Duyurulan teklif gözden kayboldu
Malezya Başbakan Yardımcısı Ahmad Zahid Hamidi, 10 bin Rohingya mültecinin üç ila altı aylık mesleki eğitimin ardından Malezya'dan Türkiye'ye yerleştirilebileceğini duyurdu. Planı anlatan Facebook paylaşımı daha sonra herhangi bir açıklama yapılmadan silindi ve sonraki adımlara ilişkin belirsizlik yarattı.
İçindekiler
Paylaşım silinmeden önce Zahid, Türkiye'ye yaptığı resmî ziyaretin ardından Malezya Bakanlar Kurulunun teklifi onayladığını ve Türkiye'nin mültecileri kabul etmeyi kabul ettiğini söyledi. Programın, katılımcıları seçmek, eğitim ve belgeleri düzenlemek ve yeniden yerleştirme sürecini yürütmek üzere Malezyalı ve Türk yetkilileri, Birleşmiş Milletler Mülteciler Yüksek Komiserliği UNHCR'yi ve diğer kuruluşları içermesi planlanıyordu.
Duyuruda bir takvim, seçim süreci ya da paylaşımın kaldırılmasına ilişkin kamuya açık bir açıklama yer almadı. Türkiye Dışişleri Bakanlığı yorum taleplerine yanıt vermedi ya da habere göre yorum yapmayı reddetti. Bu durum mülteciler ve okurlar açısından önemli bir ayrımı ortaya koyuyor: Malezyalı yetkililer bir planı anlattı ve Türkiye'nin kabul etmeyi kabul ettiğini söyledi ancak planın ne zaman ya da nasıl başlayacağını doğrulayan kamuya açık ayrıntılar bulunmuyor.
Zahid, teklifin Malezya'daki durumu daha "eşgüdümlü, etkili ve insani bir şekilde" ele almayı amaçladığını söyledi. Önerilen eğitim üç ila altı ay sürecek ve farklı sektörlerde işverenlerin aradığı pratik becerileri kazandıracaktı. İstihdam, Türkiye'deki yasalara ve kurallara tabi olacaktı.
Program neleri kapsayacak?
Zahid'in sunduğu çerçeve, yeniden yerleştirmeyi işe hazırlıkla ilişkilendiriyordu. Malezya ve Türkiye makamları, UNHCR ve diğer kurumların katılımcıların seçimini, eğitimi, belgelerini ve naklini koordine etmesi bekleniyordu. Zahid, sürecin işverenlerin ihtiyaçlarını, uluslararası kuralları ve sürece katılan kişilerin rızasını dikkate alacağını söyledi.
Rıza önem taşıyor; çünkü yeniden yerleştirme, bir kişinin kaçtığı ülkeye geri gönderilmesi değil, yaşamak üzere başka bir ülkeye taşınması anlamına geliyor. Bir mülteci için taşınma kararı, gidilecek yer ve oradaki koşullar hakkında bilgi sahibi olarak verilmelidir. Duyuruda katılımcıların rızasının dikkate alınacağı belirtildi ancak rızanın nasıl alınacağı ya da kişilerin katılmayı reddetmeleri hâlinde hangi seçeneklere sahip olacağı açıklanmadı.
Planlanan 10 bin kişilik grup, Malezya'daki Rohingya topluluğu açısından büyük bir nüfus hareketi anlamına gelecek. Duyuruyla ilgili haberlerde aktarılan UNHCR verilerine göre ülkede kayıtlı Rohingya sayısı yaklaşık 126 bin ila 129 bin. Diğer veriler ise Rohingyaların Myanmar'dan gelen yaklaşık 190 bin ila 193 bin kayıtlı mültecinin yaklaşık üçte ikisini oluşturduğunu gösteriyor. Bu toplamlar farklı raporlama sayımlarına ve kategorilere dayanıyor; ancak hepsi önerilen grubun kayıtlı Rohingya nüfusunun kayda değer bir bölümünü oluşturacağını gösteriyor.
Malezya neden başka bir seçenek arıyor?
Teklife ilişkin haberlerde aktarılan UNHCR verilerine göre şubat sonu itibarıyla Malezya'da Myanmar'dan gelen yaklaşık 193 bin kayıtlı mülteci bulunuyordu. Bunların yaklaşık üçte ikisi Rohingyaydı. Ayrı bir sayımda, ağustos ayında Malezya'daki mülteci ve sığınmacıların toplam sayısı 225 bin 740 olarak verildi; bunların yaklaşık yüzde 90'ı Myanmar'dandı. Tarihler ve kategoriler farklı olduğu için bu rakamlar nüfustaki doğrudan bir değişimi değil, farklı zamanlardaki görünümü yansıtıyor.
