Ergenlik çağının başındaki çocuklarda diyabet tanıları keskin biçimde arttı
Elektronik sağlık kayıtlarını inceleyen ulusal bir araştırmaya göre Kazakistan’da 10-13 yaş grubundaki çocuklara konulan yeni tip 2 diyabet tanıları 2014-2021 arasında üç katına çıktı. Oran 100 bin çocukta 1,9’dan 5,8 vakaya yükselirken, araştırmaya dahil edilen 725 ergenden yaklaşık her altıda biri tanı konduktan sonra hastaneye yatırıldı.
İçindekiler
- Ergenlik çağının başındaki çocuklarda diyabet tanıları keskin biçimde arttı
- Çocukların kilosuna ilişkin veriler ne gösteriyor?
- Daha fazla hareket, daha uzun ekran süresi ve gözden kaçan uyarı işaretleri
- Komplikasyonlar ergenlik döneminde ortaya çıkmaya başladı
- Diyabetin genel yükü artmaya devam ediyor
- İlaç harcamaları artıyor, ancak tedavideki eksiklikler sürüyor
- Ücretsiz tarama tanıya erişimi genişletiyor
- Dijital uyarılar tedaviye yönlendirmeli
- Yeni ilaçlar gündemde
- Öne Çıkanlar
Bulgular, Almatı Diyabet Forumu’nda ele alınan çocukluk çağı diyabeti sorununa ayrıntılı bir bakış sunuyor. Tıp araştırmacısı ve Asya Diyabet Araştırmaları Derneği Yönetim Kurulu üyesi Zhanai Akanov, obezitenin yaygınlaşmasının, önlemedeki eksikliklerin ve ilaç planlamasındaki aksaklıkların daha fazla kişiyi ciddi komplikasyon riskiyle karşı karşıya bıraktığı uyarısında bulundu.
Kuralay Atageldiyeva ve çalışma arkadaşlarının yürüttüğü ulusal ergen diyabeti araştırması, Kazakistan Birleşik Ulusal Elektronik Sağlık Sistemi’nde 10-17 yaş grubundaki çocukların kayıtlarını izledi. 14-17 yaş grubunda yeni tanılar 100 bin kişide 3,5’ten 8,2’ye yükselerek aynı dönemde iki kattan fazla arttı.
Tip 2 diyabet, vücudun şekerin kandan enerji için hücrelere geçmesine yardımcı olan insülin hormonuna yeterince yanıt vermemesiyle gelişir. Bunun sonucunda kan şekeri yükselir. Genellikle yetişkinlerle ilişkilendirilse de bu hastalık çocuklarda da gelişebilir ve gözlere, sinirlere, böbreklere ve kalbe zarar verebilir.
Araştırmada incelenen dönemlerin tamamında kız çocuklarının kaydedilen oranları erkek çocuklarınkinden yüksekti. Kızlarda görülme sıklığı 2014-2021 arasında 100 bin kişide 3,0’dan 7,3’e çıkarken, erkeklerde 2,5’ten 6,5’e yükseldi. Görülme sıklığı, belirli bir dönemde yeni tanı konulan vakaları ifade eder; hastalıkla yaşayan herkesin toplamını değil.
Çocukların kilosuna ilişkin veriler ne gösteriyor?
Kazakistan Sağlık Bakanlığı ile Dünya Sağlık Örgütü’nün 2020’de ülke genelinde yaptığı araştırmaya göre 6-9 yaş grubundaki çocukların yüzde 21’i fazla kilolu ya da obezdi. DSÖ, UNICEF’in desteğiyle yürütülen ve COSI olarak bilinen Avrupa Çocukluk Çağı Obezite Sürveyansı Girişimi’nden yararlanarak hazırladığı çocukluk çağı obezitesine ilişkin bulgularını Nisan 2022’de yayımladı.
8 yaşındaki çocukların yaklaşık yüzde 24’ü fazla kilolu ya da obezdi; bu oran erkeklerde yüzde 24, kızlarda yüzde 18’di. Kız çocuklarındaki yaygınlık 2015’ten bu yana neredeyse sabit kalırken erkek çocuklarındaki oran arttı. DSÖ, Kazakistan’daki oranların Avrupa Bölgesi’ndeki diğer ülkelere kıyasla görece düşük olduğunu belirtirken değişimin yönüne ilişkin uyarıda bulundu.
