Rekor düşüşle geçen hafta Tayvan piyasalarını baskı altına aldı
Tayvan'ın gösterge hisse senedi endeksi 20 Kasım'da 2.393,6 puan düşerek 36.033,29 puandan kapandı ve günü yüzde 6,23 kayıpla tamamladı. Bu, endeksin kayıtlardaki en büyük üçüncü günlük puan kaybı oldu ve endeksi yedi ayın en düşük seviyelerinden birine yaklaştırdı. Piyasa, beş işlem gününde 7.641,83 puan, yani yüzde 17,5 değer kaybetti.
İçindekiler
- Rekor düşüşle geçen hafta Tayvan piyasalarını baskı altına aldı
- Hükümet daha önce ne yaptı?
- Yetkililer neden daha büyük bir istikrar fonunu görüştü?
- Teknoloji hisselerinin düşüşteki payı ne kadardı?
- Tayvan neden diğer piyasalardan daha fazla geriledi?
- Kayıplar hane halkının kararlarını etkileyebilir mi?
- Sırada ne var?
Satışlar genele yayıldı. Borsada işlem gören 1.000'den fazla hisse düşerken yalnızca 16'sı yükseldi. Sekiz ana sektörün tamamı günü kayıpla kapattı. Plastik ve kimya hisseleri yüzde 8,42, makine ve elektrikli ekipman hisseleri yüzde 6,29, finans hisseleri ise yüzde 5,82 geriledi. Yatırımcıların satışa yönelmesiyle işlem hacmi 877,35 milyar NT dolara, yaklaşık 26,6 milyar ABD dolarına ulaştı.
Başbakan Cho Jung-tai, 20 Kasım'daki kapanışın ardından maliye ve ekonomi yetkililerini bir araya getirdi, ardından 21 Kasım saat 10.00'da yeniden toplantıya çağırdı. Toplantılarda piyasanın son dönemdeki seyri, uluslararası finansal koşullar ve olası tepkiler ele alındı. Yürütme Yuanı Sözcüsü Li Hui-chih, toplantıların yetkililerin koşulları gözden geçirip nasıl karşılık vereceklerine karar vermesi amacıyla yapıldığını söyledi. Daha fazla destek önlemini karara bağlamak üzere acil toplantı düzenlendiği yönündeki haberlerin ise spekülasyondan ibaret olduğunu belirtti.
Haftalık kayıplar, endeksin 16 Kasım'da sert düşmesinin ardından geldi. Bu düşüş, endeksin bir günlük kapanış bazında kaydettiği en büyük ikinci puan kaybı olmuştu. Yaklaşık 48.000 puanla görülen zirveden bu yana yaşanan gerileme, yaklaşık 12.000 puanı sildi. Sert kayıplar, ABD ve Asya genelindeki piyasalarda yapay zekâ bağlantılı hisselerin görünümüne ilişkin şüphelerle birlikte zayıflama yaşandığı dönemde geldi.
Hükümet daha önce ne yaptı?
Tayvan, son düşüşten önce müdahaleye başlamıştı. Ulusal İstikrar Fonu, 6 Kasım'da piyasayı desteklemek amacıyla onuncu operasyonunu başlattı. Aynı gün Finansal Denetim Komisyonu, yatırımcıların bir hissenin fiyatı düşerken bundan kâr etmeye çalışabildiği açığa satışları sınırlamak için beş önlem açıkladı.
İlk önlemler, gün içi menkul kıymet ödünç satış emirlerinin miktarını azalttı, açığa satış için gereken teminatı yükseltti, yatırımcıların teminat açığını kapatırken kullanabileceği teminat türlerini genişletti ve borsada işlem gören şirketleri kendi hisselerini geri almayı değerlendirmeye teşvik etti. Şirketin geri alım yapması, kendi hisselerinin bir bölümünü satın alması anlamına gelir ve piyasaya olası bir alıcı ekler.
Komisyon, 19 Kasım'da kuralları yeniden sıkılaştırdı. Bir hisse bir günde en az yüzde 3,5 düşerse, yatırımcılar ertesi gün bu hisseyi önceki seansın kapanış fiyatının altında açığa satamayacak. Gün içi menkul kıymet ödünç satış emirlerine yönelik günlük limit de önceki 30 iş günündeki ortalama günlük işlem hacminin yüzde 3'ünden yüzde 1'ine indirildi.
Bu kurallar, insanların hisse satmasının her nedenini değil, açığa satışı hedef alıyor. Finans sektörü temsilcileri, baskının büyük bölümünün yabancı yatırımcıların, büyük hissedarların ve zaten sahip oldukları hisseleri satan yatırımcıların satışlarından kaynaklandığını söyledi. Açığa satış kısıtlamaları, bu nakit satışları doğrudan önleyemez. Temsilciler ayrıca, varlık sepetleri tutan ancak portföylerindeki varlıkları değiştirebilen aktif yönetimli borsa yatırım fonlarının satışlarına da dikkat çekti.
Yetkililer neden daha büyük bir istikrar fonunu görüştü?
