Beyin İltihabını Hedefleyen Burundan Uygulanan İlaç, Alzheimer'lı Farelerde Hafızayı Geliştirdi

7 dakikalık okuma
Nasal Drug Targeting Brain Inflammation Improves Memory in Alzheimer's Mice

Burundan verilen tedavi, beyin hasarıyla bağlantılı bir enzimi hedefliyor

Şanghay ve ABD'den bir araştırma ekibi, Alzheimer hastalığını incelemek için kullanılan farelerde hafıza ve öğrenme becerilerini geliştiren LERAMI adlı deneysel bir ilaç geliştirdi. Burundan uygulanan tedavi, hayvanların beyinlerindeki amiloid plakların sayısını ve boyutunu da azalttı, beyin küçülmesini hafifletti.

İçindekiler
  1. Burundan verilen tedavi, beyin hasarıyla bağlantılı bir enzimi hedefliyor
  2. Araştırmacılar neden iltihaba odaklandı?
  3. Genetik deneyler ne gösterdi?
  4. LERAMI beyne ulaşacak şekilde nasıl tasarlandı?
  5. Tedavi edilen farelerde neler değişti?
  6. Daha önceki bir deneyde plaklar azalmadan hafıza yararı görülmüştü
  7. İki çalışma farklı bağışıklık hücresi yollarını inceliyor
  8. Bu yaklaşım tedavi araştırmalarında nerede yer bulabilir?
  9. Öne Çıkan Noktalar

Proceedings of the National Academy of Sciences'da (PNAS) yayımlanan araştırma, miyeloperoksidazı ya da MPO'yu hedef alıyor. Bu enzim, bağışıklık hücrelerinin reaktif kimyasallar üretmesine yardımcı oluyor. İltihaplı bir beyinde bu kimyasallar çevredeki dokuya zarar verebilir ve iltihap döngüsünün sürmesine katkıda bulunabilir.

İş birliği kapsamında Tongji Üniversitesi'ne bağlı Şanghay Dördüncü Halk Hastanesi'nin radyoloji bölümünden Wang Jing'in ekibi ile anesteziyoloji ve perioperatif tıp bölümünden Profesör Xiong Lize'nin ekibi, Harvard Tıp Fakültesi Massachusetts General Hospital'dan John W. Chen'in ekibiyle bir araya geldi.

LERAMI iki yaklaşımı birleştiriyor: Beyne ulaşmak için burundan uygulama ve ilacı iltihapla bağlantılı reaktif oksijen türlerine yanıt olarak salacak şekilde tasarlanmış bir taşıyıcı. Bulgular, hayvanlarda test edilen deneysel bir tedaviyle ilgili; insanlarda güvenliği ve etkililiği ise henüz ortaya konmuş değil.

Araştırmacılar neden iltihaba odaklandı?

Alzheimer hastalığı hafızaya ve diğer düşünme becerilerine zamanla zarar verir. Hastalığın bilinen fiziksel özellikleri arasında beyin hücrelerinin dışında beta amiloid proteininin birikmesi ve hücrelerin içinde tau proteiniyle ilişkili yumakların oluşması yer alır. Yeni araştırma, hastalık sürecinin başka bir bölümüne odaklanıyor: Süregelen iltihap ve buna eşlik eden kimyasal hasar.

Wang, devam eden beyin iltihabı ve oksidatif stresi hastalığın ilerlemesini tetikleyebilecek süreçler olarak tanımlıyor. Oksidatif stres, reaktif kimyasalların normalde onları kontrol altında tutan sistemleri aşmasıyla ortaya çıkar; bunun sonucunda proteinler, yağlar ve hücrelerin diğer bileşenleri zarar görebilir.

MPO, zararlı oksidanlar üreten tepkimeleri destekleyerek bu hasara katkıda bulunabilir. Alzheimer hastalarının beyinlerinde daha yüksek MPO düzeyleri saptanmıştır; bu da enzimi tedavi araştırmaları için olası bir hedef hâline getiriyor.