2024 tarihli Çocuklarda Vücut Yağı Örüntüleri başlıklı akademik çalışma, araştırma verilerini daha ayrıntılı biçimde inceledi. Çalışmada, 2020’de 8 yaşındaki çocuklarda obezite dahil fazla kilo yaygınlığı yüzde 21,1; tek başına obezite oranı ise yüzde 7,1 olarak verildi.
Araştırmacılar ayrıca boy, kilo, yaş ve cinsiyet bilgileriyle bölgesel nüfuslara uyarlanmış bir denklem kullanarak vücut yağ oranını tahmin etti. 9 yaşındaki erkek çocuklarda ortalama vücut yağı, toplam vücut ağırlığının yüzde 32,2’sinden 2015’te yüzde 33,4’üne 2020’de yükseldi. Çalışmada yüksek vücut yağı eşiğinin üzerinde kalanların oranı yüzde 14,7’den yüzde 20,5’e çıkarak 5,8 yüzde puan arttı.
Kız çocuklarında ortalama vücut yağı oranı bu yıllarda genel olarak sabit kaldı. Dolayısıyla çalışma, tüm çocuk gruplarında tek tip bir artıştan ziyade yaşa ve cinsiyete göre değişen örüntülere işaret ediyor.
Daha fazla hareket, daha uzun ekran süresi ve gözden kaçan uyarı işaretleri
Kazakistan’daki araştırmada, daha az sağlıklı alışkanlıkların yanı sıra olumlu fiziksel aktivite verileri de kaydedildi. Şekerli içecek tüketimi ve elektronik cihaz kullanım süresi artarken, günde en az 60 dakika fiziksel aktivite yapanların oranı yüzde 86’ya ulaştı.
Sağlık Bakanlığı Ulusal Halk Sağlığı Merkezi’nin dönemin vekil Yönetim Kurulu Başkanı Dr. Zhanar Kalmakova, birbiriyle çelişen bu eğilimleri şöyle anlattı:
Kazakistan’da daha fazla şekerli içecek tüketimine ve cihazlarla geçirilen daha hareketsiz boş zamanlara doğru kademeli bir değişim görüyoruz. Ancak aynı zamanda daha olumlu eğilimlere de tanık oluyoruz.
Ebeveynler başka bir uyarı işaretini de çoğu zaman fark etmedi. Araştırmada fazla kilolu ya da obez olduğu belirlenen çocukların yüzde 77,6’sının ebeveyni, çocuklarının kilosunu normal olarak değerlendirdi. Çocukların yaklaşık yüzde 5’i düşük kiloluydu; bu da beslenme hizmetlerinin kilo aralığının diğer ucundaki çocukları da belirlemesi gerektiğini gösteriyor.
DSÖ, yalnızca ailelere bireysel tavsiyeler vermenin ötesine geçen önlemler önerdi: okullarda daha sağlıklı yiyecekler sunulması, meyve, sebze ve tam tahıllara erişimin artırılması, şeker, tuz ve yağ oranı yüksek gıdaların reklamlarının kısıtlanması ve bu ürünlerin satın alınabilirliğini etkileyen politikalar. Kurum ayrıca aile gelirinden bağımsız olarak kilo yönetimi hizmetlerine erişim çağrısında bulundu.
Komplikasyonlar ergenlik döneminde ortaya çıkmaya başladı
Ulusal diyabet kohortunda, retinopati olarak bilinen göz hasarı 106 ergende, yani grubun yüzde 14,62’sinde kaydedildi. Nöropati olarak adlandırılan sinir hasarı 88 kişiyi, yani yüzde 12,14’ünü etkiledi. Diyabetik ayak sorunları ise 48 kişide, yani yüzde 6,62’sinde görüldü.
Retinopati, gözün ışığı algılayan bölümü olan retinadaki küçük kan damarlarını etkiler. Nöropati his kaybına ya da ağrıya yol açabilir. His kaybı nedeniyle yaralanmalar fark edilmediğinde ve iyileşme güçleştiğinde ayak sorunları özellikle tehlikeli hale gelir.
