Myanmar'ın çatışma bölgelerine dayanan küresel teknoloji tedariki
Myanmar, elektrikli araçlara ve rüzgâr türbinlerine güç sağlamaya yardımcı olan disprosyum ve terbiyum adlı iki metalin 2023'teki küresel üretiminin yaklaşık yüzde 60'ını karşıladı. Kaçin Özel Bölgesi 1'de o yıl 300'den fazla maden ve 3.000 çıkarma çukuru faaliyetteydi. Maden sahalarının sayısı yalnızca iki yılda yüzde 40'tan fazla artarak ülkenin sınır bölgelerinin bazı kesimlerini Çin'in nadir toprak elementleri endüstrisi için önemli bir kaynak hâline getirdi.
İçindekiler
- Myanmar'ın çatışma bölgelerine dayanan küresel teknoloji tedariki
- Madencilik Jiangxi'den Myanmar'a nasıl taşındı?
- Savaşın hızlandırdığı madencilik patlaması
- Mineraller kimyasallarla nasıl çıkarılıyor?
- Madenleri ve gelirlerini kim kontrol ediyor?
- Madencilik genişledikçe topluluklar topraklarını kaybediyor
- Tayland sınır ötesinden gelen kirlilikle karşı karşıya
- İhracat kısıtlamaları dünya genelindeki fabrikaları etkiliyor
- Bu tedarikin yerini doldurmak neden zor?
- Özet
Nadir toprak elementlerinin küresel işlenmesinin yaklaşık yüzde 90'ı Çin'in kontrolünde. Çin'deki fabrikalar, Myanmar'dan çıkarılan mineralleri akıllı telefonlardan füze güdüm sistemlerine kadar pek çok üründe kullanılan malzemelere dönüştürüyor. Myanmar'ın bu alanda artan rolü, dünyanın en ileri teknolojilerinden bazılarını iç savaş, kimyasal kirlilik ve yetersiz denetimden etkilenen bölgelerle ilişkilendiriyor.
Nadir toprak elementleri, modern teknolojide kullanılan 17 metalik elementten oluşan bir grup. Disprosyum ve terbiyumun da aralarında bulunduğu ağır nadir toprak elementleri, özellikle elektrikli araçlarda ve rüzgâr türbinlerinde kullanılan kalıcı mıknatıslar açısından önem taşıyor. Madencilik ham maddeyi sağlarken işleme, bu maddeyi üreticilerin kullanabileceği biçimlere dönüştürüyor. Mineraller sınırın öte yanından gelse bile bu ikinci aşamaya Çin hâkim.
28 Temmuz 2025 itibarıyla bu tedarik zinciri birçok yönden baskı altında. Myanmar'da silahlı gruplar maden sahaları için rekabet ediyor, bölge halkı su kaynaklarının ve tarım arazilerinin zarar gördüğünü bildiriyor, kirlilik Tayland'a kadar yayılıyor. Çin'in nadir toprak elementleri ihracatına getirdiği kısıtlamalar da Japonya, ABD ve Avrupa'daki üretimi sekteye uğrattı. Böylece aynı mineraller bir çevre krizinin, çatışma ekonomisinin ve uluslararası ticaret anlaşmazlığının merkezinde yer alıyor.
Madencilik Jiangxi'den Myanmar'a nasıl taşındı?
Çin'in güneyindeki Jiangxi eyaleti onlarca yıl nadir toprak elementleri madenciliğinin merkezi oldu. Asitle liç yöntemi ve kimyasal atık akışı toprağı ve su yollarını zehirleyince Pekin çevre düzenlemelerini sıkılaştırdı. Bu kısıtlamalar; tüketici elektroniği, yenilenebilir enerji ekipmanları ve askeri sistemler için malzeme sağlayan madencilik sektörü üzerindeki baskıyı artırdı.
Çinli şirketler bunun üzerine sınırın ötesine, çatışmalar ve zayıf yönetim nedeniyle çevresel denetimin çok daha etkisiz olduğu Myanmar'a yöneldi. Bu kayma, Çin'in yerel madencilikten kaynaklanan kirliliği azaltırken minerallere değer katan rafinaj ve mıknatıs üretimi aşamalarını elinde tutmasını sağladı.
