Küçük çocukların yalnızca yarısı temel aşıların tamamını yaptırıyor
Timor-Leste aşı programını genişletti ve kızamığı ortadan kaldırdı. Buna karşın 2025–26’da 12–23 aylık çocukların yalnızca %52,3’ü temel aşıların tamamını yaptırdı. Bu oran, 2009–10’daki %52,6’ya kıyasla neredeyse değişmedi. İlk kızamık aşısı dozu kapsayıcılığı %63,9’a gerilerken, 24–35 aylık çocukların yalnızca %45,8’i ikinci kızamık dozunu yaptırmıştı.
İçindekiler
- Küçük çocukların yalnızca yarısı temel aşıların tamamını yaptırıyor
- Farklı kapsayıcılık oranları ne anlama geliyor?
- Çocuklar sonraki dozları neden kaçırıyor?
- Kızamığa karşı koruma kentlerde ve varlıklı gruplarda zayıflıyor
- Gelir grupları arasındaki farkın daralması, kapsayıcılıktaki düşüşü gizleyebilir
- Sağlık kayıtları ile araştırmalar neden farklı rakamlar veriyor?
- 2023 kampanyası ve dijital araştırmalar ne gösteriyor?
- Ulusal strateji nasıl şekillendi?
- Uygulama için gerekenler
- Öne Çıkanlar
Hükümetin Eylül 29, 2025–31 Ocak 2026 arasında gerçekleştirilen görüşmelere dayanan Temel Göstergeler Raporu, başka bir soruna daha işaret ediyor: Ülkenin genişletilmiş ulusal aşı takvimi esas alındığında kapsayıcılık düşüyor. 12–23 aylık çocukların yalnızca %35,3’ü, 24–35 aylık çocukların ise %24,3’ü yaş grupları için listelenen aşıların tamamını yaptırmıştı.
Sağlık Bakanlığı 2026–2030 Ulusal Bağışıklama Stratejisi’ni hazırlarken bu bulgular gündeme geldi. Aşılamaya başlayan çocukların kalan dozlar için geri dönüp dönmeyeceğini; personel, saha çalışmaları, aşı tedariki ve kayıt tutma konusundaki kararlar belirleyecek.
Kızamık özel önem taşıyor. İlk doz kapsayıcılığı 2016’da %69,3 iken 2025–26’da %63,9’a düştü; bu, 5,4 yüzde puanlık bir gerileme. Kızamığın kesintisiz bulaşmasını önlemek için iki dozla yaklaşık %95 kapsayıcılık gerekiyor. Mevcut aşılama oranıyla gereken koruma arasında büyük bir fark var.
Gelir grupları arasındaki farklar daraldı, ancak bu değişimin bir bölümü, daha varlıklı çocuklar arasında aşılanma oranının düşmesinden kaynaklanıyor. Anneleri hiç eğitim almamış çocuklar hizmetlerden özellikle yetersiz yararlanıyor. Bu nedenle temel görev, ulusal ortalamayı yükseltmekten daha kapsamlı: Hizmetler hiç aşılanmamış çocuklara ulaşmalı, aşıya başlayanların da takvimlerini tamamlamalarına yardımcı olmalı.
Farklı kapsayıcılık oranları ne anlama geliyor?
Temel aşılanma ölçütü, araştırmaları zaman içinde karşılaştırmak için tutarlı bir yöntem sunuyor. Bu ölçüte göre çocukların tüberküloza karşı bir BCG dozu, çocuk felcine karşı üç doz ve difteri, boğmaca ve tetanoz içeren aşılardan üç doz ile kızamık içeren bir doz yaptırması gerekiyor. DPT olarak adlandırılan aşı difteri, boğmaca ve tetanoza karşı koruma sağlıyor.
Ulusal aşı takvimi daha geniş bir koruma sunuyor. Araştırmada 12–23 aylık çocuklar için doğum dozları, enjeksiyonla uygulanan bir çocuk felci aşısı ve hepatit B, Haemophilus influenzae tip b, pnömokok hastalığı ve rotavirüse karşı aşılar da hesaba katılıyor. 24–35 aylık çocuklar içinse ikinci kızamık dozu ve dördüncü DPT dozu ekleniyor.
