Bütçe İçin 300 Milyon Manatlık Uyarı
Azerbaycan Sayıştayı, gümrük gelirlerinin 2027 devlet bütçesi taslağındaki tahminin 300 milyon manat, yani yaklaşık 176 milyon dolar altında kalabileceği uyarısında bulundu. Uyarı, 19 milyar dolarlık ithalat tahmini üzerine kurulan ve Devlet Gümrük Komitesi aracılığıyla 6,868 milyar manat gelir elde edilmesini öngören planla ilgili.
İçindekiler
- Bütçe İçin 300 Milyon Manatlık Uyarı
- Meclisin Değerlendirmesine Sunulanlar
- Önceki Tahsilatlar Uyarıya Nasıl Yön Veriyor?
- İthalat Varsayımı Neden Önemli?
- Gelirin Büyük Bölümü KDV’den
- ÖTV Değişiklikleri İçecekleri ve Cipsleri Kapsıyor
- Gümrük Vergisi Artışının Yükü Şirketlerde
- Akaryakıt Gelirleri Düşerken Yol Vergisi Artıyor
- Genel Hedef Neredeyse Sabit, Bileşenler Değişiyor
- Öne Çıkanlar
Sayıştayın değerlendirmesi; 2025’te tahsilat hedefinin tutmamasına, 2026’nın ilk dokuz ayındaki ithalat ve gelirlere, ayrıca vergi muafiyetleri ile teşviklerin etkilerine dayanıyor. Temel kaygı pratik: Azerbaycan’a bütçede varsayılandan daha az mal girerse hükümet sınırda daha az vergi toplayabilir.
Risk altındaki tutar, önerilen gümrük geliri hedefinin yaklaşık yüzde 4,4’üne denk geliyor. Konu yalnızca gümrük idaresini ilgilendirmiyor; Maliye Bakanlığı 2027’de devlet bütçesi gelirlerini 39,234 milyar manat, harcamalarını ise 42,4 milyar manat olarak öngörüyor. Gümrük gelirleri, toplam gelirin yaklaşık yüzde 17,5’ini, yani her altı manattan yaklaşık birini oluşturacak.
Meclisin Değerlendirmesine Sunulanlar
Başkan Vugar Gulmammadov’un başkanlık ettiği Sayıştay Kurulu, “Azerbaycan Cumhuriyeti’nin 2027 Devlet Bütçesi Hakkında” yasa taslağına ilişkin görüşünü onaylayarak Milli Meclise, yani Azerbaycan parlamentosuna sunulmasına karar verdi.
İnceleme, bütçe taslağı ile beraberindeki belgelerin yasal gereklilikleri karşılayıp karşılamadığını ele alıyor. Ayrıca öngörülen gelir, harcama ve bütçe açığının geçerliliği ve eksiksizliği değerlendiriliyor. Taslak, parlamentonun Ekonomi Politikası, Sanayi ve Girişimcilik Komitesinde görüşülmek üzere sunuldu.
Kurul, 2027 Devlet Sosyal Koruma Fonu bütçesine ilişkin ayrı bir görüşü de onaylayarak parlamentoya sunulmasına karar verdi. Devlet bütçesinin nihai oylaması için herhangi bir tarih açıklanmadı.
Bütçe taslağındaki rakamlara göre devlet gelirleri ile harcamaları arasındaki fark 3,166 milyar manat. Diğer gelirlerin beklentiyi aşmaması veya harcamaların değişmemesi hâlinde, gümrük gelirlerindeki eksik bu denge üzerindeki baskıyı artıracak.
Önceki Tahsilatlar Uyarıya Nasıl Yön Veriyor?
Sayıştay, ithalat değerlerinin ve gümrük tahsilatlarının bütçe varsayımlarının altında kaldığı yakın dönemdeki eğilime dikkat çekiyor. Değerlendirme, fiilî tahsilatların mevcut tahmini tutturamayacağı öngörülse bile bir sonraki gümrük hedefini önceki tahmini artırarak belirleme uygulamasını da sorguluyor.
- 2025: İthalat, 18,4 milyar dolarlık tahmine karşılık 18,1 milyar dolar oldu. Gümrük gelirleri yaklaşık 6,37 milyar manat olarak gerçekleşti; 6,6 milyar manatlık hedef 230,1 milyon manat, yani yüzde 3,5 oranında tutmadı.