Tanı konduktan sonra 725 ergenden 129’u, yani yüzde 17,79’u herhangi bir nedenle en az bir kez hastaneye yatırıldı. Araştırmacılar kaydedilmiş diğer etkenleri hesaba kattıktan sonra, kırsal bölgede yaşamanın kentte yaşamaya kıyasla hastaneye yatış tehlikesinde yüzde 51 artışla ilişkili olduğunu belirledi. Yüksek tansiyon bu tehlikeyle yaklaşık iki katlık bir ilişki gösterirken göz ve sinir komplikasyonları daha yüksek oranlarla bağlantılıydı.
Araştırmacılar rutin sağlık kayıtlarını kullandı; tanıların doğruluğu ve kayıtların eksiksizliği klinik belgelere bağlıydı. Her bir tip 2 diyabet tanısını bağımsız olarak doğrulayamadılar ve ayrıntılı klinik bilgiler sınırlıydı. Bulgular, özellikle kırsal bölgelerde yaşayan ergenler ve halihazırda komplikasyon yaşayanlar başta olmak üzere daha yakından izlenmesi gereken grupları ortaya koyuyor.
Diyabetin genel yükü artmaya devam ediyor
Kazakistan Sağlık Bakanlığı, 30 Haziran 2026 itibarıyla 580.085 kişinin diyabet nedeniyle tıbbi takip altında olduğunu kaydetti. Bu, önceki 12 aya göre 45.052 kişilik, yani yüzde 8,4’lük bir artışa karşılık geliyor. Uluslararası Diyabet Federasyonu ise durumunun farkında olmayanlar da dahil olmak üzere yaklaşık 842.300 kişinin diyabetle yaşadığını tahmin etti.
Kayıtlı hastaların yaklaşık 6.500’ü 18 yaşın altında. Tüm yaş gruplarındaki kayıtlı hastaların yaklaşık yüzde 95’inde tip 2 diyabet bulunuyor; çocuklarda bu tipe özgü oran açıklanmadı. Yalnızca Almatı’da diyabetli 68.632 kayıtlı hasta var; bunların 65.354’ünde tip 2 diyabet bulunuyor.
Tüm diyabet türlerini kapsayan Bakanlık verileri, yeni tanılardaki artışın sürdüğünü de gösteriyor. Başlıca değişimler birkaç döneme yayılıyor:
- 2014-2021: Kaydedilen tip 2 diyabet görülme sıklığı, 10-13 yaş grubundaki çocuklarda 100 binde 1,9’dan 5,8’e; 14-17 yaş grubundakilerde 3,5’ten 8,2’ye yükseldi.
- 2021-2025: Tüm yaş gruplarında ulusal diyabet görülme sıklığı, 100 bin kişide 273,1’den 331,6’ya çıkarak yüzde 21,4 arttı.
- 2021-2025: 0-14 yaş grubundaki çocuklarda yeni diyabet tanıları, 100 bin çocukta 15,0’dan 22,9’a yükseldi.
- 2025: 15-17 yaş grubundaki ergenlerde görülme sıklığı 100 binde 37,1 oldu. Bu oran 2024’teki 39,0’ın altında, 2021’deki 24,8’in üzerindeydi.
Tüm diyabet türlerine ilişkin veriler, bağışıklık sisteminin insülin üreten hücrelere saldırmasıyla gelişen tip 1 diyabeti de kapsıyor. Ergenleri inceleyen araştırmada ise yalnızca tip 2 diyabet takip edildi. Hastalık türlerini ve yaş gruplarını ayrı değerlendirmek, artışın nerede görüldüğünü ve çocukların hangi hizmetlere ihtiyaç duyduğunu anlamaya yardımcı oluyor.
