10 Kasım tarihli mektup krizden çıkış yolu açabilir
Negeri Sembilan Başbakanı Datuk Ismail Lasim’in, eyalet hükümdarı Tuanku Muhriz Tuanku Munawir’in konumuna yönelik itirazını geri çekmek üzere harekete geçtiği bildirildi. 10 Kasım 2026 tarihli mektup, yedi aydır süren anayasal krizden çıkış için olası bir yol sunuyor.
İçindekiler
- 10 Kasım tarihli mektup krizden çıkış yolu açabilir
- Ismail ve eski konsey üyeleri hangi karardan dönüyor?
- Bütçe neden acil hâle geldi?
- Kraliyet anlaşmazlığı yürütme konseyini nasıl boşalttı?
- Mahkemeler, geleneksel liderler ve eyalet anayasası
- Geri adım girişiminin ardındaki önemli tarihler
- Malay hükümdarlar ve saray ne söyledi?
- Meclisteki çoğunluk çıkmazı çözmedi
- Bir sonraki somut sınav 26 Kasım
- Öne Çıkanlar
Acil baskının kaynağı mali durum. Eyalet hükümeti, yasama meclisinin 26 Kasım’da toplanmasını ve 2027 eyalet bütçesini 27 Kasım’da görüşmesini istiyor. Her iki adım da, Ismail ve eski yürütme konseyinin daha önce görevden alınmasını desteklediği Yang di-Pertuan Besar Tuanku Muhriz’in onayına bağlı.
Ismail’in 14 Kasım’dan önceki hafta Hükümdarlar Mührü Muhafızı Tan Sri Syed Danial Syed Ahmad ile görüştüğü ve Tuanku Muhriz’in konumuna yönelik itirazlarını geri çektiği bir mektup sunduğu bildirildi. Dolaşıma giren mektupta, Ismail ile hükümdarın eylülde atamalarını iptal ettiği 10 yürütme konseyi üyesinin oybirliğiyle karar aldığı belirtiliyor.
Belgede, 17 Eylül tarihli mektubun içeriğinin geri çekilmesine özellikle atıfta bulunuluyor. Mektupta Hükümdarlar Konferansı’nın 14 Ekim tarihli açıklaması, mevcut durumu koruyan Seremban Yüksek Mahkemesi’nin 5 Haziran tarihli kararı ve 1959 Negeri Sembilan Anayasası dayanak gösteriliyor.
14 Kasım itibarıyla dolaşıma giren mektubun gerçekliği hakkında kamuoyuna teyit verilmesi, hükümdarla görüşme, meclis toplantısı için onay ve görevden alınan konsey üyelerinin yeniden göreve getirilmesi gibi konular açıklığa kavuşmamıştı. Eyalet yönetiminin finansmanını sürdürebilmesi için meclisin toplanması ve bütçenin onaylanması gerektiğinden bu adımlar önem taşıyor.
Ismail ve eski konsey üyeleri hangi karardan dönüyor?
Eylül tarihli mektup, yürütme konseyinin Tuanku Muhriz’i görevden alan ve yerine Tunku Nadzaruddin Tuanku Ja'afar’ı atayan bildiriyi tanıma kararının ardından gelmişti. Konsey 15 Eylül’de tutumunu belirlemiş, 16 Eylül’de açıklama yayımlamış, Ismail ise 17 Eylül’de bu kararı onaylamıştı.
10 Kasım tarihli mektubun bu tutumu geri çevirdiği bildiriliyor. Mektupta geri çekme kararı, eyalet anayasasını korumayı, kraliyet yönetimine saygı göstermeyi ve idarenin barışçıl, düzenli biçimde işleyebilmesini sağlamayı amaçlayan ortak bir karar olarak nitelendiriliyor.
İmza sahibi olarak adı geçen 10 eski konsey üyesi Mohd. Faizal Ramli, Zaifulbahri Idris, Mustapha Nagoor, Siow Kong Choon, Siti Nur Umaira Hasim, Mohd. Asna Amin, Mohd. Razi Mohd. Ali, Suhaimizan Bizar, Mohd. Fairuz Mohd. Isa ve Razali Abu Samah.
