Zorla kaybedilen 309 kişiden 198’i terör suçlamalarıyla karşı karşıya kaldı
Bangladeş’in 2009 tarihli Terörle Mücadele Yasası, bir soruşturma komisyonunun incelediği zorla kaybedilen 309 kişiden 198’i hakkında kullanıldı ve bu grupta en sık başvurulan yasa oldu. Komisyonun bulguları; insanların gizlice gözaltına alındığı, kötü muameleye maruz bırakıldığı ve ardından, çoğu zaman zorla alındığını söyledikleri itiraflara dayanılarak yargılandığı bir sistemi ortaya koyuyor.
İçindekiler
- Zorla kaybedilen 309 kişiden 198’i terör suçlamalarıyla karşı karşıya kaldı
- Bir güvenlik yasası nasıl yargılama aracına dönüştü?
- Davalar siyasi baskının arttığı dönemlerde açıldı
- Tehdit altında ezberletilen itiraflar
- Yıllar süren yargılamaların ardından az sayıda mahkûmiyet
- Gözaltı ağına çeşitli kurumlar dâhil oldu
- RAB’ın rolü ve istihbarat operasyonlarının kapsamı
- En az 16 gizli gözaltı merkezi
- Mağdurlar ve aileleri için bedeli
- Geçici yönetimin reform vaatleri mercek altında
- Hesap verebilirlik tek bir yasanın ötesine uzanıyor
- Öne Çıkanlar
Soruşturma, Şeyh Hasina hükümetinin Ağustos 2024’te devrilmesinin ardından başlatıldı. Bulgular, polis, istihbarat kurumları ve diğer güvenlik güçlerinin eylemlerini mahkemelerdeki aksaklıklarla ilişkilendiriyor ve terörle mücadele amacı taşıyan bir yasanın siyasi muhalifleri ve muhalif sesleri bastırma aracına nasıl dönüştüğünü gösteriyor.
Komisyonun ikinci ara raporunda Haziran 2024 tarihli bir sunum tarihi yer alıyor; bu tarih, soruşturmanın Ağustos 2024’ten sonra başlatılmış olmasıyla çelişiyor. Bu nedenle raporun sunum tarihi belirsizliğini koruyor. 16 Haziran 2025 itibarıyla daha geniş kapsamlı bulgular; gizli gözaltı, işkence, uydurma davalar ve ailelerin süren belirsizliğine ilişkin kapsamlı iddiaları ortaya koyuyor.
Komisyon 1.676’dan fazla şikâyet kaydetti, 1.350’den fazla zorla kaybetme vakasını doğrulayıp inceledi. En az 345 kişi hâlâ kayıptı. Bu rakamlar soruşturmanın farklı aşamalarını ifade ediyor: alınan şikâyetleri, incelenen vakaları ve akıbeti hâlâ bilinmeyen kişileri.
Zorla kaybetme, tutuklamadan daha fazlasını içerir. Bir kişi gözaltına alınır ve gözaltında tutulduğu ya da bulunduğu yer gizlenir; yakınları onu bulamaz, gözaltındaki kişi de olağan hukuki güvencelerden yararlanamaz. Daha sonra geri dönenler için ceza yargılamaları, gizli gözaltı sona erdikten çok sonra da cezalandırmayı sürdürebilir.
Bir güvenlik yasası nasıl yargılama aracına dönüştü?
Terörle Mücadele Yasası, yetkililere gerçek terör tehditlerine karşılık verme yetkisi sağlamak amacıyla 2009’da çıkarıldı. Komisyon, yasanın geniş ve muğlak tanımlarının siyasi muhaliflerin, aktivistlerin ve hükümet eleştirmenlerinin ulusal güvenliğe tehdit olarak gösterilmesine imkân verdiğini tespit etti.