Şanghay ve Massachusetts General Hospital arasındaki iş birliği, MPO'nun bağışıklık hücrelerinin etkinleşmesi, oksidatif stres ve amiloid birikintileriyle nasıl bağlantılı olduğunu inceledi. Önerilen tedavi, yalnızca amiloidi hedeflemek yerine bu döngüyü kesmeyi amaçlıyor.

Reklam

Genetik deneyler ne gösterdi?

Araştırmacılar, Alzheimer model farelerinin beyinlerinde MPO'nun başlıca kaynağının etkinleşmiş mikroglia hücreleri olduğunu belirledi. Mikroglia, beyinde bulunan bağışıklık hücreleridir. Dokuyu izlemeye ve hasara yanıt vermeye yardımcı olurlar; ancak uzun süre etkin kalmaları iltihaba katkıda bulunabilir.

Ekip daha sonra MPO geni devre dışı bırakılmış fareleri kullandı. Gen nakavtı, belirli bir genetik talimatı ortadan kaldırır ya da etkisizleştirir. Böylece araştırmacılar, ilgili protein bulunmadığında nelerin değiştiğini inceleyebilir.

Bu deneyler, MPO'nun fare modelinde bir tedavi hedefi olarak değerlendirilmesini destekledi. Ayrıca enzimin hastalıklı beyin dokusunda bulunduğuna ilişkin gözlemi, rolünü sınayan deneysel bir araştırmayla tamamladı.

Araştırmacılar, MPO'yu oksidatif hasar, mikroglia etkinliği ve amiloid birikimini birbirine bağlayan bir güçlendirici olarak tanımlıyor. Basitçe söylemek gerekirse, iltihabi yanıt dokuya zarar veren kimyasallar üretebilir ve bu hasar bağışıklık hücrelerinin etkin kalmasına yol açabilir. MPO etkinliğini azaltmak, bu tekrarlayan döngüyü zayıflatmayı amaçlıyor.

LERAMI beyne ulaşacak şekilde nasıl tasarlandı?

MPO'yu engelleyen geleneksel küçük moleküllerin uygulanmasında çeşitli sorunlar bulunuyor. Bu moleküller vücutta hızla parçalanabiliyor, beyne girmekte zorlanabiliyor ve tüm vücuda verildiklerinde hedeflenen tedavi bölgesinin dışındaki dokularda da etkili olabiliyor.

Kan-beyin bariyeri önemli bir engel. Kan damarları ile beyin dokusu arasındaki bu sıkı denetimli sınır beyni korumaya yardımcı oluyor, ancak birçok ilacın beyne ulaşmasını da önlüyor.

LERAMI, bir MPO inhibitörünü yağlı zarlardan oluşan küçük taşıyıcılar olan lipozomların içine yerleştiriyor. Ekip, bu taşıyıcıları güvenlik özelliklerinin elverişli olması nedeniyle seçti ve formülasyonu oksidatif stresle bağlantılı, kimyasal açıdan etkin moleküller olan reaktif oksijen türlerine yanıt verecek şekilde tasarladı.

Burundan uygulamanın, kan-beyin bariyerini aşarak tedaviyi koku ve trigeminal sinirlerle bağlantılı yollar boyunca iletmesi amaçlanıyor. Koku sistemi koku alma duyusunda rol oynarken trigeminal sinir, yüzün büyük bölümünden gelen duyuları taşıyor.

Uygulama yolu ve duyarlı taşıyıcı farklı sorunları ele alıyor: İlacın beyin dokusuna ulaştırılması ve iltihaplı ortamda salınması. Bu iki özellik bir araya gelerek deneysel tedavinin temel tasarımını oluşturuyor.

Reklam

Tedavi edilen farelerde neler değişti?

LERAMI verilen fareler, tanıma hafızası ve mekânsal öğrenme testlerinde daha iyi performans gösterdi. Tanıma hafızası, daha önce karşılaşılan bir şeyi hatırlamayı; mekânsal öğrenme ise konumları öğrenmeyi ve bir ortamda yön bulmayı ifade ediyor.

