Yarım milyon çocuk, küçülen eğitim bütçesi
Human Rights Watch'a göre, Bangladeş'te 312.000 Rohingya çocuğa hizmet veren eğitim programları yeniden kapanma riskiyle karşı karşıya. Donörler, 2026 yılı için talep edilen ve 53 milyon dolara düşürülen 36 milyon dolarlık bütçenin yalnızca 36 milyon dolarını ekim ortasına kadar taahhüt etti. Mülteci kamplarında okul çağında yaklaşık 500.000 çocuk bulunuyor. Nüfus artışı ve Myanmar'daki zulümden kaçan yeni gelenler, bu yıl eğitim alması gereken çocuk sayısını yaklaşık 90.000 artırdı.
İçindekiler
- Yarım milyon çocuk, küçülen eğitim bütçesi
- Finansman kesintileri sınıflara nasıl yansıdı?
- Merkezler açık kaldığında çocuklar neyle karşılaşıyor?
- Dünya Bankası paketi 2027'ye kadar destek sunuyor
- Mülteci öğretmenler öğrenim için başka bir yol oluşturdu
- Eğitim verme izni, tanınan yeterliliklerden farklı
- Sınıfta dil ve kültür önemli
- Yıllarca süren geçici eğitimin kalıcı bedelleri var
- Çocukların günlük yaşamında ne değişiklik yaratır?
- Öne Çıkanlar
Kriz, sınıfların açık tutulmasının ötesine uzanıyor. Çocuklar ders kitaplarını paylaşıyor, öğretmenlerin temel malzemeleri yok ve Rohingya mültecilerin kendi kurduğu okullar yasal statü ve doğrudan mali destek almakta zorlanıyor. İnsani yardım amaçlı öğrenim merkezleri, 2025'teki finansman kesintileri sırasında aylarca kapandı; bu da eğitimleri yerlerinden edilmeler nedeniyle zaten defalarca kesintiye uğrayan çocukların öğrenimlerini aksattı.
Human Rights Watch, donörleri eğitim programlarını tam olarak finanse etmeye, Bangladeş'i kalan kısıtlamaları kaldırmaya ve Birleşmiş Milletler kuruluşlarını 30.000'e kadar öğrenciye hizmet veren bir toplum okulları ağıyla çalışmaya çağırıyor.
Human Rights Watch'ta çocuk hakları direktör yardımcısı olan Bill Van Esveld, hem finansman hem de hükümet politikası konusunda harekete geçilmesi çağrısında bulundu:
Bangladeş, mültecilere yönelik eğitim yasaklarını sona erdirmek için adımları hızlandırmalı ve insani yardım kuruluşları Rohingyaların yönettiği okullarla çalışmalı.
Bangladeş, yakın zamanda küçük bir grup çocuğun uluslararası kabul gören bir ilköğretim sınavına girmesine izin verdi ve bir toplum kuruluşunun 240 öğrenci için önerdiği okulu onayladı. Bu adımlar, değişimin pratik örneklerini sunuyor. Ancak çocukların çoğu, kalem, defter ve kullanılabilir sınıfları bile sağlamakta zorlanan bir yardım sistemine hâlâ bağımlı.
Finansman kesintileri sınıflara nasıl yansıdı?
UNICEF, kesintilerin ilk aşamasını Haziran 2025 tarihli açıklamasında belgeledi. Kurum, finansman yetersizliğinin, Bangladeş'teki ev sahibi topluluklardan okul öncesi, 1. sınıf ve 2. sınıf eğitiminde çalışan 1.179 personeli kapsayan uygulayıcı ortakların sözleşmelerinin feshedilmesine yol açtığını bildirdi.
Etkilenen faaliyetler arasında İngilizce, fen bilimleri, sosyal bilgiler ve resim dersleri vardı. Diğer Rohingya ve Bangladeşli çalışanların 29 Haziran'a kadar süren Ramazan Bayramı tatilinin ardından işe dönüp dönemeyeceği, yeni finansman bulunmasına bağlıydı. Dolayısıyla kesintiler hem mülteci çocukların derslerini hem de kampların çevresinde yaşayan insanların ücretli işlerini etkiledi.