Syed Danial’in Ismail’in kararını Hükümdarlar Konferansı’na iletmesi bekleniyor. Ardından Ismail’in Tuanku Muhriz’le görüşerek bağlılığını ifade etmesi ve meclisin toplanması için onay istemesi bekleniyor.
Geri çekme kararı, mektup ortaya çıkmadan önce tespit edilen somut bir engeli ortadan kaldırıyor: Ismail, Tuanku Muhriz’in bu yetkiyi kullanma hakkına itiraz eden önceki yazışmayı geri almadan, ondan kraliyet yetkisini kullanmasını istiyordu.
Bütçe neden acil hâle geldi?
Negeri Sembilan Meclisi’nin ilk olarak 16 Ekim’de toplanması planlanmıştı. Hükümet daha sonra, beş gün sürecek toplantının 26 Kasım’da başlamasını ve 2027 bütçesinin ertesi gün sunulmasını önerdi.
Eyalet bütçesi, harcama planlarını ortaya koyar ve kamu harcamaları için yasama meclisinin onayını ister. Bütçeyi hazırlamak idari bir görevdir; onay almak içinse seçilmiş meclisin toplanıp bütçeyi değerlendirmesi gerekir. Dolayısıyla anlaşmazlık, kraliyet unvanlarının ötesine geçerek hükümet faaliyetlerini finanse etmek için gereken mekanizmayı da etkiledi.
Ismail 8 Kasım’da bütçe hazırlıklarının tamamlandığını ve hükümetin resmi toplantı tarihini beklediğini söyledi. Seremban’da özel danışman Datuk VS Mogan’ın ev sahipliği yaptığı Deepavali resepsiyonunun ardından konuşan Ismail şöyle dedi:
Bütçe hazırlıkları tamamlandı. Bütçeyi de kesinleştirdik; eyalet meclisi toplantısının yapılacağı tarihi bekliyoruz.
Ismail 10 Kasım’da resmi bildirimin yakında yayımlanabileceğini söyledi. Açıklamaları, hükümetin mali teklifini hazırladığını ancak bunu milletvekillerinin önüne getirmek için gerekli kraliyet onayını almaya çalıştığını gösteriyor.
Harcamaların onaylanmaması, hükümet hizmetleriyle idari hizmetlerin aksamasına yol açabilir. Olası bir aksamanın ne zaman yaşanabileceğine ya da hangi hizmetlerin doğrudan risk altında olduğuna dair belirli bir takvim açıklanmadı.
Kraliyet anlaşmazlığı yürütme konseyini nasıl boşalttı?
Tuanku Muhriz, 20 Eylül’de 10 yürütme konseyi üyesinin tamamının atamasını iptal ederek Ismail’i eyalet yürütmesinde kalan tek üye hâline getirdi. Saray, konsey üyelerinin 7 Ağustos’ta hükümdarın huzurunda ettikleri görev yeminini ve bağlılık taahhütlerini ihlal ettiğini bildirdi.
Ismail başlangıçta görevden almaların hukuka uygunluğuna itiraz etti. Hükümdarın, atamaları sona erdirmek için başbakanın tavsiyesine ya da talebine ihtiyaç duyduğunu savundu. Anlaşmazlık daha sonra üst düzey eyalet yetkililerini de kapsadı.
Ismail 22 Eylül’de yürütme konseyinin eyalet sekreteriyle eyalet hukuk danışmanını görevden uzaklaştırmaya ve yerlerine geçici atamalar yapmaya karar verdiğini duyurdu. Başsavcılık Dairesi, konseyin böyle bir işlem yapma yetkisi bulunmadığını açıkladı.
Görevden alınan konsey üyelerinin atamalarının iptali 24 Eylül’de resmi gazetede yayımlandı ve aynı gün üyelerin ofislerine girmeleri yasaklandı. Resmi gazetede yayımlama, bir kararın hükümetin resmi hukuki kayıtlarında yayımlanması anlamına geliyor.