Beyin görüntülemelerinde, beyin atrofisi ya da küçülmesiyle birlikte amiloid plakların sayısında ve boyutunda da azalma görüldü. Dolayısıyla bulgular hem davranışsal hem de beyindeki fiziksel değişimleri kapsıyordu.

Araştırma açıklamasında tedavi edilen farelerin sayısı, doz, tedavi süresi, iyileşmelerin sayısal büyüklüğü veya insan deneylerinin takvimi belirtilmiyor. Sonuçların gücünü değerlendirmek ve geliştirmenin sonraki aşamalarını planlamak için bu ayrıntılara ihtiyaç var.

Hastalar ve aileleri açısından bu araştırmanın yakın vadede taşıdığı önem, olası yeni bir tedavi yönü sunması. Bu yaklaşımın bir ilaca dönüştürülmesi için doz, uygulama, uzun vadeli etkiler ve insanlardaki güvenlik üzerine araştırmalar yapılması gerekiyor.

Daha önceki bir deneyde plaklar azalmadan hafıza yararı görülmüştü

LERAMI'den önce de MPO, Alzheimer araştırmalarının ilgisini çekmişti. 2019'da fareler üzerinde yapılan ve 24 Eylül'de Frontiers in Neuroscience'da yayımlanan bir çalışma, kan hücresi üreten hücrelerde MPO düzeyi azaltıldığında neler olduğunu test etti.

Araştırmacılar Rotem Volkman, Tali Ben-Zur, Anat Kahana, Ben Zion Garty ve Daniel Offen, Alzheimer hastalığını incelemek için kullanılan genetik olarak değiştirilmiş bir model olan 5XFAD farelerinde MPO eksikliği oluşturmak için kemik iliği nakli yaptı. Kontrol hayvanlarına, MPO işlevi normal olan kemik iliği verildi.

MPO eksikliği olan fareler mekânsal öğrenme, hafıza ve çağrışımsal öğrenme testlerinde daha iyi performans gösterdi. Korku koşullandırma testinde, Alzheimer modelindeki kontrol farelerine kıyasla 2,45 kat daha fazla donakalma davranışı sergilediler. Bu testte donakalma, hoş olmayan bir deneyimle ilişkilendirilen bir ortamı hatırlamaya verilen ve ölçülebilen bir tepkidir.

Önceki çalışma, IL1β ve CXCL10 dahil iltihap belirteçlerinin düzeylerinde ve lipid taşınması ile Alzheimer biyolojisinde rol oynayan APOE proteininin ifadesinde de düşüş buldu.

Ancak amiloid plak yükleri, MPO eksikliği olan farelerle kontrol grubu arasında benzerdi. LERAMI araştırması ise hem bilişsel iyileşmeler hem de plak yükünde azalma bildiriyor. Bulgular birlikte değerlendirildiğinde, MPO, iltihap, hafıza ve plaklar arasındaki ilişkinin test edilen modele ve müdahaleye bağlı olduğu görülüyor.

Reklam

İki çalışma farklı bağışıklık hücresi yollarını inceliyor

2019'daki deney, başta nötrofiller olmak üzere kan hücresi üreten hücrelerden kaynaklanan MPO'ya odaklandı. Bu beyaz kan hücreleri, enfeksiyona verdikleri yanıtın bir parçası olarak MPO kullanıyor. Araştırmacılar ışınlama sonrasında hayvanların kemik iliğini değiştirdi ve dolaşımdaki bağışıklık hücrelerinde MPO etkinliğinde büyük bir düşüş sağladı.

Aynı çalışma, hafıza açısından merkezi öneme sahip bir beyin bölgesi olan hipokampusta MPO gen ifadesinin görece düşük olduğunu ve deney grupları arasında fark bulunmadığını saptadı. Dolayısıyla bulgular, kan hücreleri bölümünden gelen MPO'nun katkısına odaklandı.

