Orta ölçekli işletmeler 150 kattan fazla denetime tabi tutuluyor
Kazakistan'ın iş dünyası ombudsmanı Kanat Nurov, farklı büyüklükteki şirketlerin denetim sıklığı arasında keskin bir fark olduğunu belirterek Başbakan Olzhas Bektenov'dan işletmelerdeki toplu denetimlerin yerine risk temelli dijital kontroller getirilmesini istedi.
İçindekiler
- Orta ölçekli işletmeler 150 kattan fazla denetime tabi tutuluyor
- Denetim rakamları işletmeler için ne anlama geliyor?
- Yasayla başlatılan reform, uygulamada tamamlanmadı
- Hedeflenen alanların yalnızca yaklaşık %23'ünde otomasyon var
- İşletme sayılarının eksikliği, %5'lik sınırın değerlendirilmesini zorlaştırıyor
- Plansız denetimler ağırlıkta; ihlal tespit edilmeyen denetimlerin oranı artıyor
- İdari para cezalarının %63'ü büyük işletmelere kesildi
- Ortak yöntem, kamuya açık kriterler ve olası yeni bir yönetici kurum
- Öne çıkan noktalar
Mektubundaki verilere göre 2025'te her 64 küçük işletmeye yaklaşık bir denetim düşerken, orta ölçekli işletme başına 2,5, büyük işletme başına ise 4,8 denetim yapıldı. Nurov, küçük işletme kategorisinden orta ölçekli işletme kategorisine geçişin ortalama denetim oranında 150 kattan fazla artışa yol açtığını ve bunun iş dünyasının büyümesinin önünde engel oluşturduğunu söyledi.
Önerilen çözüm, denetlenmesi gereken işletmeleri belirlemek için devlet verilerini kullanacak ve Rusça kısaltması SUR olan otomatik bir risk yönetimi sistemi. Amaç, denetçileri işletme büyüklüğünü başlıca denetim ölçütü olarak almak yerine risklere yönlendirmek.
Ulusal Ekonomi Bakanlığının 2026 yılı verileri, uygulamanın henüz ne kadar yol katetmesi gerektiğini gösteriyor: Otomatik çözümler, otomasyona alınması belirlenen 66 devlet denetimi alanının yalnızca 15'ini kapsıyor. Nurov, reformun tamamlanması için hükümetten talimat vermesini istiyor. Önerileri başbakana sunuldu; herhangi bir karar veya uygulama takvimi açıklanmadı.
Denetim rakamları işletmeler için ne anlama geliyor?
Nurov'un aktardığı rakamlar, farklı denetim oranlarını somut biçimde ortaya koyuyor. 2025'te 2,36 milyon küçük işletmeye 37.000 denetim yapıldı. Yaklaşık 3.200 orta ölçekli işletme 8.000 denetime, özel mülkiyetteki yaklaşık 1.200 büyük tüzel kişilik ise 5.700 denetime tabi tutuldu.
Dolayısıyla toplamda en fazla denetim küçük işletmelere yapıldı ancak bu denetimler çok daha geniş bir işletme grubuna yayıldı. Orta ve büyük ölçekli işletmeler ise ortalama olarak tekrar tekrar denetlendi. Büyümeye hazırlanan bir şirket için kategoriler arasındaki geçiş, idari yükün potansiyel olarak çok daha ağırlaşması anlamına geliyor.
Kazakistan Girişimci Haklarının Korunması Komiseri Nurov, önerisinin amacının denetimleri küçük işletmelere yöneltmek değil, gözetim faaliyetlerinde denge sağlamak olduğunu söyledi. Şöyle yazdı:
Amaç, denetimleri büyük işletmelerden küçük ve orta ölçekli işletmelere kaydırmak değil. Denge sağlanması gerekiyor.
Önerdiği yaklaşım, işletmelerin denetime nasıl seçildiğini değiştirirken devlet gözetimini sürdürecek. Dijital kayıtlar, sorunların nerede olabileceğini anlamak için çok sayıda ziyaret yapılmasına bel bağlamak yerine, hangi işletmelerin yerinde denetlenmesi gerektiğini belirlemeye yardımcı olacak.
Yasayla başlatılan reform, uygulamada tamamlanmadı
Kazakistan'da risk temelli düzenlemeye geçiş, Eylül 2020'de cumhurbaşkanının verdiği talimatla başladı. Girişimcilik faaliyetlerine yönelik yeni bir düzenleme politikası getiren yasa, Aralık 2021'de kabul edildi. Bu adım, sıfırdan düzenleme olarak tanımlanan reformun parçasıydı.
Reform, belirli bir ilkeye dayanıyordu: Devlet düzenlemeleri insanların yaşamı ve sağlığına, çevreye, kamu düzenine ve ahlaka yönelik risklere cevap vermeliydi. Otomatik bir sistemin, hangi işletmelerin denetlenmesi gerektiğine ilişkin pratik kararlarda bu ilkeyi hayata geçirmesi amaçlanıyordu.