Başsavcı Dusuki Mokhtar 26 Eylül’de, eyalet anayasasına göre başbakan dışındaki yürütme konseyi üyelerinin Yang di-Pertuan Besar’ın isteği doğrultusunda görev yaptığını söyledi. Bu, atamalarının sürüp sürmeyeceğine karar verme yetkisinin anayasa uyarınca hükümdarda olduğu anlamına geliyor.
Yürütme konseyinin devre dışı kalması, anlaşmazlığın çözümünün neden idari bir öncelik hâline geldiğini açıklıyor. Ismail görevde kalırken, eyaleti yönetme sorumluluğunu paylaşmak üzere atanan ekip görevden alınmış durumda.
Mahkemeler, geleneksel liderler ve eyalet anayasası
Kriz, kendilerini undang, yani bölgesel geleneksel liderler olarak tanıtan dört kişinin Tuanku Muhriz’in görevden alındığını duyurduğu 19 Nisan’da başladı. Negeri Sembilan’ın kraliyet düzeninde geleneksel kurumların merkezi bir rolü bulunuyor; bu nedenle söz konusu liderlerin statüsü anlaşmazlığın temel unsurlarından biri.
Eyaletin en üst geleneksel konseyi olarak tanımlanan ve DKU olarak bilinen Dewan Keadilan dan Undang, daha sonra bu dört kişiden üçünün açıklamayı yaptıkları sırada undang olmadığını bildirdi. İkisi daha önce görevden alınmış, diğeriyse hiçbir zaman resmen atanmamıştı.
Seremban Yüksek Mahkemesi 5 Haziran’da mevcut durumu korumak için geçici tedbir kararı verdi. Tedbir kararı, hukuki anlaşmazlık devam ederken kişilere belirli bir eylemde bulunmalarını ya da bulunmamalarını emreden mahkeme kararıdır. Bu davada karar, Tuanku Muhriz’in hükümdar olarak mevcut konumunu korudu.
Tartışmalı geleneksel liderler de 5 Haziran’da Melaka’daki bir otelde Tunku Nadzaruddin’i hükümdar ilan ettiklerini öne sürdü. Başbakan Datuk Seri Anwar Ibrahim, Tuanku Muhriz’in tanınan Yang di-Pertuan Besar olmaya devam ettiğini söyledi. Saray 9 Haziran’da bu ilanı reddetti ve Tunku Nadzaruddin’in kalıtsal Tunku Panglima Besar unvanını geri aldı.
DKU, tedbir kararının ihlal edildiği iddiasıyla altı kişi hakkında temyiz süreci başlatmak için temmuz ayında izin aldı. İstinaf Mahkemesi daha sonra bu süreci geçici olarak durdurarak askıya aldı.
Ismail eylülde yürütme konseyinin tutumunu onayladığında, Başsavcılık Dairesi hükümdarı görevden alma yetkisi başbakanla konsey üyelerinde bulunmadığı için ilanın hukuki geçerliliği olmadığını bildirdi. Eyalet sekreteri bu görüşe dayanarak bildiriyi resmi gazetede yayımlamayı reddetti.
Geri adım girişiminin ardındaki önemli tarihler
Kasım ayındaki adım, aylar süren hukuki süreçlerin, siyasi dengelerdeki değişimlerin ve hükümdarlığa ilişkin çelişkili açıklamaların ardından geldi. Başlıca gelişmeler şöyle:
- 19 Nisan: Kendilerini undang olarak tanıtan dört kişi Tuanku Muhriz’in görevden alındığını duyurdu.
- 5 Haziran: Seremban Yüksek Mahkemesi mevcut durumu koruyan bir tedbir kararı verdi; Melaka’da Tunku Nadzaruddin’in hükümdar ilan edildiği öne sürüldü.
- 1 Ağustos: DKU, Tuanku Muhriz’in konumunu yeniden teyit etti; BN ve PN ittifakı eyalet seçimlerini kazandı.
- 2 Ağustos: Tuanku Muhriz, Ismail’i başbakan olarak göreve başlattı.
- 17 Eylül: Ismail, Tuanku Muhriz’in görevden alınmasını destekleyen yürütme konseyi tutumunu onayladı ve bildirinin yayımlanmasını istedi.
- 20 Eylül: Tuanku Muhriz, 10 yürütme konseyi üyesinin atamasını iptal etti.