Yetkililer, Ulusal İstikrar Fonu Yönetim Yasası'nda yapılması önerilen ve fonun yetkili büyüklüğünü 500 milyar NT dolardan (yaklaşık 15,2 milyar ABD doları) 1 trilyon NT dolara (yaklaşık 30,3 milyar ABD doları) çıkarabilecek bir değişikliği görüştü. Yetkili üst limitin yükseltilmesi, piyasa krizi sırasında fona daha fazla hisse satın alma olanağı sağlayabilir; ancak yasa değişikliği için Yasama Yuanı'nın onayı gerekiyor.
Dolayısıyla değişiklik, fona anında yeni bir satın alma gücü kazandırmayacak. Yetkililer, yasama organının Maliye Komisyonu'nun teklifi vakit kaybetmeden incelemeye almasını umuyordu ancak herhangi bir inceleme tarihi ya da oylama açıklanmadı. Yetkililer, düşüşteki hisselerde açığa satışa yönelik ilave kısıtlamaları ve yatırımcıların sağlaması gereken teminatın hesaplanma yönteminde olası değişiklikleri de görüştü.
Üçüncü tur destek önlemlerinin onaylandığı doğrulanmadı. Li, 21 Kasım'daki toplantının uluslararası gelişmeleri izlemek ve uygun bir karşılık belirlemek amacıyla yapıldığını söyledi. Bu ayrım yatırımcılar açısından önemli: seçenekleri değerlendirmek üzere yapılan bir toplantı, yürürlüğe giren yeni bir kural ya da devreye alınmış bir fon alımıyla aynı şey değil.
Teknoloji hisselerinin düşüşteki payı ne kadardı?
En büyük şirketler endeksin gerilemesine katkıda bulundu. Taiwan Semiconductor Manufacturing Co. (TSMC), Taipei'de yüzde 4,76 düşerek 2.000 NT dolara gerilerken Hon Hai Precision Industry, diğer adıyla Foxconn, yüzde 4,76 kayıpla 210 NT dolara indi. MediaTek ve Delta Electronics hisseleri, tek bir seansta bir hissenin düşebileceği azami oran olan yüzde 10 değer kaybetti.
Kayıplar teknoloji sektörünün ötesine de yayıldı. Sekiz ana sektörün tamamında yaşanan düşüşler ve borsada işlem gören hisselerin yüzde 90'ından fazlasının gerilemesi, satışların ne kadar geniş bir alana yayıldığını gösteriyor. Buna rağmen Tayvan'ın çip üreticilerine ve diğer teknoloji şirketlerine bağımlılığı, yatırımcıların yapay zekâ alanındaki beklentileri ve bu alanın bilişim altyapısını sağlayan şirketlerin görünümünü yeniden değerlendirdiği dönemlerde piyasayı özellikle kırılgan kılıyor.
Hafta boyunca TSMC'nin Taipei'de işlem gören hisseleri yüzde 14,9 düştü. Şirketin ABD'de işlem gören ve şirket hisselerini temsil eden Amerikan depo sertifikaları yüzde 20,07 gerileyerek Taipei'de işlem gören hisselere kıyasla primini yaklaşık yüzde 5'e indirdi. TSMC hisseleri, 20 Kasım'daki ABD seansında son olarak 321,61 ABD dolarından işlem gördü; bu, önceki resmî kapanışa göre yüzde 8,66 düşüş anlamına geliyordu. Bu rakam, borsanın resmî kapanış fiyatı olması gerekmeyen son bildirilen işlem fiyatıydı.
Tayvan neden diğer piyasalardan daha fazla geriledi?
ABD'de görev yapan Profesör Lin Huan-qiang'ın derlediği bir aylık karşılaştırmada Tayvan piyasasındaki düşüş yüzde 22,03 olarak hesaplandı. Aynı dönemde Dow Jones Sanayi Endeksi yüzde 6,72, Nasdaq Bileşik Endeksi yüzde 10,69, Japonya'nın Nikkei 225 endeksi yüzde 11,05 geriledi. Güney Kore piyasası yüzde 11,57, Hong Kong'un Hang Seng Endeksi yüzde 6,41 ve Şanghay piyasası yüzde 4,11 değer kaybetti.
Lin, Tayvan'ı “yüksek betalı bir ekonomi” olarak nitelendirdi. Basitçe ifade etmek gerekirse bu, yatırımcıların beklentileri değiştiğinde Tayvan piyasasının diğer piyasalara kıyasla daha sert hareket etme eğiliminde olduğu anlamına geliyor. Tayvan'ın yarı iletken sektöründeki başarısı, çip talebi güçlü olduğunda adaya önemli bir büyüme motoru sağlarken yatırımcıların sektöre güvenini yitirdiği dönemlerde riski de yoğunlaştırıyor.
Lin, küresel geri çekilmenin yapay zekâya ilişkin farklı beklentileri ve uluslararası yatırımcıların yapay zekâ bağlantılı varlıklarını yeniden düzenlemesini yansıttığını söyledi. Tayvan'ın yarı iletken tedarik zinciri, yapay zekâ bilişimine yönelik taleple yakından bağlantılı olduğu için yatırımcıların görüşlerindeki değişiklikler hisseleri hızla etkileyebiliyor. Kısa vadeli piyasa kurallarının ve politika açıklamalarının, tek bir sektöre aşırı bağımlılığın uzun vadeli riskini tek başına gideremeyeceğini savundu.