İlaç harcamaları artıyor, ancak tedavideki eksiklikler sürüyor
Akanov, Kazakistan’ın diyabet ilaçları için yılda yaklaşık 60 milyar tenge ayırdığını ve bu nedenle diyabetin ayakta tedavi kapsamında ilaç sağlama sisteminde kanser ve kalp-damar hastalıklarını geride bırakarak en maliyetli hastalık olduğunu söyledi. Sağlık Bakanlığı’nın serbest çalışan baş endokrinoloğu Laura Daniyarova, önceki yıl için yaklaşık 54 milyar tenge harcama yapıldığını; bu tutarın on yıl önce 15 milyar tenge olduğunu belirtti.
Daniyarova’nın verileri, nakit tutar üzerinden bakıldığında ödeneğin önceki düzeyinin yaklaşık 3,6 katına çıktığını gösteriyor. Akanov’un kaygısı, satın alma ve dağıtım süreçlerinin bu harcamayı ihtiyaç duyan hastalara sunulan tedaviye ne ölçüde dönüştürdüğüyle ilgiliydi.
Akanov, yeni tanılar, komplikasyonlar ve planlanan ilaç tedariki arasındaki uyumsuzluğu şöyle anlattı:
Ülkede her gün 100’den fazla yeni diyabet vakası kayda geçiyor. Ancak ilaçların fiilen sağlanma biçimi çoğu zaman hastaların klinik ihtiyaçlarıyla örtüşmüyor. Diyabetli her 10 hastadan altısında halihazırda komplikasyon var ve organları koruyucu tedavi gerekiyor. Buna karşın mevcut satın alma planları kapsamında gerekli tedaviyi yalnızca yarısı alabiliyor.
Organları koruyucu tedavi, kan şekerini kontrol etmenin yanı sıra kalp ve böbreklerdeki hasarı azaltmayı amaçlıyor. Akanov ayrıca ülke genelinde günde altı alt ekstremite ampütasyonu yapıldığını belirtti ve artan komplikasyonları planlama hatalarına ve tanı protokollerine tam uyulmamasına bağladı.
Ücretsiz tarama tanıya erişimi genişletiyor
Kazakistan, diyabet taramasını Ücretsiz Tıbbi Bakım Garantili Hacmi kapsamına aldı. Böylece kişiler, OSMS olarak bilinen zorunlu sosyal sağlık sigortası sistemindeki durumlarından bağımsız olarak tarama yaptırabiliyor. Daniyarova da sigorta şartı olmadan erişimin mümkün olduğunu doğruladı.
Sigorta kapsamı olmadığı için test yaptırmayı erteleyenler açısından bu uygulama, mali duruma bağlı bir erişim engelini ortadan kaldırıyor. Tarama, kişi ciddi bir komplikasyon nedeniyle sağlık hizmetine başvurmadan önce yüksek kan şekerini saptayabiliyor.
Kayıtlı hastalar ücretsiz ilaç ve insüline erişebiliyor; kliniklerde hastalığın yönetimine ilişkin eğitim veren diyabet okulları faaliyet gösteriyor. Almatı’da ayrıca izleme ve tedavi için uzman kapasitesini artıran Cumhuriyet Endokrinoloji ve Diyabet Yetkinlik Merkezi açıldı.
Bakanlık, artan hastalık yükünü fazla kilo, obezite, sağlıksız beslenme, yetersiz fiziksel aktivite, kalıtım ve diğer risk etkenleriyle ilişkilendiriyor. Çocukluk çağı araştırmaları ve ergenlerin hastane kayıtları, bu kapsamlı yaklaşımın farklı ihtiyaçlarına işaret ediyor: küçük çocuklar için önleme, doğru tanı ve halihazırda tedavi görenlerin düzenli takibi.
Dijital uyarılar tedaviye yönlendirmeli
Kazak Ulusal Tıp Üniversitesi Endokrinoloji Bölümü Başkanı ve Almatı’nın serbest çalışan baş endokrinoloğu Svetlana Bolshakova, sağlık ekiplerinin yalnızca veri toplamakla kalmayıp zamanında klinik kararlar da alması gerektiğini söyledi.
Bolshakova, dijital bir asistanın sağlık hizmeti sırasında risklere nasıl dikkat çekebileceğini şöyle anlattı:
Dijital bir asistan, hekimlerin kardiyovasküler riskleri saniyeler içinde değerlendirmesine, böbrek işlevindeki düşüşü belirlemesine ve tıbbi muayenelerdeki eksiklikleri tespit etmesine olanak tanıyor.