- Ocak-Eylül 2026: İthalat toplam 13,2 milyar dolar oldu. Gümrük aktarımları yaklaşık 4,97 milyar manat olarak gerçekleşti ve bu dönem için belirlenen hedefin 10,7 milyon manat, yani yüzde 0,2 altında kaldı.
- 2026 yılının tamamı: Sayıştay, gümrük gelirlerini 6,6 milyar manat olarak tahmin etti ve bunun onaylanan tahminin 300 milyon manat, yani yüzde 4,3 altında olduğunu belirtti.
- 2027 taslağı: Gümrük gelirleri 6,868 milyar manat, ithalat ise 19 milyar dolar olarak öngörülüyor.
2026’nın ilk dokuz ayındaki küçük tahsilat açığına, yılın tamamına yönelik daha büyük bir uyarı eşlik ediyor. Sayıştay, ithalatın yıllık 18,7 milyar dolarlık tahminin altında kalmasını bekliyor; bu da gümrük gelirlerinin dayanağını zayıflatıyor.
Rakamlar, 2026 ölçütü konusunda açıklanmamış bir fark da içeriyor. Taslakta 6,868 milyar manata 6 milyon manatlık artış öngörülmesi, 2026 tahmininin 6,862 milyar manat olduğunu gösteriyor. Buna karşılık Sayıştayın 6,6 milyar manatlık tahsilata kıyasla 300 milyon manatlık açık öngörmesi, ölçütün 6,9 milyar manat olduğunu ima ediyor. Bu farkın nedeni açıklanmadı.
İthalat Varsayımı Neden Önemli?
2027 için 19 milyar dolar olarak belirlenen ithalat tahmini, 2025’teki gerçekleşmenin 900 milyon dolar, yani yaklaşık yüzde 5 üzerinde; 2026 tahmininin ise 300 milyon dolar üstünde. Dolayısıyla bütçe, ülkeye her iki karşılaştırma döneminden daha yüksek değerde mal girmesini bekliyor.
Gümrük geliri hem malların değerine hem de nasıl vergilendirildiklerine bağlı. Muafiyet kapsamındaki bir sevkiyat, ithalat toplamını artırırken yürürlükteki vergilerin tamamına tabi bir sevkiyata kıyasla daha az gelir getirebilir. Bu nedenle mal ve ithalatçı bileşimindeki değişiklikler, toplam ithalat artsa bile tahsilatları değiştirebilir.
Sayıştay, 2027’de gümrük gelirlerinin ithalat değerine oranının 2025’teki gerçekleşen oranın 0,6 yüzde puan üzerinde, 2026 tahmininin ise 0,3 yüzde puan altında olacağını öngörüyor. Bu oran, ülkeye giren malların değeri karşısında ne kadar gelir toplandığını gösteriyor.
Sayıştay; uluslararası ekonomideki belirsizliği, Azerbaycan’ın başlıca ticaret ortaklarındaki ekonomik faaliyet değişikliklerini ve ticaret ile tedarik zincirlerine yönelik tehditleri risk olarak sıralıyor. İthalatı azaltan veya geciktiren aksaklıklar, bu mallardan toplanan vergileri de düşürebilir.
Gelirin Büyük Bölümü KDV’den
İthal mallardan alınan katma değer vergisinin (KDV) 2027’de 4,7 milyar manat gelir getirmesi öngörülüyor. KDV, vergiye tabi mallar ülkeye girerken gümrük makamlarınca tahsil edilen bir tüketim vergisi. Bu kalem, önerilen 6,868 milyar manatlık toplam gümrük gelirinin yaklaşık yüzde 68,4’ünü oluşturuyor.
İthalatın artacağı beklentisine rağmen KDV hedefi, 2026 tahmininin 50 milyon manat, yani yüzde 1,1 altında. Taslak, düşüşü 2025’te toplam ithalat içinde KDV’ye tabi olan malların payının daha düşük kalmasına ve bu değişikliğin sonraki tahminlere etkisine bağlıyor.