Malezya, 1951 Mülteci Sözleşmesi'ne taraf değil ve mültecileri ayrı bir hukuki kategori olarak resmen tanımıyor. Bu nedenle koruma arayan kişiler, onları belgesiz göçmen olarak değerlendiren göçmenlik kurallarıyla karşı karşıya kalabiliyor. Bu durum, güvenli bir statüye erişim ve gözaltına alınma riski de dâhil olmak üzere günlük yaşamı etkiliyor.
Rohingya aileleri üzerindeki baskı Kuala Lumpur'da da görüldü. Yardım ve koruma talep etmek için UNHCR ofisinin önünde toplanan 100'den fazla sığınmacı gözaltına alındı. Penang polisi, grubun eyalet ve federal yetkililerin yardımıyla gönüllü olarak Kuala Lumpur'a gittiğini söyledi. Seberang Perai Utara İlçe Emniyet Müdürü Anuar Abdul Rahman, nakli, bölgedeki Rohingya nüfusu arttıkça ortaya çıktığını söylediği "ekonomik ve bölgesel rekabete" bağladı.
Başbakan Anwar Ibrahim, gerekli izinlere sahip olmayan kişilerin gözaltına alınabileceği uyarısında bulundu. Sosyal medyada paylaşılan bir videoda şöyle dedi: "Hiç kimsenin şehrin herhangi bir bölümünü ele geçirme hakkı yoktur." Toplanma ve gözaltılar, yerleşim yerinden çıkarılan aileler ve tehditler nedeniyle geçici olarak kapatılan mülteci okulları da dâhil olmak üzere topluluğa yönelik düşmanlık haberlerinin geldiği bir dönemde yaşandı.
Daha önceki saldırılar ve tahliyeler, yardım istemek için Penang'dan yola çıkan Rohingyaların gözaltına alınmasını, ayrıca evlere ve okullara yönelik tehditleri anlatıyordu. Bu olaylar, yeniden yerleştirme duyurusunun neden yalnızca bir eğitim teklifinden ibaret olmadığını gösteriyor: Güvencesiz bir statüyle ve yerel düşmanlıkla karşı karşıya olan kişiler için güvenli ve gönüllü bir güzergâhın gerçekten mevcut olup olmadığı önem taşıyor.
Yeniden yerleştirme planları sürerken Myanmar'a iadeler de devam ediyor
Malezya, Myanmar vatandaşlarını ülkelerine de geri gönderdi. Anwar, parlamentoya yaptığı açıklamada ocak ayından bu yana yaklaşık 10 bin kişinin geri gönderildiğini, önceki hafta düzenlenen bir operasyonda deniz yoluyla gönderilen yaklaşık 1.400 kişinin de bu sayıya dâhil olduğunu söyledi. Diğer haberlerde ise ocak ayından bu yana 10 binden fazla kişinin geri gönderildiği ya da eylül sonlarında yaklaşık 1.500 kişinin iade edildiği belirtildi. Rakamlar farklı tarihleri ve operasyonları kapsıyor.
Hükümet, iadelerin bir kısmını gönüllü olarak nitelendirdi. Ekim ayında, geri dönen yüzlerce kişinin gözaltına alındığına ilişkin haberlerin ardından Myanmar'dan açıklama isteyeceğini söyledi. Anwar, Malezya'nın Myanmar'dan vatandaşlarını ülkeye geri almasını ve onlara istismar, zorlama ya da hak ihlalleri olmaksızın adil davranmasını talep ettiğini belirtti.
Myanmar'da 2021'deki askerî darbeden bu yana çatışmalar sürüyor. Şiddet, zulüm ya da zarar görmekten korkan kişiler için geri dönüşü ciddi bir kaygı hâline getirdi. Anwar, temmuz ayında Myanmar'ın Malezya'dan 5 bin sığınmacıyı kabul etmeyi kabul ettiğini söylemişti; bu teklife ilişkin bir habere göre UNHCR, devam eden çatışmalar nedeniyle geri dönüşlere karşı çıktı.
Myanmar'da birçok Rohingyanın vatandaşlığı reddedildiği için bu topluluk özel risklerle karşı karşıya. Vatandaşlıkları olmadığında hukuken tanınmayabiliyor, hareket özgürlükleri ve hizmetlere erişimleri kısıtlanabiliyor. Bu nedenle bir geri dönüş düzenlemesinin uygulanabilirliği, yalnızca bir hükümetin kişileri kabul etmeyi kabul etmesine değil, insanların güvenli ve gönüllü biçimde geri dönüp dönemeyeceğine bağlı.
Mahkeme kararı konunun önemini artırdı
Yeniden yerleştirme duyurusu, Birleşmiş Milletlerin en yüksek mahkemesi olan Uluslararası Adalet Divanının Myanmar'ın 2017'de Arakan eyaletinin kuzeyinde Rohingyalara karşı yürüttüğü askerî kampanyaya ilişkin kararının ardından geldi. Mahkeme, Myanmar'ı soykırımdan sorumlu buldu. Karara ilişkin haberlerde mahkemenin cinayetleri, yaygın cinsel şiddeti ve çocuklara yönelik aşırı şiddeti ele aldığı belirtildi.