- Eylül 2020: Cumhurbaşkanı, devletin işletmelere yönelik düzenlemelerinde reform yapılması çağrısında bulundu.
- Aralık 2021: Kazakistan, yeni düzenleme politikasını hayata geçiren yasayı kabul etti.
- 1 Ocak 2024: Risk değerlendirme ve yönetimi bilgi sistemi resmen faaliyete geçti.
- 2025: Plansız denetimler, işletmelere yönelik denetimlerin %92'sini oluşturdu.
- 2026: Ulusal Ekonomi Bakanlığı, otomasyona alınması belirlenen 66 alanın 15'inde otomatik çözümler bulunduğunu bildirdi.
Bilgi sistemi Ulusal Ekonomi Bakanlığının siparişi üzerine kuruldu, geliştirilmesini ise Dijital Devlet Desteği Merkezi üstlendi. Nurov'un mektubunda, teknik sorunlar ve sonraki süreçte yeterli desteğin sağlanmaması nedeniyle sistemin fiilen çalışmadığı belirtiliyor. Nurov'a göre yasanın kabul edilmesinden dört yılı aşkın süre sonra reformun temel mekanizmalarından biri hâlâ tam olarak işlemiyor.
Hedeflenen alanların yalnızca yaklaşık %23'ünde otomasyon var
Kazakistan'da 96 devlet denetimi alanı bulunuyor ve bunların 66'sının otomasyona alınması öngörülmüştü. Bakanlığın, otomatik çözümlerin bulunduğu 15 alan sayısı, hedeflenen kapsamın yaklaşık %23'üne ulaşıldığı anlamına geliyor. Geriye kalan 51 alanda, yani yaklaşık %77'sinde bu tür çözümler bulunmuyor.
Sistemin devlet veri tabanlarından bilgi alması, işletmeleri risk kategorilerine ayırması ve denetim listeleriyle takvimleri oluşturması öngörülüyor. Risk profili, sorun çıkma olasılığının ve olası sonuçlarının yapılandırılmış bir değerlendirmesidir. Basitçe ifade etmek gerekirse bu profil, yetkililerin denetçi dikkatinin en çok nerede gerekli olduğuna karar vermesine yardımcı olur.
Tek bir dijital sistem oluşturmak, bilgilerin yorumlanmasında ortak kurallar belirlenmesini de gerektiriyor. Bu nedenle Nurov'un önerileri hem teknolojiyi hem de sistemin kararlarının dayandığı yöntemi kapsıyor: Hangi verilerin kullanılacağı, kalitesinin nasıl denetleneceği ve bu verilerin bir işletmeyi denetleme kararına nasıl dönüştürüleceği.
İşletme sayılarının eksikliği, %5'lik sınırın değerlendirilmesini zorlaştırıyor
Kazakistan mevzuatı, otomatik sistemin bulunmadığı durumlarda bir sınır öngörüyor: Ziyaret içeren denetim ve önleyici kontroller, denetime tabi işletmelerin en fazla %5'ini kapsayabiliyor. Önleyici kontroller, mevzuata uyum sorunlarını tespit edip gidermeyi amaçlayan denetimlerdir.
Bu sınırın değerlendirilebilmesi için her düzenleme alanındaki denetime tabi işletme sayısının güvenilir biçimde bilinmesi gerekiyor. Nurov, bu sayıların mevcut olmadığını söylüyor. 2024'te işletmeler üzerindeki idari baskıyı ölçen bir endeksin test edilmesi sırasında devlet kurumları, denetim alanlarına göre ayrıştırılmış güvenilir rakamlar sunamadı.
Eksik payda önemli. Yetkililerin bir oran hesaplayabilmesi için hem ziyaret edilen işletme sayısını hem de söz konusu denetim türüne tabi toplam işletme sayısını bilmesi gerekiyor. Güvenilir toplamlar olmadan yasal üst sınıra uyulup uyulmadığı nesnel biçimde değerlendirilemiyor.
Plansız denetimler ağırlıkta; ihlal tespit edilmeyen denetimlerin oranı artıyor
Başsavcılık, 2025'te işletmelere yönelik denetimlerin %92'sinin plansız olduğunu bildirdi. Veriler ayrıca ihlal tespit edilmeyen denetimlerin oranının 2024'teki %37'den 2025'te %43'e çıktığını, yani 6 yüzde puanı arttığını gösteriyor.
Bu, 2025'te her 10 denetimin dördünden fazlasında herhangi bir ihlal tespit edilmediği anlamına geliyor. Savcılar ayrıca 1.500'den fazla yasa dışı denetim tespit etti.
Nurov'a göre bu rakamlar, denetim başlamadan önce daha isabetli seçim yapılması gerektiğini ortaya koyuyor. Önerdiği sistem, devletin elindeki mevcut bilgileri kullanarak risk profilleri oluşturacak ve işletmeleri tanımlanmış, otomatik bir süreçle denetim için belirleyecek.