Ancak fiilî 2025 tahsilatıyla karşılaştırıldığında KDV hedefi 377,7 milyon manat, yani yüzde 8,7 daha yüksek. Bu artışın başlıca açıklaması, ithalatın genişleyeceği yönündeki beklenti.
Tahminler, ithalatçı türleri arasında da değişikliklere işaret ediyor. Devletin doğrudan veya dolaylı olarak en az yüzde 51’ine sahip olduğu petrol ve gaz sektörü dışındaki işletmelerden alınan KDV’nin 80 milyon manat, yani yüzde 40 düşmesi öngörülüyor. Yerleşik ve yerleşik olmayan diğer tüzel kişilerden elde edilen gelirin ise 45 milyon manat, yani yüzde 1,2 azalması bekleniyor.
Gerçek kişilerin ithal ettiği mallardan alınan KDV’nin 10 milyon manat, yani yüzde 1,7 artması öngörülüyor. Bütçe kuruluşlarından, devlet adına kurulmuş kamu tüzel kişilerinden ve devlet fonlarıyla finanse edilen diğer kuruluşlardan elde edilen gelirin ise 5 milyon manat, yani yüzde 5,9 artması bekleniyor.
ÖTV Değişiklikleri İçecekleri ve Cipsleri Kapsıyor
İthal mallardan alınan özel tüketim vergisinin (ÖTV) 2027’de 240 milyon manat gelir sağlaması bekleniyor. Bu, 2026 tahminine göre 6 milyon manat, yani yüzde 2,6 artış anlamına geliyor. Fiilî 2025 tahsilatıyla karşılaştırıldığında artış 7,3 milyon manat, yani yüzde 3,1.
ÖTV, genel olarak tüm mallara değil, belirli ürünlere uygulanan bir vergi. Şekerli maden suları ve gazlı içeceklerin yanı sıra cipsleri de ÖTV’ye tabi mallar listesine ekleyen yasal değişiklikler, öngörülen artışa katkıda bulunuyor. Bu ürünleri ithal edenler için kapsama alınmaları ek bir vergi yükümlülüğü getiriyor.
Ürünlere ilişkin tahminler farklı yönlere işaret ediyor. Petrol ürünlerinden elde edilen ÖTV gelirinin 6 milyon manat, yani yüzde 31,6; “diğer alkollü içecekler” kaleminin 4 milyon manat, yani yüzde 8; diğer ürünlerden elde edilen gelirin ise 6,8 milyon manat, yani yüzde 17,5 artması bekleniyor.
İçilebilir alkolden elde edilen gelirin 3,7 milyon manat; bira ve bira bazlı içeceklerden elde edilen gelirin 2,1 milyon manat; tütün ürünleri ve ikamelerinden elde edilen gelirin ise 2 milyon manat düşmesi öngörülüyor. Binek otomobiller, devlet tesciline tabi motosikletler ve otobüslerden alınan ÖTV gelirinin de 2 milyon manat; enerji içeceklerinden elde edilen gelirin ise 1 milyon manat azalması bekleniyor.
Gümrük Vergisi Artışının Yükü Şirketlerde
Gümrük vergilerinin 2027’de 1,867 milyar manat olması öngörülüyor. Bu, 2026 tahminine göre 49 milyon manat, yani yüzde 2,7 artış demek. Hedef, 2025’teki fiilî tahsilatın 96,2 milyon manat, yani yüzde 5,4 üzerinde.
Gümrük vergisi, KDV ve ÖTV’den ayrı olarak ülkeye giren mallardan alınan bir ücrettir. Taslakta, yüksek gümrük vergisi hedefi öngörülen ithalat artışına bağlanıyor ve artışın başlıca tüzel kişilerden gelmesi bekleniyor. Tüzel kişiler, şirketleri ve hukukta tanınan diğer kuruluşları kapsıyor.
Tüzel kişiler tarafından ödenen gümrük vergilerinin 93 milyon manat, yani yüzde 7,2 artması; gerçek kişiler tarafından ödenenlerin ise 34 milyon manat, yani yüzde 13,1 azalması öngörülüyor. Böylece bütçe, bireysel ithalatçılardan elde edilen gelirler düşerken kuruluşlardan yapılacak tahsilatlara daha fazla ağırlık veriyor.