Ceza suçlamalarına ilişkin analiz kapsamında incelenen 309 kayıp mağdurundan 198’i yasa uyarınca yargılandı; bu sayı, diğer tüm yasalara kıyasla çok daha yüksekti. Patlayıcı Maddeler Yasası, Silahlar Yasası, Bilgi ve İletişim Teknolojileri Yasası, Dijital Güvenlik Yasası ve Özel Yetkiler Yasası da kullanıldı, ancak daha az sıklıkta.
Komisyon, kişiye özgü kanıt olmaksızın suç isnadında bulunulduğunu belirtti. Uygulamada bir kişi, resmî kayıtlara geçmeyen gözaltı sürecinden çıktıktan sonra, yetkililere onu ceza adalet sistemi içinde tutmak için yeni bir dayanak sağlayan resmî bir suçlamayla karşılaşabiliyordu.
Ortaya çıkan yük hapisle sınırlı kalmadı. Terör suçlaması kişinin itibarına zarar verebilir, olağan hayatına dönmesini güçleştirebilir ve ailesini davayı savunmak için para harcamaya zorlayabilirdi. Soruşturma, bu yargılamaları muhalif sesleri susturmaya yönelik daha geniş bir çabanın parçası olarak değerlendirdi.
Davalar siyasi baskının arttığı dönemlerde açıldı
Komisyonun analizi, terör suçlamalarına dayalı yargılamalardaki değişimi seçimler, muhalefet faaliyetleri ve halk protestolarıyla ilişkilendirdi. 2018 genel seçimi, yabancı üst düzey yetkililerin ziyaretlerine karşı protestolar ve muhalefetin harekete geçtiği dönemler dâhil, siyasi açıdan hassas süreçlerde dava sayısı arttı.
2018’de davalardaki keskin artış, muhalefet partilerine yönelik baskıyla aynı döneme denk geldi. 2021’deki davalar, hükümetin Hindistan Başbakanı Narendra Modi’nin ziyaretine karşı düzenlenen protestolara verdiği yanıtı yansıtıyordu. Bangladeş Milliyetçi Partisi (BNP) ve Cemaat-i İslami’nin faaliyetlerinin artmasını, 2022’de davaların sürekli biçimde açılması izledi.
2023’te muhalefet faaliyetlerinin sokaklarda doğrudan çatışmalara yönelmesiyle tablo değişti. Yetkililer terör suçlamalarına daha seyrek başvurdu ve yeni dava sayısı azaldı. 2024 genel seçiminden sonra siyasi faaliyetlerin zayıflamasıyla dava açma sayısı daha da düştü. Komisyon, bu yükseliş ve düşüşü yasanın kullanımının muhalefeti kontrol etme çabalarıyla yakından bağlantılı olduğunun kanıtı olarak değerlendirdi.
- 2009: Bangladeş Terörle Mücadele Yasası’nı çıkardı.
- 2016: Terörle Mücadele ve Ulusötesi Suçlar Birimi kuruldu.
- 2018: Seçim döneminde ve muhalefet partilerine yönelik baskı sırasında terör davaları arttı.
- 2021: Davalar, Narendra Modi’nin ziyaretine karşı protestolara verilen yanıtı yansıttı; aynı yıl ABD, RAB’a ve komutanlarına yaptırım uyguladı.
- 2022: BNP ve Cemaat-i İslami faaliyetlerindeki artış, davaların sürekli biçimde açılmasıyla aynı döneme denk geldi.
- 2023: Muhalefet faaliyetlerinin sokak çatışmalarına yönelmesiyle yeni terör davaları azaldı.
- 2024: Genel seçimden sonra dava açma sayısı düştü; Hasina hükümetinin Ağustos’ta devrilmesinin ardından soruşturma başlatıldı.
Tehdit altında ezberletilen itiraflar
Mağdurlar, gizli gözaltı merkezlerinde tutulduklarını, işkence gördüklerini ve kendilerini kaçıranların dikte ettiği ifadeleri imzalamadıkları takdirde daha fazla zarara uğramakla tehdit edildiklerini anlattı. Bu ifadeler daha sonra, bir itirafın hâkim önünde resmî olarak kayda geçirildiği usul olan 164. madde kapsamında itiraf olarak sulh hâkimlerine sunuldu.