Human Rights Watch'a göre UNICEF'in koordinasyonundaki insani yardım eğitim grupları, 2025 yılı için talep ettikleri 72 milyon doların karşılığında 29 milyon dolar aldı. Bu, talep edilen bütçenin yaklaşık yüzde 40'ını karşılıyor ve 43 milyon dolarlık açık bırakıyordu. Hizmet sağlayıcılar öğretmenleri işten çıkardı, erken eğitim programını iptal etti ve öğretmen eğitimleriyle diğer faaliyetleri azalttı.
Kurumlar, 2026 yılı için taleplerini 19 milyon dolar azaltarak 72 milyon dolardan 53 milyon dolara indirdi. Ekim ortasına kadar taahhüt edilen 36 milyon dolar, bu daha düşük talebin yaklaşık yüzde 68'ini karşılarken 17 milyon dolar finanse edilmeden kaldı. 2025 rakamı alınan parayı, 2026 rakamı ise destek vaatleri olan taahhütleri gösteriyor.
ABD, 2025'te finansmanını durdurmadan önce Rohingyaların eğitim bütçesinin yarısını karşılıyordu. Human Rights Watch, dünya genelinde insani yardım eğitimine ayrılan finansmanın 2023'ten bu yana yüzde 20 düştüğünü ve kamplardaki yetersizliklerin daha geniş çaplı bir yardım geri çekilişinin parçası olduğunu belirtiyor.
Merkezler açık kaldığında çocuklar neyle karşılaşıyor?
1. sınıf öğretmeni Human Rights Watch'a, sınıfında beyaz tahta, kalem, sıra ya da oturacak yer olmadığını söyledi. Çocuklar ders kitaplarını, kalemleri ve çalışma defterlerini paylaşıyordu. 3. sınıf öğretmeni ise üç öğrencinin bir ders kitabı takımını kullandığını anlattı.
Öğrenim merkezleri, öğrencileri okul günü boyunca tek bir sınıfta okutmak yerine günde iki vardiyaya ayırıyor. Bu yöntem, hizmet sağlayıcıların kısıtlı alan ve personelle daha fazla çocuğa ulaşmasına yardımcı oluyor ancak her gruba ayrılan süreyi kısıtlıyor.
İnsani yardım alanında çalışan bir eğitim yetkilisi, Ekim 2026'da Human Rights Watch'a, ders kitaplarından onarımlara kadar çeşitli alanlarda yetersizlik yaşandığını söyledi. Toprak kaymaları ve diğer iklim olaylarında hasar gören öğrenim merkezlerinin onarımı için hâlâ finansman bulunmamıştı.
Mevcut koşullar, yıllar önce belgelenen sorunları hatırlatıyor. Human Rights Watch'un 163 Rohingya mülteciyle, aralarında 100'den fazla çocuğun da bulunduğu görüşmelere dayanan 2019 tarihli eğitim raporu, o yıl ağustos ayı itibarıyla 3.000 öğrenim merkezinden yalnızca yaklaşık 1.600'ünün yakınında tuvalet veya içme suyu bulunduğunu ortaya koydu. Araştırmacıların ziyaret ettiği merkezlerin hiçbirinde elektrik, sıra ya da sandalye yoktu.
Dünya Bankası paketi 2027'ye kadar destek sunuyor
Bangladeş, UNICEF aracılığıyla eğitim hizmetleri sunulması için 3 Şubat 2026'da ayrı bir alım paketini onayladı. Projenin döviz kuru üzerinden 18,45 milyon dolara karşılık gelen 203,87 crore taka tutarındaki paket, 256.490 Rohingya öğrenciyi hedefliyor.
Hizmetler, Cox's Bazar, Bandarban ve Noakhali'deki ada yerleşimi Bhasan Char'da okul öncesi ve ilköğretimi kapsıyor. Anlaşma, Dünya Bankası'nın 18,45 milyon doların tamamını doğrudan UNICEF'e aktarmasını öngörüyor.
Planlar, ilk 12 ayda 4.106 gönüllü öğretmenin, sonraki altı ayda ise 3.700 öğretmenin daha istihdam edilmesini ve ödemelerin proje çerçevesinde belirlenmesini öngörüyor. Daha kapsamlı proje, 28 Mayıs 2024'te Ulusal Ekonomik Konsey Yürütme Komitesi tarafından onaylandı. Projenin uygulama dönemi 1 Temmuz 2024'ten 30 Haziran 2027'ye kadar sürüyor.