Myanmar'daki üretim maliyetleri bu genişlemeyi açıklamaya yardımcı oluyor. Gevşek düzenlemeler ve sınırlı denetim sayesinde ağır nadir toprak elementlerinin Myanmar'da üretimi Çin'dekinden yedi kata kadar daha ucuz olabiliyor. Bu mali kazancın bedelini ise nehirleri, ormanları ve tarım arazileri maden atıklarına maruz kalan topluluklar ödüyor.
Yoğun madencilik faaliyetlerine rağmen Myanmar, nadir toprak elementi rezervleri bakımından dünyanın önde gelen ülkeleri arasında gösterilmiyor. Ülkenin tedarik zincirindeki rolü, ilk çıkarma aşamasında ve minerallerin daha ileri işlemler için Çin'e gönderilmesinde yoğunlaşıyor. Bu maddeleri daha değerli ürünlere dönüştüren sanayi aşamaları ise Çin'in elinde kalıyor.
Savaşın hızlandırdığı madencilik patlaması
Myanmar'da 2021'deki askeri darbenin ardından iç savaş başladı. Cunta, etnik milisler ve direniş grupları doğal kaynaklar bakımından zengin bölgeler için mücadele ediyor. Çinli şirketler, çoğu zaman yerel aracılar üzerinden ya da silahlı grupların desteğiyle Kaçin ve Şan eyaletlerindeki madencilik faaliyetlerini genişletti.
Global Witness, Çin'in Myanmar'dan ağır nadir toprak elementleri ithalatının 2021 ile 2023 arasında iki kattan fazla arttığını belgeledi. Kuruluşun nadir toprak elementleri soruşturması, Myanmar'ı Çin'in bu malzemeler için en büyük dış tedarikçisi hâline getiren genişlemeyi anlatıyor. İthalattaki artış, Kaçin tepelerine yayılan çıkarma sahalarıyla birlikte gerçekleşti.
Uydu görüntüleri, Kaçin Özel Bölgesi 1'deki maden sahalarının sayısının iki yılda yüzde 40'tan fazla arttığını gösterdi. 2023'te faaliyette olan 300'den fazla maden ve 3.000 çıkarma çukuru, madenciliğin ne denli geniş bir alana yayıldığını ortaya koyuyor. Bu patlama küresel üretim için mineral sağlarken madenlerin yakınındaki topluluklara doğrudan çevresel yük bindirdi.
Başlıca gelişmeler birkaç yıla yayılıyor:
- 2010: Çin'in Japonya'ya uyguladığı nadir toprak elementi ambargosu, tedarik üzerindeki kontrolün siyasi gücünü gösterdi.
- 2021: Myanmar'daki askeri darbenin ardından iç savaş başladı ve kaynak bölgeleri üzerindeki rekabet arttı.
- 2021-2023: Çin'in Myanmar'dan ağır nadir toprak elementleri ithalatı iki kattan fazla arttı.
- 2023: Myanmar, küresel disprosyum ve terbiyum üretiminin yaklaşık yüzde 60'ını karşılarken Kaçin Özel Bölgesi 1'de 300'den fazla maden ve 3.000 çıkarma çukuru vardı.
- 2024 sonları: Kaçin Bağımsızlık Örgütü/Ordusu, Kaçin eyaletindeki önemli maden sahalarını ele geçirdi.
- Nisan 2025: Pekin ağır nadir toprak elementleri ihracatını sert biçimde kısıtladı ve yurt dışındaki üreticileri sekteye uğrattı.
Mineraller kimyasallarla nasıl çıkarılıyor?
Myanmar'daki madenlerde ağırlıklı olarak yerinde liç yöntemi kullanılıyor. Nadir toprak minerallerini çözmek için toprağa kimyasallar enjekte ediliyor; böylece çözünen malzeme sıvı hâlinde toplanabiliyor. Çözelti havuzlarda biriktirilip nadir toprak oksitlerine dönüştürülüyor ve daha ileri işlemler için gönderiliyor.
Çoğunlukla Çin'den ithal edilen amonyum sülfat ve oksalik asit, kullanılan kimyasallar arasında. Yöntem ucuz ve verimli olsa da kimyasal atık akışı ve maden atıkları yakındaki topraklara ve sulara yayılabiliyor. Ormanlar tahrip ediliyor, nehirler kırmızıya dönüyor ve biyoçeşitlilik zarar görüyor.