Komisyon tutarlı bir örüntüyle karşılaştı: Polisler metinleri yazıyor, gözaltındakilere ezberletiyor ve ifadeler mahkemede dile getirilmeden önce baskı altında tekrar ettiriyordu. Mağdurların çoğunun avukata erişimi yoktu. Sulh hâkimleri, ifadelerin gönüllü olarak verilip verilmediğini çoğu zaman kontrol etmedi.
Bazı gözaltındakiler, kendilerine işkence eden kişiler yanlarındayken konuşmak zorunda kaldı. Sulh hâkimiyle baş başa görüşme fırsatları olmadı. Bu koşullarda mahkemeye çıkmak, gizli gözaltında yaşananları anlatmak için pratikte pek az imkân sunuyordu.
19 yaşındaki bir mağdur, 2020’de Terörle Mücadele ve Ulusötesi Suçlar Birimi (CTTC) tarafından bir aydan uzun süre gizli bir cezaevinde tutulduğunu anlattı. İtirafını tekrar tekrar ezberden okuması istendi. Sulh hâkimine dövüldüğünü ve itirafa zorlandığını söyledi, ancak ifadesi yine de aleyhine kayda geçirildi.
İstihbarat Kuvvetleri Genel Müdürlüğü (DGFI) ve Hızlı Harekât Taburu (RAB) tarafından bir yıl boyunca kaybedilen başka bir mağdur, saçları yeni tıraş edilmiş ve temiz kıyafetler giydirilmiş hâlde mahkemeye çıkarıldı. Bu hazırlık, uzun süreli gizli gözaltı deneyimini gizlerken normal muamele görmüş olduğu izlenimini yaratıyordu.
Yıllar süren yargılamaların ardından az sayıda mahkûmiyet
2017-2024 arasında sonuçlanan 794 terör davasının 52’si mahkûmiyetle sonuçlandı; bu oran yaklaşık yüzde 7 olarak ifade edildi. Davaların çoğu beraatle sonuçlandı. Komisyon, düşük mahkûmiyet oranını kovuşturmaların dayandığı gerekçelerdeki ciddi zayıflıklarla ilişkilendirdi.
Soruşturma, idari baskının davaların ele alınış biçimini de etkilediğini tespit etti. Beş yıla yaklaşan yargılamalar, her davadaki kanıtlar dikkatlice değerlendirilerek sonuçlandırılmak yerine, biriken dosya sayısının arttığı izlenimini önlemek amacıyla çoğu zaman topluca karara bağlandı.
Sanıklar için beraat kararı, yıllarca süren belirsizlik ve masrafların ardından geldi. Bulgular, dava sonunda sonuçsuz kalsa bile gizli gözaltının uzun bir kovuşturmaya dönüşebildiği bir süreci ortaya koyuyor. Ailelerin dava başına ortalama 7 lakh taka tutarında hukuki gideri oldu; bu da kaybolmanın yarattığı korku ve sıkıntıya mali yükü ekledi.
Gözaltı ağına çeşitli kurumlar dâhil oldu
Komisyon, Bangladeş Polisi ile polis bünyesindeki Dedektif Şubesi ve Özel Şube’yi; RAB, CTTC, DGFI, Ulusal Güvenlik İstihbaratı’nı (NSI) ve Bangladeş Sınır Muhafızları’nı (BGB) zorla kaybetmelere karışan başlıca kurumlar olarak belirledi. Rolleri farklı olsa da soruşturmada, yasal yetkilerin ötesine geçen ve hesap verebilirliğin çok sınırlı olduğu operasyonlar anlatıldı.