Paket, Myanmar dilinde eğitim verilmesini destekliyor. Dünya Bankası yardımı ile Education Cannot Wait tarafından sağlanan veya taahhüt edilen finansman kaynak sunuyor ancak insani yardım yetkilileri eğitim hizmetlerinde hâlâ finansman açığı olduğunu belirtiyor. Alım paketinin, yıllık insani yardım eğitim çağrısından ayrı bir kapsamı ve uygulama dönemi bulunuyor.
Mülteci öğretmenler öğrenim için başka bir yol oluşturdu
Rohingya öğretmenler, kamplarda bir yıl boyunca gönüllü çalışmalar yürüttükten sonra 2025'te Rohingya Mültecileri Sınav Kurulunu kurdu. Ağ, bugün 30.000'e kadar öğrenciye hizmet veren 125'ten fazla toplum okulunu kapsıyor.
Kurul, Myanmar müfredatını temel alan standart sınavlar geliştiriyor ve eğitim kalitesini artırmak için çalışıyor. Kurul yöneticileri ve öğretmenler, sınavlar, öğretim ve eğitim standartlarının denetlenmesi konularında UNICEF ve insani yardım kuruluşlarıyla işbirliği yapmayı teklif etti.
Ebeveynler bu okullara güçlü destek verdiklerini ifade etti. Justice For All Burma Task Force'un 2025'te 1.000 kadınla yaptığı ankette, 720 anne okul türleri hakkında görüş bildirdi. Bu katılımcıların yüzde 77'si toplum okullarını sivil toplum kuruluşlarının işlettiği öğrenim merkezlerinden daha iyi bulduğunu söyledi.
Ancak toplum okulları ciddi kısıtlamalar altında faaliyet gösteriyor. Birçoğu masrafları karşılamak için düşük ücret alıyor; bu da maddi durumu yetersiz ailelerin çocuklarının okula devam etmesini zorlaştırıyor. Mülteciler ayrıca küçük barınaklarının içindeki alanları sınıf olarak kullanılmak üzere bağışlıyor.
Human Rights Watch'un görüştüğü sekiz toplum okulu öğretmeni resmî statü, tanınan eğitim sertifikaları, yükseköğretime geçiş imkânı ve insani yardım kuruluşlarıyla işbirliği talep etti. Adı açıklanmayan bir öğretmen, kurumsal destek olmadan eğitim standartlarını korumanın yükünü şöyle anlattı:
Sanki hükümetmişiz gibi eğitim kalitesini sağlamak için para harcıyoruz ama hükümet değiliz, sadece mülteciyiz.
Eğitim verme izni, tanınan yeterliliklerden farklı
2024'te iktidardan uzaklaştırılan eski Awami League hükümeti, Rohingya çocukların hem kamplarda hem de Bangladeş'in eğitim sistemi üzerinden sertifikalı eğitim ve yükseköğretim almasını yasakladı. Human Rights Watch'a göre hükümet insani yardım kapsamında öğrenim programlarına izin verirken toplum okullarını yasakladı, bazılarını yıktı ve öğretmenleri Bhasan Char'a gönderilmekle tehdit etti.
Mevcut hükümet, Ekim 2026'da iki yeni adım attı. Birkaç düzine Rohingya ilkokul öğrencisinin, BM Mülteciler Yüksek Komiserliği'nin (UNHCR) desteğiyle uluslararası kabul gören bir ilköğretim sınavına girmesine izin verildi. Bangladeş ayrıca bir Rohingya kuruluşunun 240 öğrencilik ilkokul kurma planını onayladı.
Üyeleri diasporadan olan Rohingya Centre UK, sabah 9'dan öğleden sonra 3'e kadar 10 ders vermeyi planlıyor. Kurum ayrıca diğer toplum okullarındaki öğretmenlere yeni müfredat konusunda eğitim veriyor. Toplum okulları doğrudan yabancı finansman alabilmek için gereken yasal statüye sahip olmadığından, proje resmî olarak Bangladeş'te kayıtlı bir kuruluş üzerinden yürütülüyor.