Bölge sakinleri su kirliliği, balık ve ürün kayıpları ile cilt hastalıkları ve solunum sorunları gibi sağlık problemleri bildiriyor. Bazı uzmanlar, kontrolsüz madenciliğin sürmesi hâlinde Kaçin ve Şan eyaletlerinin bazı kesimlerinin yaşanamaz hâle gelebileceği uyarısında bulunuyor. Tarım ve balıkçılıkla geçinen aileler için su ve toprağın zarar görmesi, geçimlerini sağlama olanaklarını da tehdit ediyor.
Kaçin eyaletinde aktivist olan Lahtaw Kai, nehirler, yaban hayatı ve bölge sakinleri üzerindeki etkileri anlatarak madencilik şirketlerini yerel halkın refahı yerine çıkarım faaliyetlerine öncelik vermekle suçladı:
Nehirler kırmızıya dönüyor, balıklar ölüyor, insanlar hastalanıyor. Madencilik şirketlerinin umurunda değil; tek istedikleri mineraller.
Arsenik ve diğer ağır metaller Kok ve Mekong nehirlerini kirleterek maden sahalarının yakınındaki bölgelerin ötesinde sağlık riskleri yaratıyor. Su, sonuçları akıntı yönünde taşıyor ve Myanmar'daki madenciliği Tayland'ın Chiang Rai eyaletindeki topluluklarla ilişkilendiriyor.
Madenleri ve gelirlerini kim kontrol ediyor?
2021 darbesinin ardından nadir toprak elementi ticaretine başlangıçta orduyla bağlantılı milisler hâkim oldu. Madenlerin kontrolü, zaten çatışmalarla bölünmüş ülkede silahlı aktörlere gelir sağladı. 2024'ün sonlarına doğru, KIO/A olarak bilinen Kaçin Bağımsızlık Örgütü/Ordusu, Kaçin eyaletindeki önemli maden bölgelerini ele geçirdi.
KIO/A, uzun süredir faaliyet gösteren bir direniş grubu. Maden sahalarını ele geçirmesi, önemli bir mineral ve gelir kaynağının kontrolünün kimde olduğunu değiştirdi. Bu aksamalar nadir toprak elementi fiyatlarının hızla yükselmesine yol açarak Myanmar içindeki toprak kontrolü değişikliklerinin ülke dışındaki alıcıları da etkileyebileceğini gösterdi.
Şan eyaletinde Birleşik Wa Eyalet Ordusu (UWSA), yeni madencilik faaliyetlerini koruyor ve Çin'e giden ihracat rotalarını kontrol ediyor. Grubun Pekin'le yakın ilişkileri var. Rolü, silahlı örgütlerin hem çıkarım faaliyetlerini hem de minerallerin sınır ötesi taşınmasını nasıl etkileyebildiğini gösteriyor.
Çinli şirketler çoğu zaman yerel aracılar üzerinden ya da silahlı gruplarla ortak girişimler kurarak faaliyet gösteriyor. Maden yataklarına erişim karşılığında vergi ya da koruma ücreti ödüyorlar. Kârlar silahlı liderlere, milislere ve yabancı yatırımcılara akarken çevresel ve toplumsal maliyetleri yakındaki topluluklar üstleniyor.
The New York Times, savaşın yarattığı kargaşa ile Çinli şirketlerin Myanmar'daki minerallere erişimi arasındaki ilişkiyi şöyle aktardı:
Savaşın kargaşasında Çinli şirketlerin araziyi talan etmesini ve sonunda Çin'e giden mineralleri çıkarmasını engelleyecek hiçbir şey yok.
Madencilik genişledikçe topluluklar topraklarını kaybediyor
Yerli topluluklar atalarından kalan topraklardan sürüldü; geleneksel olarak tarımda kullanılan alanlar kirli maden sahalarına dönüştü. Kayıp yalnızca gelirle sınırlı değil: insanlar, topluluklarına ve kültürel miraslarına bağlı topraklardan koparılıyor.
Business and Human Rights Resource Center, zorla yerinden edilmeleri, işçi hakları ihlallerini ve kültürel miras alanlarının yıkımını belgeledi. Nadir toprak elementleri için yaşanan yarışa Myanmar'ın sınır bölgelerinde uyuşturucu kullanımı ve suç oranlarındaki artış da eşlik etti.