Özellikle Dedektif Şubesi olmak üzere Bangladeş Polisi, siyasi çalkantı dönemlerinde merkezi bir rol oynadı. Komisyon, polisliğin giderek siyasallaştığını ve polislerin tarafsız bir kurum olarak hizmet etmek yerine hükümet politikalarını uygulamak için hareket ettiğini tespit etti.
Hedef alınanlar arasında siyasi aktivistler, öğrenciler, öğretmenler, iş insanları ve hükümet eleştirmenleri vardı. Soruşturmada gözaltında yaygın işkence ve çoğu zaman çatışmada ölüm olarak adlandırılan yargısız infazlar anlatıldı. Bu tür ölümler, hukuka uygun bir yargı sürecinin dışında gerçekleşir.
2016’da kurulan CTTC ve ülkenin başlıca askerî istihbarat kurumu olan DGFI; zorla kaybetme, işkence ve keyfî gözaltıyla ilişkilendirildi. Komisyon, bu kurumların faaliyetlerini Aynaghor, yani Aynalar Evi gibi kişilerin dış dünyayla hiçbir temas kurmadan tutulduğu gizli tesislerle ilişkilendirdi.
Soruşturmaya göre zayıf denetim ve istihbarat kurumlarının sivil işlerine müdahalesinin genişlemesi, ihlallerin etkili bir cezayla karşılaşmadan sürmesine imkân verdi. Bu ağa alınan bir kişi; yakınlarının, avukatların ve tutuklamaya ilişkin olağan güvencelerin erişemeyeceği yerlere götürülebiliyordu.
RAB’ın rolü ve istihbarat operasyonlarının kapsamı
RAB, ciddi suçlar ve terörle mücadele amacıyla kuruldu, ancak komisyon bu gücün karıştığı yüzlerce kaybetme vakasını belgeledi. Mağdurların bazıları daha sonra ölü bulundu, bazıları ise kayıp kaldı. Soruşturma, RAB’ı yargısız infaz, işkence ve gizli gözaltıyla ilişkilendirdi.
RAB’ın istihbarat birimi gizli operasyonlar yürüttü ve kişileri Sorgulama Görev Gücü (TFI) hücresi dâhil tesislerde tuttu. Gözaltındakiler burada aralıksız işkence gördüklerini anlattı. Tesis, kişilerin resmen gözaltında oldukları kabul edilmeden tutulabildiği daha geniş bir yapının parçasıydı.
ABD, ağır insan hakları ihlallerini gerekçe göstererek 2021’de RAB’a ve komutanlarına yaptırım uyguladı. Uluslararası baskı arttı, ancak gücün ihlal sicili kolluk kuvvetlerine duyulan kamuoyu güvenine zarar vermeyi ve güvenlik kurumlarını reforme etme çabalarını zorlaştırmayı sürdürdü.
Bangladeş’in başlıca sivil istihbarat kurumu NSI, çoğu zaman yasal denetim olmaksızın siyasi muhalefeti, sivil toplumu ve gazetecileri izlemek ve bastırmakla suçlandı. Sorumluluk alanı sınır güvenliği olan BGB ise sınır ötesi kaçırmalar ve mağdurların yabancı güvenlik kurumlarına teslim edilmesiyle ilişkilendirildi. Bu devirler, sorumluların izini sürmeyi ve hesap verebilirliği sağlamayı daha da zorlaştırdı.
En az 16 gizli gözaltı merkezi
Komisyon, Dakka, Çattogram, Narayanganj ve Rajshahi dâhil çeşitli yerlerde en az 16 gizli gözaltı merkezi belirledi. Bu merkezlerin çoğu polis veya istihbarat kurumlarının yerleşkelerinde bulunuyordu; böylece gizli gözaltılar devlet kurumlarının kontrolündeki tesislerde gerçekleştiriliyordu.
