduğunu vurguladı. Değerlendirilen önlemler arasında üniversitelerde kilit görevlerdeki personel için güvenlik izni, fon kaynaklarının daha fazla açıklanması ve araştırma projelerinde daha sıkı güvenlik tedbirleri bulunuyor.
Araştırma Güvenliği Ayrı Bir Kaygı Alanı
MI5 ve Ulusal Siber Güvenlik Merkezi, üniversite yöneticilerine yabancı müdahalesinin tehlikeleri hakkında bilgi verdi. Uyarılar özellikle ekonomik veya askerî amaçlarla kullanılabilecek hassas araştırmalara odaklandı.
Hükümetin araştırma güvenliği görüşmeleri, yabancı devletlerin kendi kapasitelerini güçlendirmek amacıyla Britanya üniversitelerini hedef alması riskini ele aldı. Üniversiteler açısından bu durum, ifade özgürlüğü ve yıldırmaya ilişkin kaygılara ek olarak araştırmalara erişim ve projelerin korunmasıyla ilgili soruları da gündeme getiriyor.
Akademik kuruluşlar sorunun boyutu konusunda görüş ayrılığı içinde. Million Plus, Çin'in akademik özgürlüğü zayıflatmaya yönelik eşgüdümlü bir kampanya yürüttüğüne dair sistematik kanıt görmediğini söyledi. Üniversitelerden başka temsilciler ise olayların yaşandığını kabul etmekle birlikte, bunların yaygın veya eşgüdümlü bir çaba oluşturduğuna karşı çıktı.
Dış İlişkiler Komitesi ve bağımsız uzmanlar, münferit müdahalelerin bile caydırıcı etki yaratabileceği görüşünde. Misilleme yapıldığını duyan bir öğrenci veya araştırmacı, doğrudan bir uyarı almamış olsa bile bir konudan kaçınmaya karar verebilir.
Avustralya, Yeni Zelanda, ABD ve Kanada'da da benzer tartışmalar yaşanıyor. Bu ülkelerdeki üniversiteler de Çin kaynaklı finansman, öğrenci gözetimi ve siyasi müdahale konularında incelemelerle karşılaştı. Bazı ülkeler Konfüçyüs Enstitülerini yasakladı veya kısıtladı ya da yabancı bağışlara yönelik denetimleri artırdı.
Britanya üniversitelerinden, bağımsız araştırmayı, insanları ve hassas araştırmaları korurken uluslararası işbirliğini sürdürmeleri isteniyor. Pratikteki sorular somut: Öğrenciler özgürce konuşabiliyor mu, akademisyenler baskı görmeden araştırma konularını seçebiliyor mu, fon koşulları şeffaf mı ve kurumsal güvenceler dışarıdan gelen taleplere dayanabiliyor mu?
Öne Çıkanlar
- UK-China Transparency, Çinli öğrencilerden sınıf arkadaşlarını izlemelerinin istendiğine ve akademisyenlerin yakınlarını hedef alan yıldırma ya da tehditlerle karşılaştığına dair anlatımlara yer verdi.
- Önde gelen Britanya üniversiteleri dört yılda Çin kaynaklarından yaklaşık 50 milyon sterlin aldı. Oxford ve Cambridge bu tutarın yarısından fazlasını oluşturdu.
- Oxford, fon sağlayıcılarının öğretim veya araştırmayı etkilemediğini söyledi. Cambridge ise yıllık araştırma hibelerinin yüzde 1'inden azının Çin'den geldiğini belirtti.
- Konfüçyüs Enstitüleri ve Çinli Öğrenciler ve Akademisyenler Dernekleri gözetim ve müdahale iddiaları nedeniyle incelemeyle karşı karşıya.
- China Strategic Risks Institute, Çin'de faaliyet gösteren tüm Britanya üniversite yerleşkelerinin yönetim yapısı içinde Komünist Parti şubeleri bulunduğunu tespit etti.
- Çin Büyükelçiliği müdahale iddialarını reddederken akademik kuruluşlar olayların eşgüdümlü bir kampanyanın parçası olup olmadığı konusunda görüş ayrılığı yaşıyor.
- Britanya'nın önlemleri, akademik özgürlüğü korumaya yönelik daha güçlü yükümlülükleri, düzenleyici yaptırımları ve araştırma güvenliğine ilişkin ek güvencelerin değerlendirilmesini kapsıyor.