Yetersiz denetim, madencilik topraklarına ya da geçim kaynaklarına zarar verdiğinde bölge sakinlerini korumasız ve hesap verebilirlikten yoksun bırakıyor. Silahlı grupların toprakları kontrol etmesi, şirketlerin yerel aracılarla yaptığı anlaşmalar ve daha geniş çaplı iç savaş, bu bölgeleri kirliliğe maruz kalanların çıkarım faaliyetleri üzerinde çok az söz sahibi olduğu bir kayıt dışı ekonominin parçası hâline getiriyor.
Tayland sınır ötesinden gelen kirlilikle karşı karşıya
Tayland'ın Chiang Rai eyaleti, Myanmar'dan gelen kimyasal atık akışından ve ağır metal kirliliğinden etkileniyor. Kok ve Sai nehirlerindeki kirlilik milyonlarca kişinin sağlığını tehdit ediyor; balıkçılığa ve pirinç tarımına dayalı geçim kaynaklarını sekteye uğratıyor.
International Rivers'ın Güneydoğu Asya Kampanyaları Direktörü Pianporn Deetes, krizin boyutunu anlatarak madenciliğin durdurulması çağrısında bulundu:
Bu, Tayland'ın şimdiye kadar karşılaştığı en büyük sınır ötesi kirlilik krizi. Tek çözüm madencilik faaliyetlerini durdurmak.
Ağır metallerle kirlenmiş nehirleri eski hâline getirmek zor ve zaman alıyor. Çiftçiler ile balıkçılıkla geçinen toplulukların su kaynakları zarar görüyor. Kirlenmiş pirincin gıda tedarik zincirine girebileceği endişesi ise kaygıları doğrudan nehirlerin kıyısında yaşayanların ötesine taşıyor.
Tayland hükümetinin yanıtı yavaş kaldı ve Myanmar ile Çin'le acil diplomatik girişimlerde bulunulması yönündeki çağrılara yol açtı. Kirlilik ulusal sınırları aşarken madenler, taşıma rotaları ve işleme tesisleri farklı otoritelerin kontrolünde bulunuyor. Bu nedenle krizin ele alınması, Tayland'ın kendi nehir kıyılarının ötesinde adım atmasını gerektiriyor.
İhracat kısıtlamaları dünya genelindeki fabrikaları etkiliyor
Nadir toprak elementlerinin küresel ölçekte işlenmesinin yaklaşık yüzde 90'ını kontrol eden Çin, uluslararası tedarik üzerinde önemli bir güce sahip. Disprosyum ve terbiyum gibi ağır nadir toprak elementleri ileri teknoloji üretimi için önem taşıdığından ihracat kısıtlamaları, madenlerden çok uzaktaki fabrikaları da etkileyebiliyor.
Pekin, Nisan 2025'te ihracatı sert biçimde kısıtladı. Kısıtlamalar Japonya'daki Suzuki montaj hatlarında, ABD'deki Ford fabrikalarında ve Avrupa'daki birçok tedarikçide üretimin durmasına yol açtı. Çin dışındaki şirketler için bu malzemelere bağımlılık, acil bir üretim sorununa dönüştü.
Nadir toprak elementleri, füze güdüm ekipmanları da dâhil olmak üzere gelişmiş askeri sistemlerde de kullanılıyor. Hem sivil teknolojide hem de savunmada rol oynamaları, bu malzemelere erişimi ABD, Avrupa Birliği ve diğer büyük ekonomiler için bir ulusal güvenlik meselesi hâline getiriyor.
The Diplomat'ta görüşlerine yer verilen bir analist, Çin'in tedarik zincirindeki konumunu şöyle değerlendirdi:
Çin, bu kritik kaynakların kapı bekçisi konumuna geldi.
Çin'in nadir toprak elementleri üzerindeki denetimini ticaret anlaşmazlıklarında kullanabilmesi, 2010'da Japonya'ya uyguladığı ambargoyu hatırlatıyor. Ülkeler bu malzemelere dayanan yenilenebilir enerji ve ileri teknoloji alanlarını geliştirirken riskler de büyüdü. Madenciliğin bir bölümü ülke dışında yapılsa bile işleme üzerindeki kontrol Pekin'e nüfuz sağlıyor.
Bu tedarikin yerini doldurmak neden zor?