İnsanlar haftalarca veya aylarca yakınlarıyla ya da avukatlarıyla görüştürülmeden tutuldu. Anlatılan işkence yöntemleri arasında su işkencesi, elektrik verme, baş aşağı asma ve psikolojik istismar vardı. Mağdurlar hem fiziksel yaralanmalarla hem de serbest bırakılıp bırakılmayacaklarını bilememenin yarattığı korkuyla karşı karşıya kaldı.
Tesislerin sayısı ve yaygınlığı, çeşitli kurumların katıldığı örgütlü bir uygulamaya işaret ediyordu. Gizli gözaltı, bir tutuklu mahkemeye çıkmadan önce yaşananların saklanmasına da yardımcı oluyordu. Resmî bir tutuklama veya itiraf, ailenin gördüğü ilk resmî kayıt hâline gelebilirken, öncesindeki gözaltı dönemi gizli kalıyordu.
Mağdurlar ve aileleri için bedeli
Mağdurlar arasında internette muhalif görüş dile getirdikleri, protestolara katıldıkları veya muhalefet partileriyle bağlantılı oldukları için hedef alınan kişiler vardı. Hayatta kalanlar psikolojik travmayla, işkencenin etkileriyle ve terörist ya da suçlu olarak damgalanmanın getirdiği toplumsal dışlanmayla karşılaştı.
Bazı kişiler bir daha geri dönmedi. Diğerleri serbest bırakıldı ancak yeniden zarar görmekten korktukları için sessiz kaldı. Aileler, kayıp yakınlarını bulma ve ardından açılan ceza davalarını savunma gibi pratik yüklerin yanı sıra belirsizliğin yarattığı sıkıntıyı da taşıdı.
Dava başına ortalama 7 lakh taka tutarındaki hukuki gider, hanelerin mali sıkıntılarını derinleştirebilirdi. Hâlâ kayıp olan en az 345 kişinin aileleri için yakınlarının nerede tutulduğunu ya da başlarına ne geldiğini öğrenmek gibi temel bir mesele bile çözümsüz kaldı.
Komisyonun ön bulguları, çoğunlukla siyasi muhalifleri hedef alan örgütlü bir örüntüyü ortaya koydu. Soruşturma komisyonu, bu sonuca varırken şu ifadeyi kullandı:
sistematik tasarım
Soruşturma; bağımsız denetim, sorumluların yargılanması ve mağdur ailelerine destek dâhil acil reformlar çağrısında bulundu. Bu önlemler zararın farklı yönlerini ele alıyor: yeni kaybetmeleri önlemek, geçmiş ihlallerin sorumlularını belirlemek ve hayatları sekteye uğrayan insanlara yardım etmek.
Geçici yönetimin reform vaatleri mercek altında
Hasina hükümetinin devrilmesinin ardından Nobel ödüllü Muhammed Yunus liderliğindeki geçici yönetim, demokratik ilkeleri yeniden tesis etme ve insan haklarına saygı gösterme sözü verdi. Soruşturmanın çalışmaları, güvenlik kurumlarının davranışlarını ve gözaltındakilere karşı kullanılan yasaları ele alması için bu yönetim üzerindeki baskıyı artırdı.
Awami League’e getirilen geçici yasak ve Terörle Mücadele Yasası’nda yapılan değişiklikler dâhil son tedbirler, yeni yetkililerin önceki hükümetle ilişkilendirilen yöntemleri tekrarladığı yönünde eleştirilere yol açtı. Endişeler, siyasi faaliyetleri kısıtlamak için geniş güvenlik yetkilerinin kullanılmaya devam edilmesi üzerinde yoğunlaştı.
Human Rights Watch ve diğer hak örgütleri, bu adımların temel özgürlükleri zayıflatma ve geçmiş ihlalleri cezasız bırakma riski taşıdığı uyarısında bulundu. Dolayısıyla geçici yönetim için zorluk acildi: reform vaatleri, siyasi katılım ve devletin gücüne ilişkin kendi kararlarıyla birlikte değerlendiriliyordu.