Böbrek işlevindeki düşüşe ilişkin bir uyarı, hasar ilerlemeden hekimin tedaviyi gözden geçirmesini sağlayabilir. Eksik muayenelere ilişkin bir uyarı da normalde ertelenebilecek kontroller için hastaya yeniden ulaşılmasına yardımcı olabilir. Bolshakova, dijital araçların değerinin kalbi ve böbrekleri koruyan tedavileri başlatmaya, kalp krizi, inme, hastaneye yatış ve kronik böbrek hastalığının kötüleşmesini önlemeye yardımcı olmalarından kaynaklandığını söyledi.
Kazakistan’daki elektronik kayıtlar, araştırmacıların tanı ve komplikasyonları ülke çapında izlemesine olanak sağlıyor. Bu kayıtları klinik uygulamayla ilişkilendirmek ise farklı bir amaca hizmet ediyor: ekranda belirlenen bir riskin muayeneye, tedavi kararına ve reçete edilen ilaca erişime dönüşmesini sağlamak.
Yeni ilaçlar gündemde
Japonya’daki Nagoya Üniversitesi Temel Tıp Bölümü profesörü Toshihiko Yada, Almatı’daki forumda yeni ilaçların diyabet ve obezite tedavisine yaklaşımı değiştirdiğini söyledi. Semaglutid gibi GLP-1 reseptör agonistlerini ve tirzepatid dahil iki hormon yolunu etkileyen ilaçları ele aldı.
Bu ilaçlar, kan şekerinin düzenlenmesi ve iştahla ilgili sinyalleri etkiliyor. Reseptör, hücre üzerinde alıcı görevi gören bir yapıdır; agonist ise bu yapıyı etkinleştirir. Birden fazla reseptörü hedefleyen ilaçlar, biyolojik süreçlerin birkaçını birden etkilemeyi amaçlar.
Forum katılımcıları ayrıca üç reseptörü hedefleyen retatrutidi ve gıda alımı ile kan şekerinin düzenlenmesinde rol oynayan başka bir hormonu taklit etmek üzere tasarlanmış ilaçlar olan amilin analoglarını da ele aldı. Yada, yeni tedavilerin etki mekanizmalarının daha fazla araştırılması gerektiğini söyledi. Katılımcılar retatrutidin iki ila üç yıl içinde klinik uygulamaya girebileceğini öngörse de Kazakistan’da onaylanacağı ya da kullanıma sunulacağı tarihe ilişkin bilgi verilmedi.
Forumda Kazakistan için sıralanan acil öncelikler somut: diyabeti daha erken saptamak, komplikasyonları kontrol etmek, ilaç alımlarını klinik ihtiyaçlara göre planlamak ve tedaviye erişimi sağlamak. Çocuklara ilişkin veriler, bazı hastaların yetişkinliğe ulaşmadan göz, sinir ve ayak sorunları geliştirmeye başladığını gösterdiği için bu önceliklerin aciliyetini artırıyor.
Öne Çıkanlar
- 10-13 yaş grubundaki çocuklarda kaydedilen tip 2 diyabet görülme sıklığı, 2014-2021 arasında 100 binde 1,9’dan 5,8’e yükseldi.
- 725 ergeni kapsayan ulusal kohortta tanı sonrasında 129 hastaneye yatışın yanı sıra göz, sinir ve ayak komplikasyonları kaydedildi.
- 2020’de ülke genelinde yapılan araştırmada 6-9 yaş grubundaki çocukların yüzde 21’inin fazla kilolu ya da obez olduğu saptandı.
- Kazakistan’da 30 Haziran 2026 itibarıyla 580.085 kişi diyabet nedeniyle tıbbi takip altındaydı.
- Yetkililer ilaç harcamalarının arttığını belirtirken Akanov, satın alma planlarıyla klinik ihtiyaçlar arasındaki uyumsuzluğa dikkat çekiyor.
- Diyabet taraması, zorunlu sağlık sigortasındaki durumdan bağımsız olarak yapılabiliyor.