Mahkeme Başkanı Yargıç Yuji Iwasawa, mahkemenin Myanmar güvenlik güçlerinin "binlerce Rohingya sivili öldürdüğü, yaygın cinsel şiddet eylemlerinin yanı sıra çocuklara yönelik aşırı şiddet eylemleri gerçekleştirdiği ve kaçan Rohingyalara saldırdığı" sonucuna vardığını söyledi. Davayı, Batı Afrika'da nüfusunun çoğunluğu Müslüman olan Gambiya açtı.
Mahkemenin kararı, Myanmar'ın uluslararası hukuk kapsamındaki sorumluluğuyla ilgili. Mahkeme ülkeye, sorumluları soruşturup cezalandırma, soykırımın yeniden yaşanmasını önleme ve yerinden edilmiş Rohingyaların güvenli ve gönüllü dönüşünü destekleme talimatı verdi. Haberlere göre kararda tazminat ödenmesi de hükme bağlandı. Bu talimatlar, Malezya'da yaşayan Rohingyalara kendiliğinden bir yuva ya da hukuki statü sağlamıyor; bu konular hükümetlerin düzenlemeleri nasıl hayata geçireceğine bağlı.
2017'deki askerî kampanya sırasında 700 binden fazla Rohingya Bangladeş'e kaçarken diğerleri Malezya ve başka yerlerde güvenlik aradı. Mahkeme kararı, insanları kaçmaya zorlayan şiddete yeniden dikkat çektiği sırada Malezya, sınırlı sayıda mültecinin üçüncü bir ülkeye yerleşmesi için olası bir güzergâh duyurdu.
Önemli tarihler ve gelişmeler
2017: Myanmar'ın Arakan eyaletinde yürütülen askerî kampanya, yüz binlerce Rohingyayı evlerinden kaçmaya zorladı.
2021: Myanmar'daki askerî darbe, süregelen çatışmaları ve yeni yerinden edilmeleri tetikledi.
Şubat sonu: UNHCR verilerine göre Malezya'da Myanmar'dan gelen yaklaşık 193 bin kayıtlı mülteci bulunuyordu; bunların yaklaşık üçte ikisi Rohingyaydı.
Perşembe, duyurudan önce: Uluslararası Adalet Divanı, Myanmar'ın Rohingyalara karşı soykırımdan sorumlu olduğuna hükmetti.
Cuma: Ahmad Zahid, üç ila altı aylık eğitim sonrasında 10 bin kişinin Türkiye'ye yerleştirilmesine yönelik planı duyurdu. Facebook paylaşımı daha sonra silindi.
Hangi konular hâlâ belirsiz?
Katılımcıların seçilmesi, eğitimin başlaması ya da seyahat düzenlemelerinin yapılması için kamuya açık bir takvim bulunmuyor. Duyuruda eğitim yerleri, kapsanacak sektörler, katılımcıların Türkiye'de sahip olacağı hukuki statü ya da mültecilerin bilinçli bir seçim yapmasının nasıl sağlanacağı da açıklanmadı. Paylaşım silindiğinde Türkiye'nin yanıtı kamuoyuna açıklanmamıştı.
Malezya'daki Rohingya mülteciler için teklif, üçüncü bir ülkeye giden bir güzergâh oluşturabilir; ancak bunun gerçekleşmesi, sürece dâhil olan hükümetlerin planı açık bir programa dönüştürmesine ve kişilerin katılmayı seçmesine bağlı. Bu sırada Malezya'daki mülteci nüfusu, gözaltı ve geri gönderme politikaları ile Myanmar'a olası dönüşlerin güvenliği acil kaygılar olmaya devam ediyor.
Özetle
Malezya Başbakan Yardımcısı Ahmad Zahid Hamidi, üç ila altı ay sürecek mesleki eğitimin ardından 10 bin Rohingyanın Türkiye'ye yerleştirilmesine yönelik bir plan açıkladı.
Zahid, Malezya Bakanlar Kurulunun teklifi onayladığını ve Türkiye'nin mültecileri kabul etmeyi kabul ettiğini söyledi ancak Facebook'taki duyuru açıklama yapılmadan silindi.
Programın UNHCR'yi içereceği, katılımcıların rızasını, işverenlerin ihtiyaçlarını ve uluslararası kuralları dikkate alacağı belirtildi.
Malezya'da çok sayıda Rohingya yaşıyor; ülkede süregelen çatışmalar ve güvenliğe ilişkin kaygılar sürerken Myanmar vatandaşlarından binlercesi de geri gönderildi.
Uluslararası Adalet Divanı, Myanmar'ı Rohingyalara karşı soykırımdan sorumlu buldu; yeniden yerleştirme planının kamuya açıklanmış bir başlangıç tarihi ya da yayımlanmış seçim ayrıntıları bulunmuyor.