ABD piyasalarındaki hareketler de baskının bir başka işaretini verdi. 20 Kasım'daki açılışta Nasdaq yüzde 1,45, Philadelphia Yarı İletken Endeksi ise yüzde 3,86 düşerken Dow hafif yükseldi. ABD işlem seansının sonunda Dow, S&P 500, Nasdaq ve Philadelphia Yarı İletken Endeksi'nin tamamı geriledi; yarı iletken endeksindeki düşüş yüzde 10'u aştı. Piyasa stratejisti Chris Gula, yatırımcıların “Jensen Huang sonrası dönemin nasıl görüneceğini” anlamaya çalıştığını söyledi. Bu yorum, yapay zekâ hisseleri ve sektörün görünümüne ilişkin belirsizliği yansıtıyordu.
Kayıplar hane halkının kararlarını etkileyebilir mi?
Piyasadaki düşüş, paranın hisse senetlerinden çıkıp konuta yönelip yönelmeyeceğine ilişkin çevrim içi tartışmaları beraberinde getirdi. Bazı yorumcular kayıpların konut peşinatı için ayrılan birikimleri sildiğini söyledi; diğerleri ise konutun satılmasının daha zor olduğunu ve yatırımcıların elinde daha az para kaldığında konut piyasasının da zayıflayabileceğini savundu. Bu yorumlar hane halkı maliyesindeki kaygıyı ortaya koysa da iki piyasa arasında gerçekte ne kadar para hareket ettiğini ölçmüyor.
Bir yatırımcı, düşüş sırasında borsa yatırım fonları ya da büyük şirket hisseleri almak için borcu tamamen ödenmiş evini teminat göstererek kredi çekmeyi değerlendirdiğini anlattı. Bir yorumcu, yıllık faiz oranı yüzde 2,38 olan ve anapara ödemelerinin başlamasından önce üç yıl süre tanıyan bir konut kredisinden söz ederek kira gelirinin faizi karşıladığını söyledi. Diğer yorumcular ise borçla yatırım yapmanın, hane halkını hem düşen hisse fiyatlarıyla hem de konutu teminat gösteren bir borçla karşı karşıya bırakabileceği uyarısında bulundu.
Risk açık: yatırım değeri düşse bile kredinin geri ödenmesi gerekir. Fiyatlar yükseldiğinde borçlanmak kazancı büyütebilir; ancak kayıpları da derinleştirebilir ve borçlunun mülkünü ya da gelecekteki nakit akışını baskı altına alabilir. Çevrim içi tartışma bu stratejinin ne kadar yaygın olduğunu ortaya koymuyor ancak bir piyasa şokunun aracı kurumlardaki hesapların ötesine nasıl yayılabileceğini gösteriyor.
Sırada ne var?
Sonraki seansların seyrini kısmen yurt dışı piyasaların belirlemesi bekleniyordu. ABD'nin dört büyük endeksi 20 Kasım'da geriledi ve piyasa katılımcıları bu zayıflığın Tayvan piyasasının bir sonraki açılışını etkilemesini bekliyordu. Yerel bir yatırım şirketinin yöneticisi, endeksin takip eden pazartesi ya da salı günü dip seviyelerini yeniden test edebileceğini söyledi. Daha yüksek işlem hacmi ve hisseleri elinde bulunduranların değişmesi de toparlanma için koşullar yaratabilirdi. Bu, piyasa görüşüydü; hükümetin tahmini değildi.
Yetkililerin önündeki acil görev, mevcut kısıtlamaların ve istikrar fonunun yeterli olup olmadığına karar verirken uluslararası gelişmeleri izlemek. Daha temel mesele, yabancı yatırımcılar ve diğer hissedarlar satış yaparken alıcıların geri dönüp dönmeyeceği. Açığa satış kısıtlamaları işlemlerin bir bölümünü değiştirebilir ancak mevcut hissedarların ellerindeki hisseleri satmasını doğrudan engelleyemez.
- 20 Kasım'da Tayvan endeksi yüzde 6,23 düşerek 36.033,29 puana geriledi ve bir günde kaydettiği en büyük üçüncü puan kaybını yaşadı.
- Endeks beş seansta yüzde 17,5 değer kaybederken 1.000'den fazla hisse geriledi.
- Hükümet, istikrar fonunun onuncu operasyonunu başlatmış ve açığa satışa yönelik iki tur kısıtlama getirmişti.
- Yetkililer, fonun yetkili üst limitini 1 trilyon NT dolara çıkarmayı görüştü; bu değişiklik için yasama organının onayı gerekiyor.
- Teknoloji hisseleri ve Tayvan piyasasının yarı iletken sektöründe yoğunlaşması, piyasayı yapay zekâ yatırımlarına ilişkin küresel beklenti değişimlerine açık hale getirdi.