- 14 Ekim: Malay hükümdarlar, anlaşmazlığın hukuka uygun ve nazikçe çözülmesi çağrısında bulundu.
- 16 Ekim: Tuanku Muhriz, önceki tutumu nedeniyle Ismail’i kamuoyu önünde eleştirdi.
- 10 Kasım: Geri çekme mektubunun üzerinde bu tarih yer aldı.
- 26 ve 27 Kasım: Önerilen meclis açılışı ve bütçe sunumu, kraliyet onayına bağlı olarak bu tarihlerde yapılacak.
Ismail’in tutumu eylül ayında zaten değişmişti. 9 Eylül’de Tuanku Muhriz’in görevden alınmasını isteyen bildiriyi isteksizce ve baskı altında imzaladığını söylemiş, geçersiz olduğunu savunmuş ve polise şikâyette bulunmuştu. Sekiz gün sonra ise görevden almayı destekleyen yürütme konseyi açıklamasını onayladı.
Malay hükümdarlar ve saray ne söyledi?
Hükümdarlar Konferansı, anlaşmazlığı 14 Ekim’deki 273. toplantısında ele aldı. Malay hükümdarlar tarafları sağduyulu ve sabırlı olmaya, yasal yollara başvurmaya, görüş ayrılıklarını eyalet anayasası ve gelenekler çerçevesinde nazikçe çözmeye çağırdı.
Hükümdarlar ayrıca dışarıdan müdahalede bulunulmaması ve krizin siyasallaştırılmaya çalışılmaması uyarısında bulundu. Çelişkili ve sorumsuz açıklamaların gerilimi artırabileceğini, kamuoyunu yanıltabileceğini ve kraliyet kurumunun saygınlığına zarar verebileceğini belirttiler.
Tuanku Muhriz, ekim ayındaki konferansa katılmadı. Daha önceki haberlerde, toplantıya başkanlık edecek olan Perak hükümdarı Sultan Nazrin Şah’ın kendisini davet ettiği ve Tuanku Muhriz’in yalnızca ana konferanstan önceki 13 Ekim tarihli toplantıya katılmayı planladığı belirtilmişti. Saray yetkilisi Datuk Azizi Mohamad Ali 12 Ekim’de, katılım için davet gerekmediğini, önceki toplantıya yönelik herhangi bir davet alınmadığını ve Tuanku Muhriz’in eyalet görevlerine odaklanacağını açıkladı.
Bu görevler arasında 14 Ekim’de yapılması planlanan yeni Undang Jelebu’nun atanmasına ilişkin tören de vardı. Undang’lar ve DKU, eyaletin geleneksel yönetim yapısında merkezi rol oynadığından, bu atama geleneksel liderlerle ilgili anlaşmazlık bakımından önem taşıyordu.
Tuanku Muhriz 16 Ekim’de hükümdarlıkla ilgili mektubu nedeniyle Ismail’e kamuoyu önünde itiraz etti. Hükümdar, Ismail’e görüşme talebinde bulunmadan önce önceki tutumunu geri çekmesini söyledi. Kasım ayında geri çekildiği bildirilen mektup, bu talebin ardından geldi.
Meclisteki çoğunluk çıkmazı çözmedi
Ağustos seçimlerinde Barisan Nasional 18, Pakatan Harapan 11, Perikatan Nasional ise yedi sandalye kazandı. BN ve PN birlikte, meclisteki 36 sandalyenin 25’ine sahip oldu; bu sayı üçte iki çoğunluk için gereken 24 sandalyeden bir fazla.
Bu sayısal güç, iktidar ittifakına seçilmiş temsilciler arasında büyük bir çoğunluk sağladı. Ancak kriz, kraliyet ve geleneksel yetkileri kimin kullanabileceği, yürütme atamalarının durumu ve meclisin toplanması için gereken onay üzerinde yoğunlaştı.
Avukat ve siyasi gözlemci Liyana Marzuki, hükümeti Tuanku Muhriz’in onayını istemeden önce Hükümdarlar Konferansı’na gönderdiği mektubu geri çekmeye çağırmıştı. Çelişkiyi şöyle ifade etti:
Başvuruyu yapan kişi onu Negeri Sembilan hükümdarı olarak tanımıyorsa, Yang di-Pertuan Besar’dan onay istemek tuhaf.