Daha yeni çalışma, farelerin beyinlerinde MPO'nun başlıca kaynağının etkinleşmiş mikroglia olduğunu belirliyor ve beyin dokusuna ulaştırılmak üzere tasarlanmış bir ilacı test ediyor. İki yaklaşım, bağışıklık yanıtının farklı bölümlerini inceliyor: Beyin dışında oluşan hücreleri ve beyinde yerleşik bağışıklık hücrelerini.

Araştırma birkaç farklı aşamada ilerledi:

  • 24 Eylül 2019: Frontiers in Neuroscience çalışması, kan hücresi üreten hücrelerde MPO azaltıldığında bilişsel becerilerin iyileştiğini ve iltihabın azaldığını, amiloid plak yüklerinin ise benzer kaldığını bildirdi.
  • PNAS'da yayımlanan daha yeni araştırmada: Şanghay ve Massachusetts General Hospital ekipleri, MPO'yu incelemek için genetik deneyler yaptı ve burundan uygulanan LERAMI formülasyonunu geliştirdi.
  • 18 Kasım 2026: Daha yeni bulgulara ilişkin kamuya açık açıklamada farelerin hafızasında, amiloid patolojisinde ve beyin küçülmesinde görülen iyileşmeler ayrıntılı olarak ele alındı.

Bu yaklaşım tedavi araştırmalarında nerede yer bulabilir?

Amiloidi hedefleyen bazı onaylı tedaviler plakları azaltabilir ve Alzheimer hastalığının ilerlemesini bir ölçüde yavaşlatabilir; ancak yararları sınırlıdır ve beyin şişmesi ile kanama dahil riskler taşırlar. MPO çalışması ise iltihap ve oksidatif hasarı hedefleyen ek bir yolu araştırıyor.

Araştırmacılar, LERAMI gibi bir tedavinin ileride amiloidi veya tau'yu hedefleyen tedavilerle birleştirilebileceğini öne sürüyor. Bu yaklaşımın gerekçesi, tek bir hedefe bağlı kalmak yerine beyin hasarında rol oynayan birden fazla süreci ele almak. Kombinasyon tedavisi, daha ileri testler için önerilen bir yön olmaya devam ediyor.

2019 tarihli makalede açıklandığı üzere MPO, bağışıklık savunmasında yararlı işlevler de görüyor. Bu nedenle bir inhibitör geliştirirken zararlı iltihabi etkinliği azaltmakla enzimin normal biyolojik rolünü korumak arasında denge kurmak gerekiyor. Burundan uygulama ve duyarlı salım sistemi, tedaviyi ihtiyaç duyulan bölgede yoğunlaştırmayı amaçlıyor.

Daha yeni araştırmanın en belirgin katkısı, biyolojik bir hedefi, genetik deneyleri ve uygulama stratejisini tek bir deneysel programda birleştirmesi. Önceki çalışma da yararlı bir bağlam sunuyor: MPO'nun azaltılması, plak düzeyleri benzer kalırken bile daha iyi bilişsel becerilerle ilişkiliydi. Bu bulgular birlikte, iltihabın hafıza kaybına nasıl katkıda bulunduğunun ve nasıl tedavi edilebileceğinin daha ayrıntılı incelenmesini destekliyor.

Reklam

Öne Çıkan Noktalar

  • Burundan uygulanan deneysel bir ilaç olan LERAMI, Alzheimer model farelerinde tanıma hafızasını ve mekânsal öğrenmeyi geliştirdi.
  • Tedavi, oksidatif hasar ve iltihapla bağlantılı bir enzim olan MPO'yu hedefliyor.
  • Tedavi edilen farelerde amiloid plakların sayısı ve boyutu da azaldı, beyin küçülmesi hafifledi.
  • 2019'da yapılan bir çalışma, kan hücresi üreten hücrelerde MPO'nun azaltılmasının bilişsel yarar sağladığını, ancak plak yükünde benzer bir düşüşe yol açmadığını buldu.
  • İnsanlarda güvenlik ve etkililik ile uygun tedavi takviminin belirlenmesi için araştırma yapılması gerekiyor.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir