Dokuz Ülke Yapay Zekânın Temel Unsurlarını Korumak İçin Anlaştı
ABD ve sekiz ortağı, yapay zekâ yaygınlaşırken daha güçlü koruma gerektiren teknolojileri, malzemeleri ve altyapıyı belirlemek üzere 15 Kasım 2026'da San Francisco Güvenli Temeller ve Kalıcı Refah Bildirisi'ni imzaladı. Japonya, Avustralya, İsrail, Birleşik Krallık, Güney Kore, Hindistan, Katar ve Birleşik Arap Emirlikleri anlaşmaya Washington'la birlikte katıldı.
İçindekiler
- Dokuz Ülke Yapay Zekânın Temel Unsurlarını Korumak İçin Anlaştı
- Ortaklık Neleri Kapsıyor?
- Çipler, Mineraller ve Elektrik Neden Birbirine Bağlı?
- Anlaşmalar Nasıl Gelişti?
- Avrupa Neden Daha Net Koşullar İstiyor?
- Güvenlik İş Birliği ve Farklı Yapay Zekâ Kuralları
- Panama Tedarik Zinciri İçin Pratik Bir Sınama Sunuyor
- Fabrikalar İçin Finansmanın Yanı Sıra Nitelikli Çalışanlar da Gerekli
- Çin'le Rekabet Sonraki Aşamayı Şekillendiriyor
- Öne Çıkan Noktalar
Ülkeler, hassas teknolojiler ve kritik tedarik zincirlerinden oluşan ortak bir liste hazırlamayı, güvenlik açıkları hakkında bilgi paylaşmayı ve bunları ele almak üzere çalışma grupları kurmayı planlıyor. Planlar arasında, yapay zekânın temelindeki fabrikalara, bilişim sistemlerine ve enerji kaynaklarına yatırım çekmek üzere tasarlanmış sanayi merkezleri de bulunuyor.
Anlaşma, Washington'ın özellikle kritik mineraller konusunda Çin'e bağımlılığı azaltmaya çalıştığı bir dönemde, Aralık 2025'te başlatılan ABD girişimi Pax Silica'yı genişletiyor. Girişimin temel savı, ekonomik güvenlik ile ulusal güvenliğin yakından bağlantılı olduğu: temel teknoloji veya malzemelere erişimi kesilen bir ülke kendini korumakta zorlanabilir.
ABD Dışişleri Bakan Yardımcısı Jacob Helberg, girişimin yapay zekâ üretiminin sınırları aşan niteliğini yansıttığını söyledi. Amerikan çip tasarımları, Japon ekipmanları, Güney Kore bellek çipleri ve başka yerlerde işlenen malzemelerin tümü aynı bilişim sistemine katkıda bulunabiliyor.
Avrupa'nın yeni bildiriye katılımı daha temkinli ilerliyor. Almanya, İsveç, Hollanda ve Avrupa Komisyonu'nun 15 Kasım'dan sonraki hafta imza atması beklenirken AB hükümetleri, kendi kurallarını belirleme yetkileri için daha net tanımlar ve güvenceler istedi.
Ortaklık Neleri Kapsıyor?
Dışişleri Bakanlığının Pax Silica bildirisi, yarı iletken fabrikalarının çok ötesine uzanan bir ortaklığı tanımlıyor. Kapsamda yazılımlar ve platformlar, gelişmiş yapay zekâ modelleri, iletişim ağları, bilişim kapasitesi, yarı iletkenler, gelişmiş imalat, taşımacılık ve lojistik, mineral arıtma ve işleme ile enerji yer alıyor.
Tedarik zinciri, bir ürünün üretilip teslim edilmesi için gereken işletmeler ve altyapı aşamalarının tümüdür. Yapay zekâda bu süreç, mineraller ve elektrikten çiplere, veri merkezlerine ve bunlarda çalışan yazılımlara kadar uzanıyor. Zincirin ilk aşamalarındaki bir kıtlık, sonraki aşamalardaki çalışmaları da geciktirebilir.
İlk bildiri; yatırım güvenliği, güvenilir bilgi ağları ve güvenilir olmayan tedarikçilere bağımlılığın azaltılması konularında iş birliği çağrısı yapıyor. Yatırım güvenliği, önemli bir işletmenin mülkiyetinin, finansmanının veya kontrolünün hassas teknoloji ya da altyapıyı istenmeyen erişime açık hâle getirip getirmediğinin incelenmesi anlamına geliyor.
Kasım ayında imzalanan anlaşma, korunması gereken unsurların belirlenmesine daha açık biçimde odaklanıyor. Ayrıca düşman aktörlere askerî veya istihbarat alanında avantaj sağlayabilecek hırsızlıkların ya da yetkisiz teknoloji transferlerinin önlenmesini öngörüyor. Üretimi ve işletilmesi birden fazla ülkeye yayılan sistemlerin korunması sorumluluğunu katılımcı hükümetler paylaşacak.
Çipler, Mineraller ve Elektrik Neden Birbirine Bağlı?
ABD, çip tasarımında önemli bir güce sahip; Japonya yarı iletken malzemeleri ve üretim ekipmanları sağlıyor; Güney Kore ise bellek çiplerinin önde gelen üreticilerinden. Yapay zekâ bilgisayarları bu farklı yeteneklere birlikte ihtiyaç duyuyor. İşlemci hesaplamaları yaparken bellek, işlemcinin kullanacağı bilgileri tutuyor.
Çin'in kritik minerallerin işlenmesindeki güçlü konumu, anlaşmanın bir başka nedeni. Bir minerali topraktan çıkarmak yalnızca ilk aşama. Üreticilerin kullanabileceği bir malzemeye dönüşmesi için ayrıştırılması, arıtılması veya işlenmesi de gerekiyor. Bu nedenle alternatif tedarik kaynakları oluşturmak, maden yataklarına erişimin yanı sıra işleme kapasitesi de gerektiriyor.
Nadir toprak elementleri de bu kaygının bir parçası. Bunlar enerji ekipmanlarında, endüstriyel otomasyonda ve elektronik cihazlarda kullanılan kalıcı mıknatıslarda yer alıyor. Washington, bir ülkedeki kısıtlamaların veya aksaklıkların başka yerlerdeki üretimi sekteye uğratma gücünü azaltmak için Çin dışındaki çıkarma ve işleme faaliyetlerini artırmak istiyor.
Elektrik de aynı ölçüde önemli. Veri merkezleri, bilişim ekipmanlarını ve soğutma sistemlerini çalıştırmak için elektriğe ihtiyaç duyuyor. Önerilen sanayi merkezleri, yarı iletken üretimini, bilişim altyapısını ve enerji kapasitesini birbirine yaklaştırarak normalde ayrı ayrı alınabilecek yatırım kararlarını bir araya getirecek.
Helberg, girişimi Dışişleri Bakanlığının internet sitesinde anlatırken bilişim gücünü, bunu üretmek için gereken fiziksel kaynaklarla ilişkilendirdi:
20. yüzyıl petrol ve çelikle işliyorsa, 21. yüzyıl bilişim gücü ve onu besleyen minerallerle işliyor.
Anlaşmalar Nasıl Gelişti?
Pax Silica, çeşitli bildiriler ve projelerle büyüdü. Kasım anlaşması, ilk tedarik zinciri ortaklığını temel alıyor. Haziran ayında kabul edilen ayrı bir bildiri ise düzenlemeleri ve yapay zekâ şirketlerine yönelik fırsatları ele aldı.
Önemli tarihler, girişimin kapsamlı bir ortaklıktan daha ayrıntılı güvenlik koordinasyonuna nasıl ilerlediğini gösteriyor:
- Aralık 2025: Dışişleri Bakanlığına göre Helberg, Pax Silica'yı başlattı.
- Haziran 2026: Avrupa Birliği ilk girişime katıldı.
- 26 Haziran 2026: Dışişleri Bakanlığı, ikinci Pax Silica Zirvesi'nin sonuçlarını yayımladı; 10 yeni ortağın katıldığını ve imzacı sayısının o aşamada 24'e ulaştığını duyurdu.
- 11 Kasım 2026: AB hükümetleri, Avrupa Komisyonuna Washington'la yeni ekonomik güvenlik bildirisi için müzakere yetkisi verdi.
- 15 Kasım 2026: ABD ve sekiz ortağı San Francisco bildirisini imzaladı.
Dışişleri Bakanlığının haziran zirvesine ilişkin bilgi notunda, zirvede katılan 10 ortak olarak Arjantin, Şili, Kosta Rika, El Salvador, Avrupa Birliği, Almanya, Yunanistan, Kazakistan, Hollanda ve Panama sıralandı.
Bakanlığın daha kapsamlı Pax Silica sayfasında İtalya ve Paraguay gibi ülkeler de listeleniyor. Tayvan ise ekonomik güvenlik iş birliğine ilişkin ortak bir açıklamayla bildirinin ilkelerini destekleyen katılımcı olarak ayrı biçimde yer alıyor. Daha geniş ortaklığa üyelik ile kasım bildirisinde yer alma, ayrı onay süreçlerine tabi.
Avrupa Neden Daha Net Koşullar İstiyor?
AB hükümetleri 11 Kasım'da müzakerelere yetki verdi, ancak bazıları yeni bildirinin Avrupa'nın ekonomik güvenlik yaklaşımıyla uyumlu olup olmadığını denetlemek için daha fazla zaman istedi. Kaygılar, metnin ifadesi, taahhütlerin kapsamı ve yapay zekâyla ilgili hükümler etrafında toplandı.
Bazı hükümetler, hangi teknolojilerin ve altyapıların hassas sayılacağına karar vermek için nesnel ölçütler belirlenmesini istedi. Bu ölçütler, hangi yatırımların, tedarikçilerin veya transferlerin daha yakından incelenebileceğini belirlemeye yardımcı olacak. Geniş tanımlar, ortakların benzer kısıtlamaları benimseme baskısını artırırken Washington'a da kayda değer bir takdir alanı tanıyabilir.
Avrupa Komisyonu ayrıca, AB'nin "süper zekâ" terimini yapay zekâ anlamında kullandığını açıklayan bir not önerdi. Washington bu terimi teknoloji hedefleri için kullanırken AB'nin Yapay Zekâ Tüzüğü'nde yapay zekâya ilişkin hâlihazırda yasal bir tanım bulunuyor. Brüksel, mevcut mevzuatıyla uyumlu bir terminoloji istiyor.
Avrupa'nın müzakere yetkisi Washington'la görüşmeleri kapsıyordu; nihai metni imzalamak içinse ayrıca karar alınması gerekiyordu. Bu nedenle 15 Kasım'dan sonraki hafta beklenen imzalar, söz konusu sürecin tamamlanmasına bağlıydı.
Güvenlik İş Birliği ve Farklı Yapay Zekâ Kuralları
Washington, yeniliği desteklemeyi amaçlayan düzenleme yaklaşımları konusunda Pax Silica bünyesinde bir çalışma grubu kurulmasını önerdi. Haziran zirvesinde, ABD ile üç düzineye yakın ekonominin imzaladığı ve kuruculara, girişimlere, geliştiricilere ve özel yatırımlara odaklanan Yapay Zekâ Fırsatları Ortak Bildirisi yayımlanmıştı.
AB hükümetleri dijital piyasayı düzenleme yetkilerini korumak istiyor. Kaygıları, tedarik güvenliğini pratik bir soruyla ilişkilendiriyor: ABD teknolojisine güvenilir biçimde erişmek isteyen ülkelerden politika uyumuna ne ölçüde yaklaşmaları beklenecek?
2025 tarihli Yapay Zekâ Yayılımı Çerçevesi bu tartışmada önemini koruyor. Biden yönetimi döneminde hazırlanan çerçeve, bazı AB ülkelerinin gelişmiş yapay zekâ çiplerine erişimini kısıtlayacaktı. Trump yönetimi, çerçeve yürürlüğe girmeden rafa kaldırdı.
Planlanan bu kısıtlamalar Avrupa hükümetlerini kaygılandırmıştı; çünkü AB tek pazarı, üye ülkeler arasında malların serbestçe dolaşmasına dayanıyor. Üyelere farklı erişim kuralları uygulanması bu sistemi karmaşıklaştırabilirdi. Yeni müzakereler, Washington'ın gelişmiş bilişim teknolojilerine erişim koşullarını değiştirdiği yakın dönemdeki bu deneyimin gölgesinde yürütülüyor.
Panama Tedarik Zinciri İçin Pratik Bir Sınama Sunuyor
Pax Silica kapsamında daha somut bir projenin başlangıç noktası olarak Panama öneriliyor. Dışişleri Bakanlığı, haziran ayında yayımladığı bilgi notunda, ülkenin limanlarından geçen yüklerin belgelerini ve menşeini denetleyen bir platform geliştirmek üzere rekabetçi bir finansman fırsatı planlandığını duyurdu.
Platform; yarı iletkenleri, yapay zekâ altyapısını, kritik mineralleri ve ilgili ürünleri kapsayacak. Onaylanmış yüklerin lojistik ve gümrük süreçlerinden daha hızlı geçmesini sağlamak için mevcut gümrük sistemleri, liman işletmecileri ve nakliye şirketleriyle bağlantılı çalışması amaçlanıyor.
Menşe, bir ürünün kaynağını ve geçmişini ifade eder. Bir yük için bu, malların nereden geldiğini ve tedarik zincirinde hangi güzergâhtan geçtiğini gösteren kayıtları içerebilir. Belgelendirme ise tarafların veya yüklerin güvenilir işlem görmesi için gereken standartları karşılayıp karşılamadığını denetler.
Dışişleri Bakanlığı, Panama'yı bir pilot proje olarak tanımladı. İlk projenin başarılı olması hâlinde diğer Pax Silica ülkelerine ve ekonomilerine yaygınlaştırılması planlanıyor. İşletmeler açısından hedeflenen fayda, önemli yükler için daha öngörülebilir bir güzergâh oluşturmak; güvenlik denetimlerini birbirinden kopuk sistemler yerine bağlantılı kayıtlarla desteklemek.