Bu iki değişiklik, gümrük vergilerinin tamamı için açıklanan 49 milyon manatlık artışa karşılık net 59 milyon manatlık artış oluşturuyor. Ayrıntılı rakamlar, aradaki 10 milyon manatlık farkı açıklamıyor.
Akaryakıt Gelirleri Düşerken Yol Vergisi Artıyor
Gümrük yoluyla tahsil edilen yol vergisinin 2027’de 61 milyon manat olması bekleniyor. Bu tutar, 2026 tahmininin 1 milyon manat, yani yüzde 1,7; 2025’teki fiilî tahsilatın ise 17 milyon manat, yani yüzde 38,6 üzerinde.
2025’e kıyasla görülen daha büyük artış, motor benzini ve dizel yakıt üzerindeki yol vergisi oranlarının yükseltilmesine bağlanıyor. Litre başına daha yüksek vergi, ithal edilen yakıt miktarı aynı ölçüde artmasa bile geliri artırabilir.
Buna karşılık 2026 tahminiyle kıyaslandığında ithal yakıttan elde edilen yol vergisi gelirinin 3,5 milyon manat, yani yüzde 12,5 düşmesi bekleniyor. En büyük azalışın 2,6 milyon manatla dizel yakıtta olması; bunu motor benzininde yaklaşık 900 bin manat ve sıvılaştırılmış gazda 100 bin manatlık düşüşlerin izlemesi öngörülüyor.
Azerbaycan’a giren veya ülkeden transit geçen, yurt dışında tescilli araçların sahip ya da sürücülerinin ödemelerinin 4,5 milyon manat, yani yüzde 14,1 artması bekleniyor. Bu artış, yakıtla bağlantılı gelirlerde öngörülen düşüşü fazlasıyla karşılayarak kalemde net 1 milyon manatlık artış sağlayacak.
Genel Hedef Neredeyse Sabit, Bileşenler Değişiyor
Taslağın dört ana gelir kalemi toplam 6,868 milyar manat ediyor: 4,7 milyar manat KDV, 240 milyon manat ÖTV, 1,867 milyar manat gümrük vergisi ve 61 milyon manat yol vergisi. Maliye Bakanlığının tahmininde gümrük aktarımlarının toplamı biraz daha düşük, 6,865 milyar manat. Bu, taslaktaki 6 milyon manatlık artış yerine, 2026’da onaylanan tahmine göre 3 milyon manatlık artış anlamına geliyor.
Her iki toplam da gümrük gelirlerinin 2026 tahminine kıyasla neredeyse değişmeyeceğine işaret ediyor. Bu görece istikrarın altında, taslak KDV gelirlerindeki düşüşün daha yüksek gümrük vergileri, ÖTV ve yol vergisiyle dengelenmesini bekliyor. Taslağın 6,868 milyar manatlık hedefi, 2025’teki fiilî tahsilatın da 498,1 milyon manat, yani yüzde 7,8 üzerinde.
Sayıştayın tavsiyesi, gümrük tahminlerinin beklenen ithalat hacimleri, uluslararası ticaretteki değişiklikler ve muafiyetler ile teşviklerin etkileri temel alınarak yapılması yönünde. Bütçe açısından temel mesele, beklenen ithalat faaliyetinin ne kadarının vergi geliri yaratacağı ve bu faaliyetin öngörülen seviyeye ulaşıp ulaşmayacağı.
Öne Çıkanlar
- Sayıştay, 2027 gümrük geliri tahminine kıyasla 300 milyon manat, yaklaşık 176 milyon dolar açık oluşabileceği uyarısında bulunuyor.
- Taslakta gümrük gelirleri 6,868 milyar manat, ithalat ise 19 milyar dolar olarak öngörülüyor.
- İthalat KDV’si gümrük gelirleri hedefinin yaklaşık yüzde 68,4’ünü oluşturuyor ve en büyük kalem olma özelliğini taşıyor.
- Gümrük vergisi, ÖTV ve yol vergisindeki artışların, 2026 tahminine kıyasla KDV gelirlerindeki düşüşü dengelemesi bekleniyor.
- Sayıştay, bütçe değerlendirmesini parlamentoya sunulmak üzere onayladı ve tahminlerin ithalatı, ticaret koşullarını ve vergi teşviklerini yansıtması çağrısında bulundu.