Aradaki fark önemli: Küçük çocukların %52,3’ü temel aşıları tamamladı; ulusal takvimin tamamını yaptıranların oranı ise %35,3 oldu. Fark 17 yüzde puan. Büyük çocuklar arasında genişletilmiş takvimi tamamlayanların oranı dörtte birin altında kaldı.
Bununla birlikte Timor-Leste, çocuklara en az bir kez ulaşma konusunda ilerleme kaydetti. Hiç aşılanmamış çocukların oranı 2009–10’da yaklaşık %23 iken 2025–26’da %15,4’e düştü. BCG kapsayıcılığı %76,7’den %83,8’e, DPT içeren ilk dozun yapılma oranı ise %75,1’den %79,8’e yükseldi.
Çocuklar sonraki dozları neden kaçırıyor?
Birden fazla kez sağlık kuruluşuna başvurmak hâlâ zayıf bir halka. 2025–26’da ilk DPT dozu kapsayıcılığı %79,8 iken üçüncü doz kapsayıcılığı %68,2’de kaldı. İlk dozu yaptıranlar içinde üçüncü dozu kaçıranların oranı olarak hesaplanan doz bırakma oranı %14,5 oldu.
DPT doz bırakma oranı, üç ulusal araştırmanın tamamında %10’u aştı: 2009–10’da %11,6, 2016’da %21,3 ve 2025–26’da %14,5. Son dönemdeki iyileşmeye rağmen ilk başvurudan sonra aşıların tamamlanması konusunda kalıcı bir sorun var.
Ağızdan çocuk felci aşısının üçüncü dozunu yaptırma oranı yalnızca %60,1 oldu. 24–35 aylık çocuklarda dördüncü DPT dozunun kapsayıcılığı %48,4’tü. Bu da sonraki pekiştirme dozları için başvuruların daha da azaldığını gösteriyor.
12–23 aylık çocukların %20,2’si ilk DPT dozunu hiç yaptırmamıştı. Bağışıklama programlarında bu gösterge, sıfır dozlu olarak tanımlanan çocukları belirlemek için yaygın olarak kullanılıyor. Araştırma, hiçbir aşıyı yaptırmayan çocukları ayrıca sayıyor; bu nedenle bu gruptaki oran %15,4 ile daha düşük.
Kızamığa karşı koruma kentlerde ve varlıklı gruplarda zayıflıyor
Kentlerde yaşayan çocuklarda ilk kızamık dozu kapsayıcılığı 2016’daki %74,2’den 2025–26’da %61,7’ye keskin biçimde düştü. Hanelerin en varlıklı beşte birlik bölümündeki çocuklarda ise aynı dönemde oran %78,2’den %66,5’e geriledi.
Bu düşüşler, yalnızca uzak veya yoksul bölgelere odaklanan bir yaklaşımın yeterli olmayacağını gösteriyor. Dili ve diğer kentlerde de, çalışan bakım verenlerin katılabileceği düzenli aşılama seansları ve uygun randevu saatleri dahil, hizmetlerin iyileştirilmesi gerekiyor.
Dili’de yapılan araştırmalarda seansların düzensizliği, bakım verenlerle iletişimin yetersizliği ve ailelerin diğer sorumlulukları öne çıktı. Araştırmalar ayrıca sağlık kuruluşlarına başvuran ve aşılanmaya uygun çocukların %41’inin aşı fırsatını kaçırdığını ortaya koydu. Hastalık veya büyüme izlemi için yapılan ziyaretlerde aşı kayıtlarının kontrol edilmesi, kaçırılan fırsatların bir kısmını telafi edebilir.
Timor-Leste 2018’de kızamığı, 2023’te kızamıkçığı ortadan kaldırdı. Hastalığın ortadan kaldırılması, yerel bulaşmanın kalıcı olarak durması anlamına geliyor; bu durumu sürdürmek için aşılamaya devam etmek ve enfeksiyonları hızla tespit etmek gerekiyor. Kandaki koruma belirtilerini inceleyen ulusal bir seroaraştırma, çocuklar ve genç yetişkinler arasında kızamığa karşı bağışıklık açıkları ve salgın riskinin yüksek olduğunu belirledi.
Yeni strateji için önerilen pratik adım; kızamık ve kızamıkçık kayıtlarının, aşı stoklarının ve sürveyans verilerinin hızla gözden geçirilmesi, ardından hedefli aşılama yapılması. Laboratuvar bildirimlerinin de iyileştirilmesi gerekiyor: Yakın zamanda geçirilmiş enfeksiyonu belirlemeye yardımcı olan kızamık ve kızamıkçık IgM test sonuçlarının yalnızca %38’i dört gün içinde iletildi.