Human Rights Watch, Uluslararası Af Örgütü ve Uluslararası İnsan Hakları Federasyonu (FIDH), terör yasalarının muhalefeti susturmak ve zorla kaybetmeleri gerçekleştirmek amacıyla kullanılmasını defalarca kınamıştı. Birleşmiş Milletler ve bağışçı ülkelerin hükümetleri bağımsız soruşturmalar, RAB gibi ihlallerde bulunan birimlerin dağıtılması ve hukukun üstünlüğünü yeniden tesis edecek kapsamlı reformlar çağrısında bulundu.
Hesap verebilirlik tek bir yasanın ötesine uzanıyor
Gazeteciler, insan hakları savunucuları ve sıradan yurttaşlar hükümet ihlallerini eleştirdikleri için taciz, gözetim ve şiddetle karşılaştı. Dijital Güvenlik Yasası ve Siber Güvenlik Yasası da çevrimiçi muhalefeti suç saymak ve ifade özgürlüğünü kısıtlamak için kullanıldı; böylece baskı, terör mevzuatı kapsamında yargılanan kişilerin ötesine yayıldı.
Komisyonun bulguları birbiriyle bağlantılı çeşitli aksaklıkları bir araya getiriyor: resmî kayıtlara geçmeyen gözaltı, işkence, zorla alınan itiraflar, sanığa özgü kanıt olmadan yürütülen kovuşturmalar ve mahkemelerde yetersiz denetim. Mağdurlara yönelik muameleyi değiştirmek, bir kişinin gözaltına alındığı andan davanın nihai sonucuna kadar sürecin her aşamasının ele alınmasını gerektiriyor.
Uluslararası yaptırımlar ve savunuculuk ihlalleri sona erdirmedi. Güvenlik güçleri cezasız biçimde faaliyet göstermeyi sürdürerek devlet kurumlarına ve bu kurumların davranışlarını düzenlemesi gereken hukuki güvencelere duyulan kamuoyu güvenini zayıflattı. Komisyonun denetim ve kovuşturma çağrıları, bu güvenceleri uygulamada etkili kılmaya odaklandı.
Kayıp bir kişinin ailesi için hesap verebilirlik, yakınının akıbetini öğrenmekle başlar. Hakkında hâlâ ceza davası süren bir mağdur içinse suçlamanın ve itirafın nasıl alındığının incelenmesini de içerir. Komisyonun bulguları, bu iki ihtiyacı da Bangladeş’in zorla kaybetmelerle mücadelesinin merkezine yerleştiriyor.
Öne Çıkanlar
- Ceza suçlamaları kapsamında incelenen 309 kayıp mağdurundan 198’i, 2009 tarihli Terörle Mücadele Yasası uyarınca yargılandı.
- Komisyon 1.676’dan fazla şikâyet kaydetti ve 1.350’den fazla kayıp vakasını inceledi; en az 345 kişi hâlâ kayıptı.
- Mağdurlar işkence gördüklerini, itirafları ezberleyip tekrar etmeye zorlandıklarını, avukata erişimlerinin engellendiğini ve sulh hâkimlerinin ifadelerin gönüllü olup olmadığını denetlemediğini anlattı.
- 2017-2024 arasında sonuçlanan 794 davanın yalnızca 52’si mahkûmiyetle sonuçlandı; bu oran yaklaşık yüzde 7 olarak ifade edildi.
- Polis, RAB, CTTC, DGFI, NSI ve BGB ihlallerle ilişkilendirildi; en az 16 gizli gözaltı merkezi belirlendi.
- Aileler travma ve belirsizliğin yanı sıra dava başına ortalama 7 lakh taka tutarında hukuki giderle karşılaştı.
- Yunus yönetiminin reform vaatleri, Awami League’e getirilen geçici yasak ve Terörle Mücadele Yasası’ndaki değişiklikler nedeniyle mercek altındaydı.
- Soruşturma; bağımsız denetim, faillerin yargılanması ve mağdur ailelerine destek çağrısında bulundu.