Myanmar'ın ağır nadir toprak elementleri üretimindeki önemi, tedarik zincirini çatışmalara, siyasi istikrarsızlığa ve çevresel zarara açık hâle getiriyor. KIO/A'nın 2024 sonlarında maden bölgelerini ele geçirmesi ve bunun ardından fiyatların yükselmesi, yerel çatışmalarla uluslararası üreticilerin malzeme maliyetleri arasındaki bağlantıyı gösterdi.
Büyük otomobil üreticileri ve rüzgâr türbini imalatçıları, tedarik zincirlerindeki çevresel ve etik risklerden giderek daha fazla kaygı duyuyor. Myanmar'dan çıkarılan mineraller, daha geniş üretim ağlarına ulaşmadan önce Çin'de işleniyor. Böylece çıkarıldıkları yere ilişkin riskler küresel üretime taşınıyor.
Laos, Malezya, Avustralya ve ABD'de alternatif nadir toprak elementi kaynakları geliştirmeye yönelik projeler sürüyor. Bu girişimler teknik, ekonomik ve düzenleyici güçlüklerle karşı karşıya. Yeni bir tedarik kaynağı oluşturmak, çıkarımın yanı sıra mineralleri kullanılabilir hâle getirecek işleme kapasitesini de gerektiriyor.
Geri dönüşüm hâlâ sınırlı. Geri dönüştürülen nadir toprak elementlerinin çoğu, kullanım ömrünü tamamlamış ürünlerden değil üretim atıklarından elde ediliyor. Bu nedenle fabrika atıklarından malzeme kazanımı, şu anda yeni madencilikle karşılanan talebe ancak kısmi bir yanıt sunuyor.
Çevre örgütleri ve aktivistler, gerekli güvenceler sağlanana kadar Myanmar'daki denetimsiz madenciliğin durdurulmasını istiyor. Önerileri arasında şeffaf ve sorumlu tedarik zincirleri, şirketlerin minerallerin nasıl elde edildiğini araştırmasını zorunlu kılmak, geri dönüşüme ve alternatif teknolojilere yatırım yapmak ile çevrenin tahribine ve insan hakları ihlallerine karışan şirketlere hedefli yaptırımlar uygulamak bulunuyor.
Gerekli özen, şirketlerin insanların ve çevrenin karşı karşıya olduğu riskler dâhil olmak üzere malzemelerin hangi koşullarda üretildiğini denetlemesi anlamına geliyor. Bu tür denetim çağrısı, üreticilerin ve alıcıların aldığı kararları Myanmar'daki madenlerin çevresinde yaşayan toplulukların karşılaştığı koşullarla ilişkilendiriyor.
Denetimsiz çıkarımın durdurulması ya da bu güvencelerin hayata geçirilmesi için bir takvim açıklanmadı. Madenciliğin sürmesi, çevrenin daha fazla tahrip olması, toplulukların artık yaşayamayabileceği kadar kirlenen topraklar ve silahlı çatışmaları sürdürmeye yardımcı olan gelir kaynakları anlamına geliyor.
Özet
- Çin, nadir toprak elementi çıkarımından kaynaklanan kirliliğin büyük bölümünü Myanmar'a taşırken rafinaj ve mıknatıs üretimini elinde tuttu.
- Myanmar, 2023'te küresel disprosyum ve terbiyum üretiminin yaklaşık yüzde 60'ını karşıladı.
- Madencilik sahalarının iki yılda yüzde 40'tan fazla artmasının ardından Kaçin Özel Bölgesi 1'de 2023'te 300'den fazla maden ve 3.000 çıkarma çukuru vardı.
- Kimyasallarla yapılan çıkarım suya, ormanlara, tarım arazilerine ve geçim kaynaklarına zarar verdi; kirlilik Tayland'a kadar ulaştı.
- Milisler ve etnik silahlı gruplar madencilikten gelir elde ediyor, önemli bölgeleri ve ihracat rotalarını kontrol ediyor.
- Nadir toprak elementlerinin küresel ölçekte işlenmesinin yaklaşık yüzde 90'ı Çin'in kontrolünde. Nisan 2025'teki ihracat kısıtlamaları yurt dışındaki fabrikalarda üretimi sekteye uğrattı.
- Alternatif tedarik kaynakları ve geri dönüşüm hâlâ sınırlı; aktivistler madencilik için güvence önlemleri, şirketlerin denetim yapması ve hedefli yaptırımlar talep ediyor.