Hükümete yönelik baskı, sivil toplum kuruluşlarından oluşan Gagasan Benteng Setia Tuanku Muhriz’den de geldi. Birliğin başkanı Kamel Yassin, 4 Kasım’da Ismail’den mektubu geri çekmesini istedi ve yetkililere beş şikâyette bulunulduğunu söyledi. Soruşturmalarla ilgili olarak polisten ve Malezya İletişim ve Multimedya Komisyonu’ndan bilgi talep etti.
BN başkanı ve Başbakan Yardımcısı Datuk Seri Ahmad Zahid Hamidi, eylülde Ismail’e Tuanku Muhriz ve dört undang ile görüşme talep etmesi talimatını vermişti. Kasım ayına gelindiğinde girişime hem ulusal hem de eyalet düzeyindeki Umno liderleri katılıyordu.
Bir sonraki somut sınav 26 Kasım
Ahmad Zahid 11 Kasım’da krizin son aşamasına geldiğine inandığını söyledi. Melaka’daki PN ve BN kampanya etkinliğinin ardından konuşan Ahmad Zahid, çözümün eyalet hükümetinin sorunsuz çalışmasını sağlayacağından emin olduğunu belirtti.
Aynı zamanda Umno başkanı olan Ahmad Zahid, bütçe toplantısı için gereken şartı açıkça dile getirdi:
Negeri Sembilan Yang di-Pertuan Besar’ın onayı olmadan bütçe toplantısını yapmak imkânsız.
Umno’nun ulusal ve eyalet yönetimlerinin Ismail’le birlikte çalıştığını söyleyen Ahmad Zahid, onayın kasım ayında verileceğinden emin olduğunu ifade etti. Açıklamaları, Ismail’in 8 Kasım’da meclisin feshedilmesine izin vermeyeceği ve toplantıyı planlandığı gibi gerçekleştirmek için çalışacağı sözünün ardından geldi.
Meclisin Şubat 2027’ye kadar toplanmaması hâlinde kendiliğinden feshedilebileceği iddiası da tartışmaya girdi. Bu iddialar hakkında 30 Ekim’de sorulan bir soruya Ismail, eyalet anayasasındaki ilgili hükmün dikkatle incelenmesi gerektiğini söyledi. Bu açıklamalarda anayasal bir son tarih kamuoyuna kesin olarak bildirilmedi.
Eyalet sakinleri için yakın vadeli dönüm noktaları somut: resmi meclis bildiriminin yayımlanması, toplantının 26 Kasım’da başlaması ve 2027 bütçesinin 27 Kasım’da sunulması. Geri çekildiği bildirilen mektup, Ismail’in hükümdara yönelik resmi itirazını bu süreçten kaldıracak; ancak meclis ve yürütme atamaları için ayrıca karar alınması gerekiyor.
Öne Çıkanlar
- 10 Kasım tarihli mektubun, Ismail Lasim’in Tuanku Muhriz’in hükümdarlık konumuna yönelik eylül ayındaki itirazını geri çektiği bildiriliyor.
- Mektupta Ismail ile görevden alınan 10 yürütme konseyi üyesinin oybirliğiyle destek verdiği belirtiliyor.
- 5 Haziran’da Yüksek Mahkeme’nin verdiği tedbir kararı mevcut durumu korudu; federal makamlar da Tuanku Muhriz’i tanımayı sürdürdü.
- Hükümdar eylülde 10 konsey üyesinin atamasını iptal ederek Ismail’i yürütmede kalan tek üye hâline getirdi.
- Önerilen meclis toplantısının 26 Kasım’da başlaması, 2027 bütçesinin ise 27 Kasım’da sunulması planlanıyor; her iki adım da kraliyet onayına bağlı.
- Ahmad Zahid Hamidi, ulusal ve eyalet düzeyindeki Umno liderlerinin krizi çözmek için Ismail’le birlikte çalıştığını söyledi.