Gelir grupları arasındaki farkın daralması, kapsayıcılıktaki düşüşü gizleyebilir
Hanelerin en yoksul beşte birlik bölümündeki çocuklarda üçüncü DPT dozunun kapsayıcılığı 2016’daki %48,1’den 2025–26’da %60,5’e yükseldi. En varlıklı beşte birlik bölümde ise oran %72,4’ten %68,5’e geriledi. Bu örnekte farkın daralması, dezavantajlı çocuklarda kayda değer bir iyileşmeyi de içeriyor.
Kızamık aşısında tablo daha az umut verici. En yoksul çocuklarda ilk doz kapsayıcılığı %54,4’ten %58,4’e yükselirken, en varlıklı üç gruptaki çocuklarda oran düştü. Görünürdeki eşitlik artışının önemli bir bölümü, daha varlıklı ailelerde aşılanma oranının gerilemesinden kaynaklandı.
Tüm gelir dağılımını hesaba katan eşitsizlik eğim indeksi, DPT3 için 29,4’ten 7,9 yüzde puana, ilk kızamık dozu içinse 31,0’dan 8,1 yüzde puana geriledi. Bu rakamlar en yoksul gruptaki kapsayıcılıkla birlikte değerlendirildiğinde, farkın küçülmesinin korumanın yaygınlaşmasından mı yoksa başka gruplardaki kayıplardan mı kaynaklandığı anlaşılabilir.
Anne eğitimi, gruplar arasındaki farkın önemli bir göstergesi olmayı sürdürüyor. Anneleri hiç eğitim almamış çocuklarda ilk kızamık dozu kapsayıcılığı %50,2 iken, anneleri ortaöğretim görmüş çocuklarda bu oran %67,7 oldu. Üçüncü DPT dozunun kapsayıcılığı aynı gruplarda sırasıyla %55,7 ve %71,6’ydı. Anneleri hiç eğitim almamış çocukların yaklaşık onda üçü ilk DPT dozunu bile yaptırmamıştı.
Tüm temel aşıların tamamlanması göstergesi, çocuğun kapsama alınması için gereken her bileşeni yaptırmış olmasını şart koştuğundan bu farklılıkları gizleyebilir. 2025–26’da bu ölçüte göre gelir grupları arasındaki fark yalnızca 1,4 yüzde puandı. En varlıklı çocuklarda ağızdan çocuk felci aşısının üçüncü doz kapsayıcılığının %55,3 gibi düşük bir düzeyde kalması, diğer aşılardaki farklara rağmen toplam oranın sıkışmasına yol açtı.
Sağlık kayıtları ile araştırmalar neden farklı rakamlar veriyor?
DSÖ ve UNICEF’in 2023 kapsayıcılık tahminlerinde ilk DPT dozunun oranı %89, üçüncü DPT dozunun oranı %83 ve ilk kızamık dozunun oranı %72 olarak hesaplandı. Daha sonra yapılan 2025–26 hanehalkı araştırmasında bu oranlar sırasıyla %79,8, %68,2 ve %63,9 olarak kaydedildi. Rakamlar farklı dönemleri kapsıyor ve farklı yöntemlere dayanıyor: Hanehalkı araştırmaları çocukların aşı geçmişini derlerken DSÖ ve UNICEF yıllık kapsayıcılığı tahmin etmek için çeşitli kanıt türlerini değerlendiriyor.
Kurumsal inceleme, rutin bildirimlerde de ciddi sorunlar tespit etti. DSÖ ve UNICEF, 2022 ve 2023’e ait bildirilen kapsayıcılık verilerini tahminlerine dahil etmedi ve geçmiş yıllara ait serinin gözden geçirilmesini önerdi. Bildirilen DPT3 kapsayıcılığı 2023’te %114’e, ilk kızamık dozu kapsayıcılığı ise %104’e ulaştı.