Human Rights Watch, Bangladeş'in Rohingya çocukları için henüz bir müfredatı akredite etmediğini belirtiyor. Akreditasyon, bir programın eğitim standartlarının resmî olarak kabul edilmesi anlamına geliyor. Çocukların ayrıca daha ileri eğitim almalarını sağlayacak, tanınan sertifikalara ihtiyacı var. Bir müfredatı kullanma izni ile tanınan yeterliliklere erişim birbirinden ayrı kararlar.
Ekim ayındaki onaylar sınırlı sayıda öğrenci için yeni fırsatlar sunuyor. Toplum okullarının tanınması, eğitimlerinin belgelendirilmesi ve yükseköğretime erişimin sağlanmasına yönelik daha kapsamlı bir takvim açıklanmadı.
Sınıfta dil ve kültür önemli
Ukhiya'nın 4. Kampı'nda, Human Concern'in desteklediği bir toplum öğrenim merkezi okuma ve yazmayı Rohingya dili, şarkıları ve kültürüyle birleştiriyor. Çocuklar matematik ve fen bilimlerinin yanı sıra Rohingya dili, Birmanca ve İngilizce öğreniyor. Kissa olarak bilinen geleneksel tekerlemeler ve hikâyeler, örgün eğitimden çok sözlü aktarım yoluyla korunan bir kültürün devamına yardımcı oluyor.
Dil, eğitim açısından pratik bir mesele. Rohingya çocukların ana dili Birmanca değil, Rohingya dili. 2022'de International Journal of Educational Research Open dergisinde yayımlanan ve Kutupalong'da yürütülen araştırma; Birmanca ve İngilizce derslerini anlamada yaşanan zorlukların yanı sıra öğretim kalitesinin düşüklüğünü, öğretmen eğitimindeki eksiklikleri ve resmî tanınma olmadığını ortaya koydu.
UNHCR verilerine göre 4. Kamp'ta Mayıs 2026'da yaklaşık 1,16 kilometrekarelik bir alanda 46.000 kişi yaşıyordu. Barınakların sıkışık olduğu ve dışarıda oyun oynamak için az yer bulunduğu bu kampta merkez, çocuklara derslerin yanı sıra oyun ve yaratıcı faaliyetler için de alan sağlıyor.
Merkezin öğretmeni Mohammed Ikram, 2017'de kaçmadan önce Myanmar'da lise eğitimini tamamladı. Merkezde öğretmenlik yapmak, yerinden edilme nedeniyle yarım kalan hayaline dönmesini sağladı. Öğrencilerinden 11 yaşındaki Jahanara Khatun İngilizce öğretmeni olmayı, yine 11 yaşındaki Mohammed Ayas ise özellikle hayvan resimleri çizmeyi istiyor.
Merkez, çalışma günlerinde üçer saatlik iki vardiya halinde hizmet veriyor. Human Concern'in mali desteğiyle bir sınıf daha ekliyor ve yeni bir öğretmen istihdam ediyor. Planlar arasında, çocukların derslerinden sonra kadınlara geleneksel nakış sanatı nakşikantha öğretmek için alanı kullanmak da var.
Yıllarca süren geçici eğitimin kalıcı bedelleri var
Bangladeş'in 2019 tarihli yaygın eğitim yönergeleri, mültecilerin iki yıl içinde Myanmar'a döneceği beklentisi üzerine hazırlanmıştı. O dönemde hükümet, yaygın öğrenimin yalnızca ilk iki seviyesini onaylamıştı ve sertifikalı eğitime geçiş yolu yoktu. Human Rights Watch, 14 yaş ve üzerindeki Rohingya çocukların yüzde 4'ünden azının öğrenim merkezlerine devam ettiğini tespit etti.
Kasım 2026'ya gelindiğinde, 2017'de Myanmar'dan başlayan kitlesel kaçışın üzerinden dokuz yıl geçmişti. Başbakan Tarique Rahman, yaklaşık 1,3 milyon yerinden edilmiş kişinin dahil olduğu krizin çözümüne yardımcı olması için Pekin'den destek istediğinde, Bangladeş 4 Kasım'da Çin'den yardım talebini yineledi. Mültecilerin geri dönüşü için bir takvim açıklanmadı.