Plansız denetimlerin ağırlığı, denetimlerin nasıl başlatıldığı konusuna da pratik önem kazandırıyor. Yetkililer tutarlı kurallar, güvenilir kayıtlar ve hangi işletmelerin denetlenmesi gerektiğini belirleyen açık bir süreç kullanmadığı sürece, yalnızca yazılımı tamamlamak işin büyük bölümünü yarım bırakır.
İdari para cezalarının %63'ü büyük işletmelere kesildi
İdari para cezaları, işletmeler üzerindeki yükün bir başka göstergesi. Nurov'un mektubundaki verilere göre 2025'te kaydedilen 96,4 milyar tenge tutarındaki para cezalarının 60,3 milyar tengesini, yani yaklaşık %63'ünü büyük işletmeler oluşturdu.
Ombudsman, İdari Suçlar Kanunu'ndaki ceza düzenlemelerini de sorguladı. İşletmeleri doğrudan ilgilendiren 302 maddede para cezaları çoğunlukla, Kazakistan'da ödeme ve cezaların hesaplanmasında kullanılan yasal bir referans birimi olan aylık hesaplama endeksi üzerinden ifade ediliyor.
Mektupta örnek verilen tipik bir kademeli ceza 50, 100 ve 200 aylık hesaplama endeksinden oluşuyor; miktar işletme kategorisine göre değişiyor. Dolayısıyla cezalar, şirket büyüklüğüne bağlı olarak iki ila dört kat artabiliyor. Nurov, bir sonraki kategoriye geçişin cezayı otomatik olarak ikiye katlayabileceğini ve büyümenin maliyetine bir kalem daha eklediğini savunuyor.
İncelenen 325 maddenin yalnızca 23'ünde (yaklaşık %7) orana dayalı para cezası bulunuyor. Bu oranlar da işletme kategorisine göre değişiyor. Vergilerin eksik beyan edilmesine ilişkin örnekte %20, %50 ve %80 oranları kullanılıyor. Nurov bunu işletme büyüklüğünün iki kez hesaba katılması olarak değerlendiriyor: Oran finansal bir tutara uygulanırken, oranın kendisi de şirketin kategorisine göre değişiyor.
Ortak yöntem, kamuya açık kriterler ve olası yeni bir yönetici kurum
Nurov'un ofisi; risk değerlendirme ilkelerini, onaylı veri kaynaklarını, risk profili oluşturma kurallarını, bilgi kalitesi standartlarını ve işletmelerin denetim için seçilme mekanizmasını belirleyen tek bir yöntem istiyor.
Uygulama, işletmelerin en ağır idari baskıyla karşılaştığı alanlardan başlayarak aşamalı biçimde ilerleyecek. Öneri, risk kriterlerinin ve ağırlık katsayılarının tam listesinin yayımlanmasını da içeriyor. Ağırlık katsayısı, belirli bir bilginin nihai risk değerlendirmesine ne ölçüde katkı sağladığını belirliyor.
Bu ayrıntıların yayımlanması, işletmelerin hangi unsurların denetlenmek üzere seçilmelerini etkilediğini anlamalarını sağlayacak. Yetkililer için ortak bir yöntem, her alanın kendi yaklaşımını geliştirmesi yerine farklı düzenleme alanlarındaki kararlar için ortak bir temel sunacak.
Nurov ayrıca Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Örgütü üyesi ülkelerin uygulamalarının incelenmesini önerdi. Yöntemi geliştirmek ve tartışmak üzere Başsavcılık, Ulusal Ekonomi Bakanlığı, Atameken Ulusal Girişimciler Odası ve uzmanların katılımıyla çalışma grupları oluşturulacak.
Bir başka öneri, otomatik sistemin yönetiminin Başsavcılığa bağlı Hukuk İstatistikleri ve Özel Kayıtlar Komitesine devredilmesi. Bu, henüz yalnızca bir devir önerisi. Nurov, girişimi desteklemesi hâlinde Bektenov'dan ilgili hükümet talimatlarını vermesini istedi.
Öne çıkan noktalar
- 2025'te Kazakistan'da her 64 küçük işletmeye yaklaşık bir denetim düşerken, orta ölçekli işletme başına 2,5, büyük işletme başına 4,8 denetim yapıldı.
- Bakanlığın 2026 yılı verilerine göre otomatik çözümler, otomasyona alınması belirlenen 66 düzenleme alanının 15'ini kapsıyor.
- Denetime tabi işletme sayılarının eksik olması, %5'lik denetim sınırına uyulup uyulmadığının nesnel biçimde değerlendirilmesini engelliyor.
- Plansız denetimler 2025'teki denetimlerin %92'sini oluşturdu; denetimlerin %43'ünde ihlal tespit edilmedi.
- İdari para cezalarının 60,3 milyar tengesini, yani yaklaşık %63'ünü büyük işletmeler oluşturdu.
- Nurov ortak bir risk yöntemi, kamuya açık değerlendirme kriterleri ve aşamalı uygulama istiyor. Hükümet onayı ve takvim henüz açıklanmadı.