Kliniklerde kapsayıcılık genellikle uygulanan doz sayısının, aşıya uygun olduğu tahmin edilen nüfusa bölünmesiyle hesaplanıyor. Telafi aşılamalarında daha büyük çocuklara da aşı yapılması doz sayısını artırabilir; nüfus tahminlerinin hatalı olması ise paydayı çarpıtabilir. Her iki durum da hesabı güçleştiriyor. DSÖ ve UNICEF, düzeltilmiş tahminlerinin elde edilen kapsayıcılığı olduğundan düşük gösterebileceğini belirtti, ancak rutin hizmetlerle yapılan aşıların payı saptanamadı.
2025–26 araştırmasında aşı kartları, LISIO anne ve çocuk sağlığı kitapçığı ve bakım verenlerin sözlü beyanları kullanıldı. Tahminler ön nitelikte ve kapsamlı nihai raporun 2026 sonuna kadar yayımlanması planlanıyor. Örnekleme hataları henüz yayımlanmadığı için, özellikle küçük çaplı ulusal değişiklikler ve belediyeler arasındaki farklar hassas biçimde karşılaştırılamıyor.
2023 kampanyası ve dijital araştırmalar ne gösteriyor?
Timor-Leste kapsamlı bir aşılama kampanyası düzenleyebileceğini daha önce gösterdi. 12 Ocak–3 Mart 2023 arasında yürütülen entegre kampanya, beş yaşına kadar olan çocukları kızamık ve kızamıkçık, ağızdan çocuk felci ve pnömokok aşılarıyla hedef aldı; ayrıca A vitamini ve parazit tedavisi sağladı. Programın ön verilerine göre her ilçede aşı kapsayıcılığı %95’in üzerindeydi.
Sağlık Bakanlığı daha sonra 2021 ve 2022’de kampanyayı ve rutin aşılamayı değerlendirmek üzere 64 sağlık çalışanını görevlendirdi. DSÖ ile ulusal istatistik kurumu 194 sayım alanı belirledi ve 5.044 haneyi haritalandırdı. BM’nin dijital araştırmaya ilişkin açıklamasına göre dijital anketler, bilgileri doğrudan ulusal sağlık bilgi sistemine aktardı.
Kampanyalar aynı anda birkaç yaş grubuna ulaşırken rutin hizmetlerin her yeni bebek grubunu düzenli olarak izlemesi gerekiyor. Son araştırma, özellikle tekrar başvuru gerektiren dozlar için kampanyalar arasında güvenilir randevular ve izlem gerektiğine işaret ediyor.
Bakanlık 2026’da Dili’de, çocuklara özel ilk dijital bağışıklama kaydı olan Bağışıklama e-İzleyicisi’ni denemeye başladı. Bu kayıtlar, aşı zamanı geçmiş çocukların listelerinin oluşturulmasına, hatırlatmalara ve toplum ziyaretlerine destek olabilir. Uygulamanın yaygınlaştırılması doğru veriye ve yeterli personele bağlı; dijital kayıt mümkün olduğunda mükerrer evrak işlerinin yerini almalı.
Ulusal strateji nasıl şekillendi?
Sağlık Bakanlığı, dört günlük teknik görüşmelerin ardından 27 Haziran 2025’te maliyeti hesaplanmış Ulusal Bağışıklama Stratejisi’ni hazırlamak üzere bir çalıştay düzenledi. DSÖ’nün stratejinin başlangıcına ilişkin açıklamasında, UNICEF ortaklığında teknik liderlik sağlayan DSÖ’nün yer aldığı 34 uzmanlı bir teknik çalışma grubundan söz ediliyor.
Hastanelerin işleyişinden sorumlu Sağlık Bakan Yardımcısı Dr. Flávio Brandao, sürdürülebilirliği ve personelin sorumluluğunu temel zorluklar olarak tanımladı:
"En büyük açıklarımızdan biri sürdürülebilirlik ve her sağlık çalışanının bağışıklamayı temel görevinin bir parçası olarak görmesini sağlamak," dedi.
Başlıca kilometre taşları; programın genişlemesini, planlamayı ve en güncel kanıtları bir araya getiriyor:
- 2002: Timor-Leste Genişletilmiş Bağışıklama Programı’nı başlattı.
- 2012, 2018 ve 2023: Ülke sırasıyla anne ve yenidoğan tetanozunu, kızamığı ve kızamıkçığı ortadan kaldırdı.
- 2024: Pnömokok konjuge aşısı ve insan papilloma virüsü aşısı uygulamaya kondu.
- 27 Haziran 2025: Bakanlık 2026–2030 stratejisinin hazırlanmasını başlattı.