Önemli tarihler, eğitim politikalarının, mali desteğin ve daha geniş mülteci krizinin nasıl geliştiğini gösteriyor:
- Ağustos 2017: Myanmar'daki kitlesel zulüm yüz binlerce Rohingya'yı Bangladeş'e sığınmaya zorladı.
- Aralık 2019: Human Rights Watch, örgün eğitime yönelik kısıtlamaları ve yaşı büyük çocuklar arasındaki çok düşük devam oranını belgeledi.
- 3 Haziran 2025: UNICEF, finansman yetersizliği nedeniyle 1.179 personeli etkileyen sözleşme fesihlerini duyurdu.
- 3 Şubat 2026: Bangladeş, UNICEF'in 18,45 milyon dolarlık eğitim hizmetleri paketini onayladı.
- Ekim 2026: Bangladeş, küçük bir grup öğrencinin uluslararası kabul gören bir sınava girmesine izin verdi ve önerilen bir toplum okulunu onayladı.
- 30 Haziran 2027: UNICEF'in alım paketini destekleyen daha kapsamlı projenin uygulama dönemi sona eriyor.
Human Rights Watch ayrıca, Uluslararası Adalet Divanının Myanmar'ın 2016 ve 2017'deki askerî operasyonları sırasında Rohingyalara yönelik zulmünün Soykırım Sözleşmesi'ni ihlal ettiği iddiasıyla Gambiya'nın açtığı davada 19 Kasım 2026'da karar vermesinin beklendiğini belirtiyor.
Çocukların günlük yaşamında ne değişiklik yaratır?
Donör finansmanı, hizmet sağlayıcıların öğretmenleri görevde tutmasına, eğitim materyalleri sağlamasına ve hasarlı merkezleri onarmasına imkân verir. Toplum okullarına resmî statü tanınması mülteci eğitimcilere faaliyetlerini sürdürmek için daha sağlam bir zemin sağlarken, tanınan sertifikalar öğrencilerin mevcut sınıflarının ötesinde eğitim almalarına yardımcı olur.
Human Rights Watch, Bangladeş'in mülteci statüsüne dayalı ayrımcılık yapmadan kaliteli eğitime erişim sağlaması gerektiğini savunuyor. Acil Durumlarda Eğitim için Kurumlar Arası Ağın Asgari Standartları da eğitim programlarının tasarlanmasına ve uygulanmasına toplumların öncülük etmesini ve katılmasını öngörüyor.
İki eğitim ağı farklı güçlü yönlere ve ihtiyaçlara sahip. İnsani yardım programları yüz binlerce çocuğa ulaşırken toplum okulları, birçok ebeveynin değer verdiği öğretim kapasitesi ve deneyimi sunuyor. Öğretmen eğitimi, sınavlar ve öğrenim standartları konusunda işbirliği, mülteci eğitimcilerin şimdiden sunduğu somut bir öneri.
Çocuklar için acil öncelikler daha basit: düzenli olarak açılan bir sınıf, yeterli malzemesi olan bir öğretmen, anlayabilecekleri dersler ve eğitimlerine devam etmelerini sağlayacak yeterlilikler.
Öne Çıkanlar
- Kamplarda okul çağındaki yaklaşık 500.000 çocuğun 312.000'i insani yardım eğitim programlarına kayıtlı.
- Donörler, ekim ortasına kadar 2026 yılı için talep edilen 53 milyon doların 36 milyon dolarını taahhüt etti.
- 125'ten fazla toplum okulundan oluşan bir ağ 30.000'e kadar öğrenciye hizmet veriyor ancak bu okullar geniş kapsamlı yasal tanınmadan yoksun.
- Bangladeş, 256.490 Rohingya öğrenciyi hedefleyen 18,45 milyon dolarlık UNICEF eğitim paketini onayladı.
- Ekim ayında alınan kararlar, az sayıda çocuk için sınav ve eğitim fırsatlarını genişletti.
- Öğretmenler istikrarlı finansman, resmî okul statüsü, tanınan sertifikalar ve ileri eğitime erişim talep ediyor.