Fabrikalar İçin Finansmanın Yanı Sıra Nitelikli Çalışanlar da Gerekli
Helberg, haziran zirvesinde Stanford Üniversitesiyle geliştirilen bir iş gücü girişimi olan Foundry School'u da duyurdu. Plan, gelişmiş imalat şirketlerinin kurucularını ve üst yöneticilerini bir araya getiren bir seminer dizisiyle başlayacak.
Stanford ve Dışişleri Bakanlığı, Pax Silica ekonomilerindeki eğitim kurumlarının benimseyebileceği bir müfredat da hazırlıyor. Amaç, geleceğin teknoloji uzmanlarına, politika yapıcılarına ve sanayi liderlerine ekonomik gücün ve ulusal güvenliğin arkasındaki sanayi kapasitesine ilişkin ortak bir anlayış kazandırmak.
İş gücü projesi, aynı tedarik sorununun farklı bir boyutunu ele alıyor. Yeni fabrikalar için üretim süreçlerini, ekipmanları ve sanayi şirketlerinin işleyişini bilen çalışanlar gerekiyor. Makine ve bina finansmanı, imalat kapasitesi oluşturmak için gerekenlerin yalnızca bir kısmını karşılıyor.
Kasım ayında önerilen sanayi merkezleri, bu yetkinlikleri bilişim altyapısı ve enerji kaynaklarıyla bir araya getirecek. Merkezlerin yerleri, finansman düzenlemeleri, yatırım takvimleri ve korunacak teknolojilerin ayrıntılı ortak listesi henüz belirlenmedi. Pratik önlemlerin çalışma gruplarınca geliştirilmesi bekleniyor.
Çin'le Rekabet Sonraki Aşamayı Şekillendiriyor
San Francisco anlaşması, ABD Başkanı Donald Trump ile Çin Devlet Başkanı Şi Cinping arasında Çin'in Shenzhen kentinde düzenlenecek Asya-Pasifik Ekonomik İşbirliği zirvesinde yapılması planlanan görüşmenin öncesinde imzalandı. Washington, Pekin'i 2025'in sonlarında varılan ticari ateşkes kapsamındaki taahhütlerini yerine getirmemekle suçladı.
Nadir toprak malzemelerine erişim, gerilimin başlıca kaynaklarından biri olmayı sürdürüyor. ABD; kaynakları, teknolojisi, üretim kapasitesi ve sermayesi olan ülkeleri bir araya getirerek seçeneklerini artırmaya çalışıyor. Bu yaklaşım, ortakların üretimin çeşitli aşamalarında güvenilir alternatifler oluşturmasına bağlı.
İlk Pax Silica bildirisi, aşırı üretim kapasitesi ve haksız damping gibi piyasa uygulamalarına karşı koordinasyon çağrısı da yapıyor. Damping, ticaret kurallarına göre haksız ölçüde düşük kabul edilen fiyatlarla yurt dışına mal satılması anlamına geliyor. Bildiri, bu kaygıları özel yatırımların korunması ve adil rekabetin sürdürülmesiyle ilişkilendiriyor.
Şirketler için sonraki aşamayı, hükümetlerin koruma kapsamına alacağı teknolojiler, tedarikçileri değerlendirmede kullanılacak standartlar ve yeni sanayi kapasitesine ayrılacak yatırımlar şekillendirecek. Avrupa hükümetlerinin öncelikli görevi, kendi kuralları üzerindeki denetimlerini korurken müzakereleri tamamlamak. Washington ve ortaklarıysa geniş kapsamlı taahhüdü somut tedarik ve güvenlik düzenlemelerine dönüştürmek için çalışma gruplarından yararlanacak.
Öne Çıkan Noktalar
- ABD ve sekiz ortağı, San Francisco bildirisini 15 Kasım 2026'da imzaladı.
- Anlaşma, daha güçlü koruma gerektiren hassas yapay zekâ teknolojileri ve tedarik zincirlerinden oluşan ortak bir liste hazırlanmasını amaçlıyor.
- Pax Silica; mineralleri, enerjiyi, imalatı, çipleri, ağları, lojistiği, yazılımları ve yapay zekâ modellerini kapsıyor.
- AB hükümetleri, daha net tanımlar ve teknolojiyi düzenleme yetkilerini koruyacak güvenceler istiyor.
- Panama'da önerilen pilot proje, yük denetimlerini gümrük, liman ve nakliye sistemleriyle ilişkilendirecek.
- Sanayi merkezlerinin yerleri, finansmanı ve yatırım takvimleri henüz belirlenmedi.