- 12 Ağustos 2025: Dili’de üç gün süren halk istişaresi başladı.
- 29 Eylül 2025–31 Ocak 2026: Son ulusal araştırmanın saha çalışması yürütüldü.
Ağustos ayındaki istişarede finansman, hizmetlerdeki eşitsiz performans, güncelliğini yitirmiş kılavuzlar ve eğitim gereksinimleri ele alındı. Stratejinin çalıştayın ardından tamamlanması bekleniyordu; yayımlanan planlama kayıtlarında nihai onay durumu belirtilmiyor.
Uygulama için gerekenler
Timor-Leste’nin aşı yönetimi değerlendirme puanı 2015’te 43 iken 2024’te 63’e yükseldi. Aşı finansmanında hükümetin payı da 2022’de %64’ten 2023’te %80’e çıktı. Uluslararası bağışıklama finansmanı azalırken bu ilerleme, hizmet sunumu için daha güçlü bir temel oluşturuyor.
Aşı satın almak tek başına yeterli değil. Saha çalışmaları için ulaşım, personel ödenekleri ve aşıları kullanılabilir halde tutan soğuk zincir, yani soğutmalı depolama ve taşıma sistemi gerekiyor. Uzak topluluklara ulaşmanın çocuk başına maliyeti genellikle sabit bir klinikte aşı yapmaktan daha yüksek.
Sağlık çalışanlarının da zamana ve eğitime ihtiyacı var. Nitelikli aşı personeli eksikliğine ilişkin bildirimlerin ardından Ulusal Uygulamada Bağışıklama eğitimi, yaklaşık yirmi yıldır ilk kez 2025’te başlatıldı. Dijital izleme ve ek saha çalışmaları da aynı iş gücüne bağlı.
Aileler için pratik iyileştirmeler arasında düzenli gezici aşı seansları, sonraki randevunun daha açık anlatılması, kasabalarda daha uzun veya hafta sonu çalışma saatleri ve diğer sağlık ziyaretlerinde aşı kontrolü yer alabilir. Timor-Leste vatandaşlarına kamu sağlık hizmetleri ücretsiz sunuluyor; ancak hizmetlerden yararlanmak yine de zaman, ulaşım ve güvenilir hizmet saatlerine bağlı.
Önerilen izleme yaklaşımı, aşıların her birini ayrı ayrı ve tüm takvimin tamamlanma durumuyla birlikte takip edecek. Sonuçlar hanehalkı geliri, anne eğitimi, yerleşim yeri ve belediyeye göre de gösterilecek. En az ulaşılmış çocukların kapsayıcılığını eşitsizlik ölçütleriyle birlikte değerlendirmek, belediye ekiplerine personel ve malzemenin nereye yönlendirileceğine karar verirken daha açık bir dayanak sağlayacak.
Bağışıklık verilerinin desteklediği bölgelerde kızamık kampanyaları gerekebilir, ancak kampanyalar sırasında rutin hizmetlerin de sürmesi gerekiyor. Pratik hedef, korumayı sürdürülebilir kılmak: Hiç başvurmamış çocuklara ulaşmak, kaçırılan dozları tamamlamak ve her yeni kuşağın aşı takvimini aksatmamak.
Öne Çıkanlar
- Temel aşıların kapsayıcılığı 2025–26’da %52,3 oldu; 2009–10’daki %52,6’ya kıyasla neredeyse değişmedi.
- İlk kızamık dozu kapsayıcılığı 2016’daki %69,3’ten %63,9’a düştü; 24–35 aylık çocuklarda ikinci doz kapsayıcılığı %45,8 oldu.
- 12–23 aylık çocukların yalnızca %35,3’ü araştırmada değerlendirilen ulusal aşı takvimini tamamladı.
- Anneleri hiç eğitim almamış çocuklarda ilk kızamık dozu kapsayıcılığı %50,2 iken, anneleri ortaöğretim görmüş çocuklarda bu oran %67,7 oldu.
- 2026–2030 stratejisinin aşı önceliklerini bütçeler, personel, saha çalışmaları ve daha güçlü izlemle ilişkilendirmesi hedefleniyor.
- Araştırma bulguları ön nitelikte; kapsamlı nihai raporun 2026 sonuna kadar yayımlanması planlanıyor.






